کتاب‌ها ‹ سوگنامه - دفتر دوم

سوگنامه - دفتر دوم

۲۹۸ صفحه

سوگنامه

«دفتر دوّم»

بیانیه ها و مقالات و اشعار

شخصیتهای ملی، مذهبی، روشنفکران، روزنامه نگاران، دانشجویان و... به مناسبت رحلت

فقیه و مرجع عالیقدر

حضرت آیت‌اللّه العظمی منتظری

(رضوان اللّه تعالی علیه)

(بیت حضرت آیت‌اللّه العظمی منتظری (رضوان الله تعالی علیه))

قم، بلوار شهید محمّد منتظری، کوچهٔ شماره ۱۲، پلاک ۳۲۶

تلفن: ۱۴ - ۷۷۴۰۰۱۱ فاکس: ۷۷۴۰۰۱۵ (۰۲۵۱)

WWW.AMONTAZERI . COM * WWW.MONTAZERI . BIZ

AMONTAZERI @ AMONTAZERI . COM

فهرست مطالب

۱- حسینعلی منتظری، فرزند علی، فعال حقوق بشر «ابوذر آذران»۹

۲- آیت‌الله منتظری، مرجع تقلید هم به لقاءالله رفت «سید محمد علی ابطحی»۱۵

۳- عاش سعیداً و مات سعیداً «حسین ارغوانی»۱۷

۴- در سوگ آن که هم حسین بود و هم علی «نوشابه امیری»۲۰

۵- فقیهی که فراموش نمی‌شود «حسین انصاری راد»۲۳

۶- در سوگ سنگربان حقوق مخالفین «عبدالعلی بازرگان»۲۴

۷- در رثاء منتظری، مردی که استقلال و آزادی و ... «ابوالحسن بنی‌صدر»۲۹

۸- مردی که دامان شریفش، پاکیزه‌تر از آسمان بود «سیمین بهبهانی»۳۱

۹- الگویی برای حوزویان «نجات بهرامی»۳۲

۱۰- متبرک باد «راه» تو «آرش بهمنی»۳۵

۱۱- طالقانی و منتظری، آنها دو تن بودند «مسعود بهنود»۳۹

۱۲- سقراط و آیت‌الله منتظری «هیوا تنهایی»۴۷

۱۳- خدایش بیامرزد که چنین محبوب رفت «سمیه توحیدلو»۵۰

۱۴- آیت‌الله منتظری، فقیهی که شیفتهٔ قدرت نشد «محمد علی توفیقی»۵۲

۱۵- مرثیه آفتاب «اسدالله جعفری»۵۷

۱۶- عالمی کم‌نظیر «جلال جلالی‌زاده»۶۰

۱۷- آیت‌الله منتظری و اهل سنت ایران «محمد آزاد جلالی‌زاده»۶۴

۱۸- فقیه فقه الحکومة «نجفقلی حبیبی»۶۸

۱۹- روایتی از «شام غریبان» آیت‌الله منتظری «محمود حجتی»۷۱

۲۰- برای آنکه بودنش برکت بود و رفتنش عبرت «سید امیر خرم»۷۵

۲۱- طائر سرمست زندگی «غلامحسین خورشیدی (عارف)»۷۹

۲۲- اولین «فقیه - شهروند» «حمید دباشی»۸۲

۲۳- فروتن و فداکار «علیرضا رجایی»۸۸

۲۴- دریغ از بزرگی که قدر ناشناخته ماند! «غلامعلی رجائی»۹۰

۲۵- هر لحظه عظیم تر می‌نمود؟ «تقی رحمانی»۹۵

۲۶- لحظه‌ای نیاسوده «محسن رهامی»۱۰۱

۲۷- محرم در محرم «صدرا سبزینه»۱۰۷

۲۸- تأثیر غیبت آیت‌الله العظمی منتظری بر جنبش اعتراضی ایرانیان «فرج سرکوهی»۱۰۹

۲۹- پیام خامنه‌ای در مرگ منتظری، [...] «فرج سرکوهی»۱۱۴

۳۰- مرجع دگراندیشان «سپهر سعادت»۱۱۸

۳۱- در دلم آتش نهان است که یار از دست رفت «رضی الله سعادتی»۱۲۰

۳۲- آیت‌الله منتظری، تجسم آرمان دست نیافته انقلاب پنجاه و هفت «احمد سعیدی»۱۲۱

۳۳- یک سال پیش با آیت‌الله منتظری «محمود سعیدی‌زاده»۱۲۳

۳۴- مرجع آزاده! آزادی‌ات مبارک «فاطمه شمس»۱۲۷

۳۵- اصولگرای تمام «ماشاءالله شمس الواعظین»۱۲۹

۳۶- مرگهای تاریخ ساز «روح الله شهسوار»۱۳۱

۳۷- گذشته‌ای که نمی‌گذرد «شادی صدر»۱۳۷

۳۸- آن رایت فضیلت و فیض مدام رفت «فضل‌الله صلواتی»۱۴۳

۳۹- سوگ‌نامه‌ای برای پدر «حقوق بشر» ایران «شیرین عبادی»۱۴۵

۴۰- پله پله تا ملاقات خدا (زندگینامهٔ آیت‌الله العظمی منتظری) «امین علم‌الهدی»۱۴۷

۴۱- برکت مرگ «فرهمند علیپور»۱۵۶

۴۲- مظلومیت یک متفکر «محسن عمادی»۱۶۰

۴۳- از نوعی دیگر «مهدی غنی»۱۶۵

۴۴- مرجع متواضع «محمد تقی فاضل می‌بدی»۱۶۸

۴۵- آبروی مرجعیت «هادی قابل»۱۷۰

۴۶- تقدیم به بیت مرجع مظلوم و مجاهد همیشه جاویدمان «محمد قدیری»۱۷۷

۴۷- آیت‌اللهی که به اصلاحات دینی پیوست «کاوه قریشی»۱۷۸

۴۸- آیت‌الله منتظری: تنی که رفت، اندیشه‌ای که ماند «بهروز کارونی»۱۸۳

۴۹- جنبش سبز و فقدان منتظری «مرتضی کاظمیان»۱۹۰

۵۰- آیت‌الله منتظری: مصداق مؤمن حقیقی «مرتضی کاظمیان»۱۹۳

۵۱- فقیه متفاوت «محمد صادق کاملان»۱۹۶

۵۲- آن را که جای نیست همه شهر جای اوست... «جمیله کدیور»۱۹۹

۵۳- پاکسازی جمهوری اسلامی [...] «محسن کدیور»۲۰۲

۵۴- پیر مبارزه با خودکامگی «علی کلائی»۲۲۰

۵۵- مورخان و آیت‌الله منتظری تاریخ‌ساز «اکبر گنجی»۲۲۷

۵۶- آنکه صعود کرد و آنکه سقوط کرد؛ آنکه رها شد و آنکه گرفتار «اکبر گنجی»۲۳۰

۵۷- چنان با خوب و بد سر کن که بعد از مردنت عرفی... «مادر لطفی و...»۲۳۸

۵۸- غمخوار کرامت انسان «محمد مجتهد شبستری»۲۳۹

۵۹- میراث فقهی و سیاسی آیت‌الله منتظری: نظارت فقیه و... «مجید محمدی»۲۴۱

۶۰- آخرین روزهای قم؟ «فرید مدرسی»۲۴۶

۶۱- گفتم اگر شهید مطهری بود «علی مطهری»۲۴۹

۶۲- در سوگ حسینعلی منتظری «علی معظمی»۲۵۱

۶۳- نگاه بدیع به فقه «رسول منتجب نیا»۲۵۳

۶۴- و در نماز عشق چه خواندی؟ «سید عطاءالله مهاجرانی»۲۵۶

۶۵- راهی که باید تا پایان پیمود «عبدالله مهتدی»۲۵۹

۶۶- حجت مسلمانی من «بهزاد مهرانی»۲۶۵

۶۷- پیراهن سبز یوسف «ش. مهرمنش»۲۶۸

۶۸- فقیه حق اندیش و انسان کیش «مهدی می‌ر قیّوم نیا»۲۷۶

۶۹- گفت: هیهات منا الذله «سید ابراهیم نبوی»۲۸۰

۷۰- آموزگاری که پاک رفت «فرخ نگهدار»۲۸۵

۷۱- هزار مرتبه تعظیم بر صداقت تو «صدیقه وسمقی»۲۸۷

۷۲- میراث‌دار دینداری و آزادگی «احسان هوشمند»۲۸۸

۷۳- حجت مسلمانی ما «حسن یوسفی اشکوری»۲۹۲

۷۴- مردی که حق تکلیفش بود از میان ما رفت «نویسنده نامعلوم»۲۹۶

۷۵- نام تو در دفتر تاریخ سبز «شاعری که خود را معرفی نکرد»۲۹۸

۷۶- نیست دگر قرص قمر پیش ما «فرزند یکی از پاسداران محافظ ایشان»۳۰۰

«۱»

حسینعلی منتظری، فرزند علی، فعال حقوق بشر

«ابوذر آذران»

او خاوران را فاش کرد تا بگوید: من نه آیت‌اللّه هستم، نه قائم مقام رهبری، نه ولیّ فقیه، نه آیت‌اللّه العظمی و نه مرجع تقلید، که حسینعلی منتظری هستم فرزند علی.

من نمی‌خواهم بگویم آیت‌اللّه العظمی منتظری، مرجع عالیقدر تشیع، دارفانی را وداع گفت، می‌خواهم بگویم حسینعلی منتظری قلب حقوق بشر ایران از تپش باز ایستاد. آری من این فقیه عالیقدر را فعال حقوق بشر می‌خوانم همو که عطای رهبری ایران پس از خمینی را به لقایش بخشید تا از اعتراضش بر ریختن خون انسانهای دربند باز نماند.

منتظری کسی بود که اگر تنها چند ماه مهر سکوت بر لبان ترسای خود می‌زد، تمام اختیارات اصل ۱۱۰ به او می‌رسید، او می‌شد امام منتظری، رهبر جمهوری اسلامی ایران، رهبری که از ائمهٔ جمعه تا رؤسای قوهٔ قضائیه و سازمانهای عریض و طویلی چون صداوسیما و از فرماندهان نظامی تا فقهای شورای نگبهان همه و همه را عزل و نصب می‌کند، رهبری که رئیس جمهور را تنفیذ می‌نماید و فرمان جنگ صادر می‌کند.

و منتظری این قدرت مطلق را پیشتر و بیشتر از همه می‌شناخت نه اکنون که رهبری امروز، اینچنین پای بر حقوق قانونی خویش می‌فشارد و جهان را با حقوق حقه خویش آشنا می‌سازد، منتظری زمانی قدرت بی عنان ولیّ فقیه را می‌شناخت که این تئوری را در جهان بدون

جمهوری اسلامی تدریس کرد و بعدها این اصل را همراه با تلاش همفکرانش بر صدر قانون اساسی نشاند.

منتظری تنها و تنها چند ماه با ولایت فقیهی خود فاصله داشت که لب گشود و از حقوق مخالفان سیاسی خویش دفاع کرد، کسانی که شاید اگر پای بر اریکهٔ قدرت می‌نهادند پیش از هر کس دیگری منتظری را اعدام انقلابی می‌کردند. منتظری به قتل عام انسانهای دربند اعتراض کرد و از «ولیّ فقیهی» به «فقیهی ساده لوح» تنزل یافت.

منتظری را من فعال حقوق بشر می‌نامم چه، در تابستان تفتیدهٔ ۶۷ آنگاه که حق بشر با نفیر گلوله ها به یغمای انقلابیون خداجو می‌رفت و خون خداناباوران دشتهای ایران را سرخ می‌نمود، دومین فقیه ایران زمین عمامه بر زمین کوبید و خدا را گواه گرفت که چنین ظلمی نه انسانی که اسلامی هم نیست.

او خاوران را فاش کرد تا بگوید من نه آیت‌اللّه، نه قائم مقام رهبری، نه ولیّ فقیه، نه آیت‌الله العظمی و نه مرجع تقلید که حسینعلی منتظری هستم فرزند علی، همان روحانی سادهٔ شهرستانی که در دشتهای نجف آباد کشاورزی می‌کرد و درس اخلاق می‌گفت و با حیات پاک خود نجف آبادیها را برای نسلهای متمادی آگاه کرد، آگاه به دین و سیاست.

منتظری تنها یک مرجع بزرگ تقلید نیست، مردی که اکنون پس از ۸۷ سال جهاد عارفانه پای بر آسمانها می‌گذارد، بیش از آنکه یک فقیه نواندیش باشد، یک مبارز راه آزادی است؛ راهی که همیشه به تالارهای قدرت منتهی نمی‌شود و بسیاری از اوقات به حبس و حصر و شکنجه و

تهمت می‌انجامد و زندگی منتظری را نه فرشهای قرمز قدرت که تار و پودی از تبعید و شکنجه و حبس و حصر شکل داد.

روزی که او یک تنه پای بر «احقاق حق مظلوم» فشرد، بسیاری از روحانیان ناراضی امروزی بر او تاختند و شیخ ساده لوحش خواندند و بسیاری از روشنفکران نیز اهمیت کار او را آنچنان که باید، نفهمیدند. روحانیانی که اینک بیانیه می‌دهند و سرآسیمه پای در راه قم می‌نهند، آن روزها علیه این فقیه بزرگ برآشفتند. عبداللّه نوری، موسوی اردبیلی، مهدی کروبی، یوسف صانعی، محمد خاتمی، همه و همه چنان بر قائم مقام رهبر خود عرصه را تنگ کردند که گویا جرم بزرگی مرتکب شده است جرمی که اکنون افتخار بشر دوستان جهان است، جرمی که هنوز هیچ برندهٔ نوبلی توان کسب افتخار آن را نداشته است.

در نظام آموزشی حوزهٔ علمیه، رابطهٔ استاد و شاگرد دیگرگونه است، واجب است که طلبه تا آخر عمر، احترام استاد خویش نگه دارد و منت او را بکشد. آیت‌اللّه علی خامنه ای، سید احمد خاتمی و حسن رحیم پورازغدی و تقریباً اکثر تئوریسینهای قدرت فعلی ایران، زمانی شاگردان حلقهٔ درس منتظری بودند و به این شاگردی افتخار می‌کردند. حلقهٔ افسونگر قدرت چون بر انگشت سبابهٔ آنان جای گرفت، حرمت وجوبی استاد را کنار نهادند و بر بالای همهٔ منابر به سبّ او پرداختند.

زمانی آیت‌اللّه خمینی، حفظ حرمت و حیثیت منتظری را «واجب المراعات» خواند و او را که مورد اعتماد کامل خود می‌دانست از او به عنوان «برج بلند اسلام» و «ذخیرهٔ انقلاب» یاد کرد و زمانی دیگر منتظری را فقیه ساده لوح نام نهاد و او را از گردونهٔ قدرت خارج نمود.

این تصمیم رهبر کبیر انقلاب، در پرده ای از ابهام باقی است چه، رآشفته های آن روز، دوستداران امروز منتظری شده اند و برای رفتنش اشک می‌ریزند و گویا محفل نشینان بیت امام از جمله سید احمد خمینی بعدها از آنچه بر منتظری رفت، نادم و نگران شده بودند.

اینک که منتظری و احمد خمینی رفته اند، بر بازماندگان آن یک سال تلخ، واجب است که سکوت بشکنند و دفتر تاریخ بازگشایند که آیا واقعاً خمینی در آخرین ماههای حیات خویش، حاصل عمر خود را ساده لوح خواند؟ آیا رهبری چنین دوراندیش می‌تواند حاصل عمر خود را در طول سالیان سال اعتماد تام و تمام نشناسد و بر ساده لوحی او پی نبرد؟ که اگر چنین بود چرا این رهبر فرزانه این شاگرد ساده لوح را به قائم مقامی خود برگزید؟

بلا تردید کسی که چنین انقلاب بزرگی را رهبری کرد و ایران را از جنگی خانمان سوز عبور داد، از شناخت شاگرد سالهای دورش عاجز نبود و از دورکردن این شاگرد ساده لوح از خود در همان ابتدای انقلاب مانند بسیاری دیگر از جمله آیت‌اللّه شریعتمداری ابایی نداشت. این معادله تنها و تنها یک مجهول دارد، مجهولی که باید از صحنه گردانان نادمی چون عبداللّه نوری پرسید: آیا واقعاً رهبر کبیر انقلاب، قائم مقام خود را ساده لوح می‌دانست؟

منتظری یک فرد نیست، تاریخ یک انقلاب است، تاریخی که از اعتراض برای نجات دین و فرهنگ آغاز شد و به پایمال کردن حقوق نخستین ایرانیان منتهی شد و منتظری تمام این مسیر طولانی را در صدر صف طی کرد. او که زمانی برای نجات دین خود، همراه پیران دوران

همچون آیت‌اللّه سعیدی، آیت‌اللّه طالقانی، آیت‌اللّه غفاری، آیت‌اللّه خمینی و ... تبعیدهای زنجیره ای به خلخال، طبس، سقز و زندان طولانی مدت را تحمل کرد، در انتهای راه نیز، همراه همهٔ جوانان ایران، برای نجات انسان ایرانی فریاد زد و حصر کشید.

منتظری نجف آبادی، ایرانی است، مرجعی برای همهٔ ایرانیان نه مرجع دینی که ملجأ آغوش باز همگان. دیدارهای او با طیف های مختلف زنان، روشنفکران، جوانان، روحانیان، دانشگاهیان گواه این مدعاست. او بدون اینکه از عقاید خویش دست یازد، هم با عبدالکریم سروش به مباحثه نشست و هم با آیت‌اللّه شبیری زنجانی. او همه را به حضور می‌پذیرفت. از اعضای دفتر تحکیم وحدت تا فعالان فمینیست. او برای احقاق حقوق همگان بیانیه و حتی فتوا صادر کرد از حقوق زندانیان سیاسی تا حقوق بهائیان، از حقوق شهروندی دراویش تا حقوق اولیهٔ شهروندان آذربایجانی برای یادگیری زبان مادریشان.

و حسینعلی منتظری فرزند علی، اکنون پای بر دوش جوانانی به معراج می‌رود که وی تمام دوران رشد و بلوغ حیاتشان را در حصر بود و هرگز هیچ تصویری از او بر رسانه های ایران حتی روزنامه های اصلاح طلب، حک نمی‌شد. اما منتظری از اتاق کوچک خود با جوانان به گفتگوی صمیمانه و مؤثر نشست و مخالفان سرسخت او پس از سالها حضور رادیو، تلویزیون، منابر، دانشگاه ها، حسینیه ها، تلویزیونها، روزنامه ها و ... نتوانستند با جوانان به گفتگو بنشینند.

منتظری را همه تحسین می‌کنند نه بخاطر اینکه او دانشمند علوم اسلامی و فقیه عالیقدر است و نه بخاطر ۸۰ سال مبارزه و نه بخاطر

مظلومیت بی سابقه و نه بخاطر ۲۰ سال مخالفت با حاکمیت؛ بلکه بخاطر دفاع جانانهٔ او از «حقوق بشر» است، حقوقی که از سوی شاگردان روحانی وی بنام دین نقض می‌شود و این روحانی بلند پایه بنام دین بر این تضییع تأسف بار اعتراض می‌کند.

منتظری را همه تحسین می‌کنند، چه جوانانی که پیشانی سبز بر سر بسته و بر خیابانهای قم، نجف آباد، تهران، تبریز، اصفهان، شیراز، مشهد و ... سرازیر شده اند و چه آنانکه از سر ناچاری، قلم و کاغذی ستانده و پیامی نوشته اند، پیامهایی که گاه نشان از یک ارادت بزرگ دارند و گاه از کینه ای سخت سوزان حکایت می‌کنند.

پی نوشت: شبی در دوران دانشجویی ام، دوستی از دیار نجف آباد، با شعفی تمام همراه جعبه ای پر از شیرینی آمد و با هیجانی وصف ناپذیر گفت: فلانی! حصر آقارو برداشتند. پس از آن چند بار در معیت دوستان به حضور این فعال حقوق بشر رفتم. سرزنده بودن و حافظهٔ بسیار قوی پیرمرد برای من جلوهٔ بیشتری داشت. یکبار بر منتظری اعتراض کردم که چرا از آیت‌اللّه شریعتمداری دفاع نکردی؟ در پاسخ جزوه ای به من داد که حقایقی در آن نوشته شده بود و در واقع تنها مطلب مکتوبی بود که من تا آن زمان دربارهٔ آیت‌اللّه شریعتمداری خوانده بودم، آن جزوه را که دفاعیه ای برای شریعتمداری بود، همراه یک عکس یادگاری، برای همیشه نگه خواهم داشت بیاد منتظری.

«۲»

آیت‌اللّه منتظری، مرجع تقلید هم به لقاءالله رفت

«سید محمد علی ابطحی»

آخرین بار صدای آیت‌اللّه العظمی منتظری را یک روز پس از آزادی از زندان شنیدم که شخصاً تلفن کردند و آزادی ام را تبریک گفتند.

فرصتی نشد که به خدمت ایشان برسم و عرض تشکر کنم. مدتها شاگردی ایشان را کرده بودم. فقیهی عالیقدر بود که اعماق فقه را با سالها تعمق در اسلام ناب و فقه سنتی و با استفاده از محضر آیت‌اللّه بروجردی و امام خمینی دریافت کرده بود و شاگردان فراوانی را تربیت کرد که بسیاری از آنان منشأ خدمات بزرگی به کشور و مردم شدند.

کتابهای فقهی ایشان برای همیشه پشتوانه فقاهت خواهد ماند. آیت‌اللّه منتظری در پایه گزاری انقلاب اسلامی نقش مهمی داشت و همیشه، همگان را به محبت و صلح و دوستی فرا می‌خواند و آرامش و اتحاد را برای ایران و اسلام می‌خواستند. فرزند بزرگ ایشان مرحوم محمد منتظری هم عمری را در قبل از انقلاب در دربه دری گذراند و بعد از انقلاب نیز در انفجار حزب جمهوری اسلامی به دست منافقین به شهادت رسید.

در مشهد که به خاطر سال مادرم آمده ام، خبر دردناک درگذشت این مرجع بزرگ را شنیدم. امیدوارم تلاش فقهی و اندیشه های تابناک فقاهتی ایشان راه روشنی برای دینداران باشد و مقلدان ایشان بتوانند همان اندیشه را ادامه دهند. سختیها و رنجهای بی پایان وی در طول عمر از خاطر مردم انقلابی ایران محو نخواهد شد. امیدوارم در

فرصتهای بهتر بتوانم از شخصیت این مرد بزرگ بنویسم. هر وقت ایشان را در این سالها می‌دیدم با آن سن و سال از وبلاگم حرف می‌زدند و از آن یاد می‌کردند. مصیبت رحلت این مرجع بزرگ تقلید را به مقلدان و خانواده و به خصوص دوستان گرامی ام آقایان احمد و سعید، فرزندان ایشان و نیز دختران و سایر بستگانشان به سهم خودم تسلیت می‌گویم.

«۳»

عاش سعیداً و مات سعیداً

«حسین ارغوانی»

حضرت آیت‌اللّه منتظری از میان ما رفت. او عمری با برکت و سراسر رنج و مبارزه داشت. او با عزّت و بزرگی و با شجاعت و شهامت زیست و از احدی به جز خدا نترسید و هیچ مصلحتی را بر بیان حق و حقیقت مقدم نداشت و با عزّت و بزرگی از دنیا رفت. او خود را وقف مبارزه و مردم و ایران و اسلام نموده و شخصیتی بی نظیر بود. او حقیقتاً بی اعتنا به قدرت و بی علاقه به دنیا و زاهدی واقعی بود. نه زاهدی بی اعتنا به دنیای دیگران، بلکه زاهدی بی اعتنا به دنیای خود. زاهدی سیاستمدار و سیاستمداری نه قدرت مدار و مصلحت اندیش و مردم فریب که سیاستمداری آرمانگرا و اخلاق مدار. او براستی یک شیعهٔ علی بود. او در دو قدمی رسیدن به قدرت همچون حضرت علی پشت پا به قدرت زد و حاضر به دروغ و تظاهر و ریا و نفاق نشد. او حجت را بر امام و مقتدایش تمام کرد. او از قدرت کناره گیری کرد و ماندن در قدرت و حفظ قدرت را به قیمت سکوت در برابر بی عدالتی و پایمال شدن حق انسانها را به هیچ عنوان تاب نیاورد.

او خود واضع نظریهٔ ولایت فقیه و هم مفسّر واقعی آن بود. او تبعیّت از ولایت فقیه را براستی و درستی معنی کرد و با عمل خود نشان داد که تبعیت از ولایت فقیه یک تبعیت کورکورانه و مقلدانه و میمون وار و بدون حجت شرعی و عقلی و در قالب رابطهٔ مرید و مرادی و رابطه ای یک طرفه و یک سویه نیست. او نشان داد که تبعیّت از ولیّ فقیه تا وقتی

معنی دارد که ولیّ فقیه خود تابع اصول و ارزشهای دینی و اخلاقی و آرمانهای انسانی باشد و در صورتی که او دچار لغزش شود و از راه راست و درست خارج شود بر مقلدان و مأمومین است که با تذکر و امر به معروف و نهی از منکر او را به راه راست و درست باز آرند و در صورتی که او استنکاف کند شرط ولایتش ساقط است و تبعیت از او نه تنها لازم و واجب نیست بلکه باطل است. او در عین عشق ورزیدن به حضرت امام از امر به معروف و نهی از منکر وی دریغ و ابا نداشت و بخاطر خوشامد ایشان و برای باقی ماندن در رأس هرم قدرت و چنگ انداختن به قدرت، حاضر به مماشات نشد. حضرت امام مردی بزرگ و وارسته بود اما مانند هر انسان دیگری دارای خطاها و اشتباهاتی نیز بود و بزرگترین خطای ایشان خطا در شناخت دوستان و دشمنان بود. دوست انسان آن نیست که خطا و عیب انسان را از چشم او بپوشاند و عیبش را حسن و خطایش را صواب و زشتیاش را زیبائی جلوه دهد. دوست صادق چون آئینه است. عیب را عیب و حسن را حسن نشان می‌دهد. حضرت آیت‌اللّه منتظری دوست و یار و همسنگر و همرزم واقعی حضرت امام و ثمرهٔ عمر ایشان بود و لذا از موضع یک دوست از ایشان انتقاد کرد و به عنوان یک آئینهٔ تمام نما عیب و اشتباه ایشان را به خودشان متذکر شد و هنگامی که دید دشمنان دوست نما دورتادور ایشان را احاطه کرده و مجال شنیدن حرف حق را از ایشان گرفته اند بزرگوارانه از قدرت کناره گیری کردند. کنار گذاشتن حضرت آیت‌اللّه منتظری از رأس قدرت بزرگترین خطا و اشتباه حضرت امام بود، و این خطای بزرگ سبب شد تا نااهلان و نامحرمان همانها که امروز برای

پاره شدن عکس ایشان بر سر و سینه می‌زنند و در این حال خاندانش را مورد اهانت و یاران و دوستانش را مورد اتهام قرار می‌دهند متأسفانه پس از ایشان بر سرنوشت کشور و انقلاب حاکم شوند. یاد و نام و راه و خاطرهٔ آن مرد بزرگ و فرزند مجاهد و شهیدش محمد منتظری همواره در اذهان ایرانیان تا ابد باقی خواهد ماند و چون ستاره ای در تاریخ ایران خواهد درخشید.

مرگ این مجاهد نستوه و فقیه عالیقدر در آستانهٔ عاشورای حسینی و مقارن با اعتلای جنبش سبز و مبارزهٔ حق طلبانه مردم ایران بر علیه کجی و انحراف حاکمیت نظام جمهوری اسلامی از خط راستین امام و از اهداف و آرمانهای اولیهٔ انقلاب، چون زندگیاش مرگی با برکت و معنادار و همچون مرگ حاج آقا مصطفی خمینی از الطاف خفیهٔ الهی و گامی بزرگ در جهت تحقق اهداف و آرمانهای آن آزادمرد فرزانه در نیل به آزادی و مردم سالاری دینی و نفی استبداد دینی است. روحش شاد و راهش مستدام باد.

«۴»

در سوگ آن که هم حسین بود و هم علی

«نوشابه امیری»

آیت‌اللّه العظمی حسینعلی منتظری، مرجع عالیقدر شیعیان، دیروز درگذشت تا در همزمانی هفتمین روز مرگش با حادثهٔ عاشورا، به یادمان بیاورد که او هم «حسین» بود و هم «علی». مظلوم ترین حسین ها و شجاع ترین علیها. مردی که مرگ و زندگیاش، داستان سوگناک همهٔ آرمان گرایانیست که خویش به قدرت نمی‌فروشند و قدرت، به پشیزی نمی‌خرند. آنان، زنده که باشند، می‌شوند «امید بی پناهان» و «خارِ چشم دشمنان»؛ مرگشان نیز که برسد حکایت شان، حکایت همان باد که کسی پرسید: مگر می‌میرد؟ برای شناخت این حسین و علی، ضروری نیست دین داشته باشیم؛ آزاده اگر باشیم کافیست.

«حسین» است؛ همان مرد تاریخ که داستانش نه از حکومتیان، که از «آیت‌اللّه العظمی حسینعلی منتظری»، تصویر هماره واقعیت آموخته ایم؛ مردی که ظلم، تاب نیاورد و به نیرویی اندک، بر دشمنان تاخت تا در مرگش حماسهٔ ایستادگی را معنا کند. همان که با دسته های عزاداری دولتی، و با هماهنگی «ستادهای بحران» به میانه نمی‌آید؛ همو که همیشه هست تا نشانی باشد از شکنندگی قدرت ظلم و ظالم. همان حسین که هزاران سال است می‌جوشد خونش؛ همان که نامش، پیوند خورده است به شورش و به خلق.

این حسین را با «حسین» دولتی، هیچ نسبتی نیست؛ بیچاره مردی که تنها بر او گریستن باید و از مظلومیت دو طفلانش، صحرایی ساختن

برای به بیراهه زدن. این حسین، در مرگش نیز زنده است و آدمیان را نه به گریستن، که به ایستادن می‌خواند.

«علی» است؛ مردی شهره به شجاعت؛ به انصاف، به ولایت مداری؛ به «آیت‌اللّه العظمی حسینعلی منتظری»، بهترین تصویر عدل، به درایت، به مهربانی. نه آن علی حکومتی که خون می‌بارد از شمشیر دو لبه اش؛ نه آن که ابن ملجم می‌تراشد روز و شب، نه آن که در کینه می‌خوابد و در نفرت برمی خیزد.

آیت‌اللّه العظمی حسینعلی منتظری - این حسین و این علی؛ این حسینعلی - در تیتر روزنامه ها و در تصویر سیماها و صداهای اسلامی، زنده نیست. او را سپاهی و سردار و بسیجی، همراهی نمی‌کند. او مرتبت دینی اش از خبرگزاری فارس و ایرنا نگرفته، که با نوشتهٔ آنان، خلع مرتبت شود؛ با توطئه و باندبازی هم مرجع نشده؛ که مرجعیتش با قدرت نظامی بیاید و با آزادی، از یاد برود. او آیت‌اللّه است، آیت‌اللّه العظمی. ولی به حق مسلمینی که سالهاست در غیاب پدران و برادران دربند، نان سفره های کوچکشان، از بیت در حصر او می‌رسد. آنان که گاه به تنگ آمدن از [...] نابحق این دوران، سنگ صبوری جز او نمی‌شناسند. با چه دلی باید گفت «نمی‌شناختند»؟

آیت‌اللّه منتظری، صورت نورانی پدر بزرگان ماست - نمی‌خواهم بگویم بود - دستان پاکیزه و پر مهر مادر بزرگها؛ سجاده های زیبایی که گاه گشودن، عطرشان جان را می‌نواخت.

آیت‌اللّه منتظری، همان حس روحانی است - نمی‌خواهم بگویم بود - که کودکیهای معصومانهٔ ما در امامزاده ها با آن پر مین شد. همان اماکن

مقدس که گاه دخول به آنان، داوطلبانه، چادر تاشدهٔ مادر را بر سر می‌کردیم و گاه خروج، پس پسکی می‌رفتیم که توهین نکرده باشیم به حریم آقا.

آیت‌اللّه منتظری، صدای تسبیح انداختن مادر بزرگ است؛ پچ پچ نرم مادر آن گاه که دعا می‌کند: خداوندا! بچه ام را به تو سپردم.

آیت‌اللّه العظمی، آن نگاه انسانی ست که ما را در میان جمع های بزرگ نیز می‌دید؛ از اندوه نگاهمان در می‌یافت که زندانی داریم؛ نامه های ما را می‌گرفت، می‌خواند، پاسخ می‌داد. و آخر سر به مهربانی می‌پرسید: کار دیگری هست؟ و اشارتش به این بود که زندگی را چگونه می‌گذرانی تا دریابی که نانی هست برای تقسیم کردن.

آری؛ آیت‌اللّه العظمی منتظری، هم حسین است و هم علی؛ همیشه با ماست؛ مثل بوی مهربانیها، بوی آدمیّت، بوی مهر، بوی سجّاده، رنگ شب کلاه پاکیزهٔ پدر بزرگ، رنگ دعای مادر.

«۵»

فقیهی که فراموش نمی‌شود

«حسین انصاری راد»

آیت‌اللّه العظمی منتظری (ره) بی تردید فقیهی طراز اوّل، مسلط به موازین فقهی و اصول و از بزرگترین و برجسته ترین مراجع شیعه در قرن اخیر بود. ایشان شخصیتی مسؤول، پرهیزگار و قائم به وظایف شرعی بود و در برابر مسائل و مشکلات اجتماعی و حقوق مردم حساس و متعهد بود. در دفاع از حقوق مردم و مبارزه با فساد و ظلم از حیثیت و جان و موجودیت خود می‌گذشت و زحمات طاقت فرسایی در جهت دفاع از حقوق ملت، مردم و اسلام تحمل کرد. در دوران قبل از انقلاب از عالی ترین شخصیتهای روحانی بود که رنج و زحمت زندان و شکنجه را تحمل کرد تا آنجا که رژیم مستبد پهلوی برای تحت فشار گذاشتن ایشان فرزندشان را در برابر دیدگانش شکنجه کرد. بی شک وی بعد از بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران در مبارزه با رژیم گذشته و پیروزی انقلاب اسلامی مهمترین نقش را ایفا کرد. بعد از انقلاب هم در تسریع امور و ادارهٔ کشور بسیار از خودگذشتگی و فداکاری نشان داد. به هر حال آیت‌اللّه العظمی منتظری فقیهی مجاهد و مرجعی فعال بود که در طول حیات پربرکتش ضمن ممارست در علوم اسلامی و تخصصی عالی در زمینههای فقه و اصول و فلسفه در جهت خدمات اجتماعی و مبارزه با ظلم و فساد حاکمیت نامشروع گذشته و اصلاح امور بعد از انقلاب مردی یگانه و کم نظیر بود و باید گفت آیت‌اللّه العظمی منتظری شخصیتی تاریخی به لحاظ علمی، فقهی، اخلاقی و مبارزاتی بود و تلاشهای ایشان هیچ گاه نزد خدا و ملت ما فراموش نخواهد شد.

«۶»

در سوگ سنگربان حقوق مخالفین

«عبدالعلی بازرگان»

گفت آن یار کز او گشت سر دار بلند

جرمش این بود که «اسرار هویدا می‌کرد»

قبض روح القدس ار باز مدد فرماید

«دیگران هم بکنند» آن چه مسیحا می‌کرد

قهرمان نهضت ملی، دکتر مصدق در بیدادگاه نظامی گفت: «تنها گناه من و گناه بسیار بزرگ من این است که پنجه در پنجهٔ بریتانیای کبیر انداختم و صنایع نفت را ملّی کردم»!

راستی گناه آیت‌اللّه منتظری چه بود که او را از اوج عزّت در مقام جانشینی بلامنازع رهبر انقلاب پائین آورد و بیست سال در حبس و حصر و هتک و حمله و هجوم قرار داد؟

آقای [...] در تسلیت نیش و نوش داری پس از این ضایعه، دقیقاً بر این گناه، که چیزی جز «نه» گفتن به امام نبود، از دید خود و پیروانش انگشت گذاشت و از خداوند خواست چنین گناهی را با «پوشش مغفرت و رحمت بپوشاند و ابتلائات دنیوی را کفارهٔ آن قرار دهد»!؟

به راستی منتظری چرا و چگونه و چه وقت در برابر کسی که او و «مطهری» را حاصل عمر خود می‌شمرد، ایستاده بود؟ او که حرمت استاد همواره نگهداشته و سخنی کمتر از «حضرت امام» دربارهٔ ایشان نگفته بود، جز این که برخلاف ذوب شدگان در ولایت کاریزمائی امام!، که دین و دل سپرده، به خود اجازهٔ اندیشه کردن در آرائش را نمی‌دادند،

شخصیت و شجاعت علمی و ایمانی خود را نباخته و بی پروا تصریح می‌کرد امام معصوم نبوده و اشتباهاتی داشته است.

انتقاد از دشمن کاری ساده و همگانی است. انتقاد ناصحانه به دوست است که دلالت بر اخلاص دارد و هدیه محسوب می‌شود. آن هم به نمایندگی از کسانی که دسترسی به «کانالهای ارتباطی» بیت نداشتند و یا جرأت نمی‌کردند سخنی بگویند!

چه نیکو گفت «تولستوی» که: ما باید از چیزهائی سخن بگوئیم که همه می‌دانند و کسی را یارای گفتن آن نیست.

به راستی منتظری کدام رفتار و سیاست استادش را برنمی‌تافت و حاضر به تمکین و سرسپردگی نشد؟

پاسخ این سؤال را نگارنده به اتفاق جمعی از دوستان نهضتی مستقیماً از زبان آن شادروان شنیده است.

به حضرت امام گفتم: من همه جا به دنبال شما می‌آیم جز جهنّم!! خندید و گفت شما فکر می‌کنید من به جهنّم می‌روم.

گفتم: حرمت خون بندگان را که سزای ریختن به ناحق آن جهنّم است ما از درسهای شما آموخته ایم!

کلید معمّای منتظری و نقطهٔ آغاز ابتلائات ایشان همین جاست!

از شگفتیهای زندگی این مرد (در مقام شخص دوّم نظام)، در ایامی که هر کس نمایندگی امام را در پست و مقام نان و آب داری تمنّا می‌کرد، دریافت نمایندگی ایشان در امور زندانها به نیّت مراقبت از حقوق مخالفین و جلوگیری از غلبهٔ قهر و انتقام بود!؟ منتظری سالیانی قبل از انقلاب در زندان بود و شخصیت زندانی سیاسی را می‌شناخت و با آنها

از جهاتی نزدیک تر بود تا با هم مسلکانش!

در خانه اش، در دورانی که همهٔ درها به روی مخالفین بسته بود، همواره باز بود و مخالفین را می‌پذیرفت و نظریات آنها را می‌شنید. ما نیز در نهضت آزادی بیانیه های خود، از جمله علیه «ولایت فقیه» و ادامهٔ جنگ پس از فتح خرمشهر را برای ایشان می‌بردیم و یا پست می‌کردیم. یک روز که برای اطمینان از وصول بیانیه ها سؤال کردیم، گفت: من به دفتر خود سفارش کرده ام حتی فحش نامه ها را هم به من برسانند تا نتیجهٔ کار خود را بدانم!

در سال ۱۳۶۷ پس از عملیات مرصاد در غرب کشور، هزاران نفر از زندانیان سیاسی به جرم ایستادگی بر موضع عقیدتی خود در نهایت اختفا و استتار و با قطع ملاقات و ارتباط با بیرون زندانها بدون محاکمه با دو سه پرسش کوتاه از عقایدشان به اعدام محکوم شدند!! برخی از آنها از مبارزین چپ و بیشتر از مجاهدین بودند.

چرا فقط آیت‌اللّه منتظری در برابر این اقدام برای دفاع از حقوق انسانی نیروهای غیر مذهبی و کسانی که از جمله فرزند او را کشته بودند، ایستادگی کرد؟

او که از طریق برخی حکّام شرع که در اجرای چنین حکمی در عذاب تردید و نگرانی بودند، آگاه شده بود، ابتدا نامه ای با ده دلیل و نامهٔ دیگری با هفت دلیل تکمیلی برای ابطال این تصمیم به رهبری نوشت تا شاید تغییر تصمیمی حاصل شود. اما دیدگاه متفاوت بود و مصلحت اندیشی ها مختلف می‌نمود. راه ارتباط مستقیم او با رهبری را بنا به مصالحی بسته بودند! و جز مکاتبه چاره ای نداشت که آن هم

کارساز نبود و سرانجام آن اتفاق هولناک به انتها رسید و کار یکسره شد!!

در همان ایام که این حکم تکان دهنده جریان داشت، نگارنده که حامل بیانیه و پیامی از تهران از ناحیهٔ پدر و دوستان نهضت آزادی در امور جاری برای ایشان بود، این ماجرا را در ملاقاتی خصوصی در خانه شان با جزئیات ناباورانه دریافت کرده بود. ناباورانه هم از اصل حکم و هم از اطلاع دادن صادقانه و غیر سیاست مدارانهٔ ایشان به عضوی از یک حزب مخالف!! که دلالت بر صفا و سادگی دلی دور از ریاکاری می‌کرد.

در این بیست سالی که از آن تاریخ می‌گذرد، بارها این سخن دست اوّل را برای دیگران بازگو کرده ام. ولی باور ندارم کسی آن را از زبان من، که به هر حال وابسته به حزبی مخالف بودم، عمیقاً باور کرده و به حساب زیاده روی های معمول و شایعات نگذاشته باشد، و اگر نبود متن کتبی خاطرات ایشان که چند سال قبل مخفیانه به اینترنت راه یافت، گزارش هزاران خانوادهٔ داغدیده هم به حساب تبلیغات بیگانگان گذاشته می‌شد و این ماجرا یا انکار می‌شد و یا سیر آن، همچون موارد مشابه، برای ابد سر به مهر می‌ماند؛ و این دینی است که منتظری به عنوان «شاهد عدالت» به گردن ملت ما دارد.

آنچه عدالت را قربانی می‌کند، «حبّ و بغض» است؛ حبّ، سنگین کردن کفهٔ حقوق به نفع خود و وابستگان به خود و بغض، سبک کردن آن به ضرر کسانی است که با آنها دشمنی داریم.

قرآن در مورد نخستین آفت عدالت توصیه کرده است: ای مؤمنان، همواره ایستاده برای عدالت باشید، شاهدانی (الگوهای ارزشی)

برای خدا، هر چند به زیان خودتان، پدر و مادرتان و خویشاوندانتان...، (نساء، ۱۳۵).

و در مورد آفت بغض: ای مؤمنان، همواره ایستاده برای ارزشهای الهی و شاهدانی برای عدالت باشید. مبادا دشمنی با گروهی شما را به بی عدالتی وادارد، عدالت کنید که به پرهیزکاری نزدیک تر است، (مائده، ۸).

منتظری، به راستی از ابتلای این دو آفت به سلامت رست؛ هم در دفاع از حق، به زیان خود، خانواده و خویشانش عمل کرد؛ و هم از حقوق مخالفین، تا جائی که می‌توانست به قیمت فدا کردن امنیت و آسایش خود دفاع کرد. او «نماد دفاع از حقوق مخالفین» در نظامی شد که حق فقط در پیروی از مقام ولایت مطلقهٔ فقیه فهمیده می‌شود.

منتظری بر خلاف کسانی که دین و ایمان نداشته را به ارزانی به دنیای پست خود فروختند و همچنان می‌فروشند، تجارت پرسودی داشت؛ هم آبروی دنیا کسب کرد و هم آبروی آخرت. هم مردم را راضی کرد و هم خالق مردم را. و این است آن رستگاری عظیم.

ای نفس به آرامش رسیده، برگرد به سوی پروردگارت، خشنود شده و خشنود کننده، در صف بندگان من و به بهشتم درآی، (فجر، ۲۷ تا ۳۰).

سی ام آذرماه ۱۳۸۸

«۷»

در رثاء منتظری، مردی که استقلال و آزادی و حقوق انسان را برگزید

«ابوالحسن بنی صدر»

در ۲۹ آذر ۱۳۸۸، خبر درگذشت آیت‌اللّه منتظری انتشار یافت، مرجعی که استقلال را بر جانشینی آقای خمینی برگزید. وقتی به ارتباط پنهانی (افتضاح ایران گیت) با آمریکا و... و ادامهٔ جنگ خانمانسوز، اعتراض کرد، که آزادی و حقوق انسان را برگزید. وقتی به کشتار زندانیان سیاسی در سال ۶۷ اعتراض کرد، که حقوق انسان را برگزید. وقتی نخستین مرجعی شد که رسالهٔ حقوق انسان را انتشار داد، که به دین به مثابهٔ ابزار استبداد فراگیر نه گفت، بخصوص وقتی دم زدن از ولایت مطلقهٔ فقیه را از مصادیق شرک خواند.

با جنبش مردم ایران همراه شد و روحانیان در سکوت فرو رفته را بر اعتراض به [...] فراخواند و ماههای عمر خویش را با مردم ایران در جنبش شد و همه روز را در اعتراض به استبداد گذراند. آزادگی را برگزید زیرا او که نظریهٔ ولایت فقیه را تدوین کرده بود در مبارزه با رژیم ولایت فقیه چشم از جهان فرو بست. در روزهای پیش از مرگ، در پاسخ به آقای محمد جعفری، اصل استقلال و آزادی انسان را در تصمیم پذیرفته بود. او اصلی را پذیرفته بود که هرگاه همگان بپذیرند، انسانها استقلال و آزادی خویشتن را باز می‌یابند و زندگی را عمل به حقوق ذاتی خود می‌کنند.

سالها پیش، از طریق دوستی - آقای مسعود اسماعیلو - به این جانب نوشته بود: از انقلاب چه می‌خواستیم، چه شد؟ به او پاسخ نوشتم:

خواستهای مردم در انقلاب را تحقق می‌بخشیم هرگاه پای استقامت سست نکنیم؛ و او پای استقامت سست نکرد و ایستاده بر حقوق مردم ایران، چشم از جهان فرو بست. به کاروان سرور آزادگان، حسین بن علی (ع) پیوست و زندگی در آزادگی جست.

۲۹ آذر ۱۳۸۸

«۸»

مردی که دامان شریفش، پاکیزه تر از آسمان بود

«سیمین بهبهانی»

مردی که دامان شریفش، پاکیزه تر از آسمان بود

در قطرهٔ اشکش محبت، تابیده چون رنگین کمان بود

با دولت وارستگی ها، در منتهای خستگی ها

آیات مهر و حکم عدلش، تا مرز بی مرزی روان بود

بخشید معنی را تکامل، چونان که بخشد غنچه را گل

زیرا وجودش نیم دیگر، از خطهٔ نیم جهان بود

واگشتنش را دوست دارم، بر جرأتش حرمت گذارم

با آن که بنیان کهن را، خود از نخستین بانیان بود

او ماند و آن درهای بسته، با آن دل از جور خسته

رنجیده از نامهربانی، با مهربانان مهربان بود

با فقر صاحب جاه بودن، در کنج عزلت شاه بودن

آیین انسانی چنین است، این فخر انسان آنچنان بود

مکتب به مسند وانهشتن، از بهرهٔ دنیا گذشتن

در خورد هر بی دست و پا نیست، آنکس که این شد قهرمان بود

اسطوره ای از استواری، اعجوبه ای از مهر و یاری

هرگز نمرده است و نمی‌رد، مردی که سر تا پاش جان بود

۱۳۸۸/۹/۳۰

«۹»

الگویی برای حوزویان

«نجات بهرامی»

سالهاست که شعار «وحدت حوزه و دانشگاه» تبدیل به اهرمی برای چیره شدن فرهنگ و مناسبات حوزوی بر مراکز علمی و پژوهشی ایران شده است. این حرکت خزنده که با اتفاقات نامبارکی همچون انقلاب فرهنگی آغاز شد، در سالهای اخیر به ریاست روحانیون بر دانشگاه انجامید و این در حالی است که هتک حرمت دانشگاه از طریق حملهٔ نیروهای مسلح، دخالت نهادهای گوناگون در تدوین برنامه های درسی و آموزشی دانشگاهیان و فشار روزافزون بر اساتید و دانشجویان ... همچنان سیری صعودی را طی می‌کند. این موضع گیری ها و برخوردهای نامتعارف با دانشگاه باعث شده تا نه تنها بانیان وحدت حوزه و دانشگاه به مقصود و مراد خود نرسند، که ارتباط دانشگاه به عنوان نهادی برآمده از دل فرهنگ مدرن با حوزه به عنوان نهادی از جهان سنتی روز به روز کمتر و در عین حال تنش آلودتر شود.

در چنین شرایطی، چه اتفاقی باعث شده تا در تظاهرات مردم ایران در روزهای اخیر که اکثر شرکت کنندگان در آن را جوانان و دانشجویان تشکیل می‌دهند، شعارهای زیادی در حمایت از آیت‌اللّه منتظری و برخی روحانیون دیگر سر داده شود؟ پاسخ این پرسش را باید در حمایت آیت‌اللّه منتظری از ارزشهای جهانشمولی مشاهده کرد که پایه و مبنای جهان جدید را تشکیل می‌دهند.

آیت‌اللّه منتظری به عنوان شخصی که در یک قدمی قدرت مطلقه

برخاسته از تئوری ولایت فقیه بود، دفاع از جان و کرامت انسانها را بر این منصب و مقام ترجیح داد و با اعتراض به روند موجود در کشور، علاوه بر برکناری از قائم مقامی رهبری، سالها اسارت خانگی و توهین و تحقیر باندهای وابسته به قدرت و برخی روحانیون درباری را تحمل کرد. وی، با اینکه منظومه فکری وی با اعدام شدگان و زندانیان آن سالها نسبتی نداشت، به دفاع جانانه از نقض حقوق آنان پرداخت و این همان اصل مترقی ای است که ماهیت و وجود انسان را برتر و فراتر از اندیشه ها و اعتقادات می‌داند. اصلی که جزو یکی از مبناهای مهم جهان جدید محسوب می‌شود.

مدعیان آشتی حوزه و دانشگاه تنها از این طریق است که می‌توانند دل دانشگاهیان را به دست آورند وگرنه رابطهٔ از موضع بالا و نگه کردن عاقل اندر سفیه به دانشگاهیان نمی‌تواند این پیوند را برقرار کند و اصولاً آنقدر که حوزه به دانشگاه نیاز دارد، دانشگاه به حوزه ندارد. حوزه برای شناخت جهان جدید و همراه شدن با تحولات علمی بی شماری که همه روزه با آن مواجه است، نیازمند دانشگاه است و چنانچه لازم باشد در یک نهاد انقلاب فرهنگی به وجود آید، آن نهاد حوزه است نه دانشگاه. چرا که خرد انتقادی همواره انسان و نهاد مدرن را در چرخه ای از تغییر و تحول قرار می‌دهد و ادعای ایجاد تغییر در چنین نهادهایی چیزی جز تلاش برای سلطه و جایگزینی آنها با افکار غیر قابل نقد و مقدس گونه نمی‌تواند باشد. افکاری که سرچشمهٔ ایدئولوژی های تمامیت گرا هستند.

آیت‌اللّه منتظری در روزها و ماههای اخیر نیز به شایستگی تمام در

کنار مردم ایستاد و از حقوق پایمال شدهٔ آنان دفاع کرد. وی بدون اینکه همانند برخی روحانیون در پی محاسبات خاص و سبک و سنگین کردن اوضاع باشد و اعتبار را مهمتر از حق و حقوق مردم بداند، بسیاری از تابوها و خط قرمزهای تصنعی و ناشی از سیطرهٔ استبداد مذهبی را شکست و به دیگر روحانیون آموخت که یک ایدئولوژی هر قدر هم که هالهٔ مقدس پیرامون آن کشیده باشند، حرمت و تقدسی به اندازهٔ حقوق مردم ندارد. اینچنین موضع گیری هایی بود که باعث شد آیت‌اللّه منتظری در میان مردم، اعم از روحانی و دانشگاهی و دیگر طبقات، جاودانه شود.

آیت‌اللّه منتظری هم اکنون همانند خورشیدی است که با درخشش خود ستارگان کوچک را در آسمان ذهن مردم محو یا کم فروغ کرده است. دنیای مدرن اگر چه در مواجهه با مقولهٔ مذهب بی طرف است، اما سهم عمدهٔ روحانیون در دفاع از ارزشهای انسانی و حقوق بنیادین بشر برای آزاد زیستن و آزاد اندیشیدن را هیچ گاه فراموش نمی‌کند. آیت‌اللّه منتظری نیز یکی از افرادی است که با وجود تعلق به دنیای سنتی، نام و یاد او برای همیشه در تاریخ ماندگار خواهد شد.

آری او دوست داشتنی ترین آیت‌اللّه برای جوانان و دانشگاهیان بود و در آینده نیز خواهد بود.

«۱۰»

متبرک باد «راه» تو

«آرش بهمنی»

آیت‌اللّه العظمی حسین علی منتظری، دیروز صبح درگذشت. خبر جانکاه بود و واقعه سخت نامنتظر و عجیب نیست اگر سنگ بنالد از این فراق و اعضا و رهبران جنبش سبز چون ابر در بهاران بگریند. منتظری شاید برای بسیاری اولین نمونهٔ یک «آخوند» دگراندیش در جمهوری اسلامی بود که با فدا کردن بزرگترین مقام رسمی در جمهوری اسلامی، دست از آرمانهای خویش نشست. وی اخلاق مداری را سرلوحهٔ فعالیتهای خویش قرار داد و این گونه نامش بر جریدهٔ تاریخ ثبت شد و اگر در نظام سیاسی به مقام رهبری نرسید و در قائم مقامی رهبری ایران باقی ماند، اما رهبر دلهای مردم ایران شد.

در این یادداشت اما قصدم بر آن نیست که مرثیه ای بنویسم در سوگ این مرد بزرگ، که بسیاری اساتید خواهند نوشت. در این جا می‌خواهم به «منتظری» به مثابهٔ یک نهاد اشاره کنم که در مقابل نهاد استبداد به عنوان دیرپاترین نهاد ایرانی یک تنه ایستاد. البته کم نبودند افرادی که حتی جان خویش را نیز در این راه گذاردند، اما تفاوت بارز آنها با آیت‌اللّه منتظری، در این بود که وی با ایستادگی در مقابل استبداد، نه تنها حصر و محدودیت را به جان خرید، بلکه مقامی را از دست داد که چند ماهی بیشتر با رسیدن به آن فاصله نداشت.

در روزهای پس از کودتای ۲۲ خرداد هم، آیت‌اللّه منتظری در کنار مردم ایستاد و با پیامها و سخنان خویش باعث دلگرمی اعضای جنبش سبز شد.

این همراهی با مردم، از آن نظر مهم است که وی در مقام یکی از مراجع تقلید بزرگ، سعی کرد که بار دیگر معنای واقعی یک «مرجع تقلید» را زنده کند. شخصی که رابطه ای دیالکتیکی با مردم دارد: با آنها قدرت می‌گیرد و به آنها قدرت می‌بخشد. اگر به آیت‌اللّه منتظری از این بعد نگاه بیفکنیم، باید گفت که آنچه باید از آیت‌اللّه منتظری آموخت، شهامت در بیان حقیقت و اخلاق مداری در سیاست است؛ یعنی همان حلقهٔ مفقودهٔ سالهای اخیر در عرصهٔ سیاست ایران. وی نه تنها آن زمان که در قدرت بود، هماره حرمت اخلاق را در جانب قدرت نگاه داشت، بلکه حتی آن زمان که در قامت یک اپوزیسیون ظاهر شد، هرگز اخلاق را به کناری ننهاد و همواره در مبارزهٔ خویش با «عملهٔ استبداد و حَمَله قرائت فاشیستی از دین» آنچه را در درجهٔ نخست مورد توجه قرار داد، اخلاق بود و از منظری اخلاقی، دست به نقد آنان زد که رأی مردم را به کناری نهاده و سر در آخور سلطنت اسلامی دارند.

درس دوّمی که می‌باید از آیت‌اللّه منتظری فراگرفت، شهامت در بیان عقاید است. در این سالها بسیار شنیده ایم از آنان که خود را پاسدار مصلحت می‌دانند که بسیار هواخواهان حقیقت را برحذر داشتند از بیان حقیقت یا لااقل نیمی از حقیقت. آیت‌اللّه منتظری اما با شهامت خویش، نشان داد که صراحت در بیان حقیقت بی شک خود عین مصلحت است و قربانی کردن حقیقت در پای مصلحت، قربانی کردن حقوق انسانی است؛ و تضییع شدن حقوق انسانها همانی بود که آیت‌اللّه منتظری سالها برای جلوگیری از آن جنگیده بود. از سوی دیگر این صراحت آیت‌اللّه منتظری باعث شد تا هرگز توجه وی از

منبع و منشأ اصلی استبداد در ایران، منحرف نشود و همواره نوک پیکان سخنان خویش را متوجه آن جایی کند که استبداد را بار دیگر در این ملک اهورایی باز تولید کرده است.

دیگر درس آیت‌اللّه منتظری برای آنان که دل بسته دموکراسی و آزادی هستند، شجاعت در اعتراف به اشتباه است. آنان که عمری را در مبارزهٔ سیاسی گذرانده اند، بیشک در این راه فراز و فرودهای بسیاری داشته اند، گاهی بر زمین خورده اند و آن گاه باز برخاسته اند و به راه خویش ادامه داده اند. آنچه که اما در این میان مهم است شناخت اشتباهات، یافتن علت آنها و تصحیح چنین مواردی است. بی شک هر چه که مقام و منزلت فردی بیشتر باشد، دامنهٔ اشتباه و تبعات آن نیز بیشتر خواهد شد.

در طول تاریخ کم بودهاند افرادی که نه تنها اشتباهات تاریخی خود را یافته و در تصحیح آن به وسع خویش کوشیده، بلکه در انظار عمومی نیز به آن اعتراف کرده باشند. آیت‌اللّه منتظری یکی از این افراد بود که نه تنها اشتباه خویش را پذیرفت، بلکه در انظار عمومی نیز به آن اعتراف کرد و از آن تبرّی جست.

اکنون که آیت‌اللّه منتظری رخت از جهان فرو بسته است، به نظر می‌رسد آنچه که بیش و پیش از هر چیز می‌تواند باعث زنده نگه داشتن نام وی باشد، نه تعریف و تمجیدهای فراوان و نه نوشتن سوگواره های ادبی و سخن راندن از سجایا و فضایل اخلاقی وی، که عمل است به آنچه که وی در این مدت از خود نشان داده است. پدر معنوی جنبش سبز، اکنون گرچه در میان ما نیست و این عدم حضور را باید ضایعه ای

بس بزرگ برای جنبشی دانست که علم دموکراسی و آزادی را بلند کرده است اما حضور وی اکنون باید در میان ما، صورت روشن تر و واضح تری به خویش بگیرد. اعتراض به استبداد، ظلم و تضییع حقوق انسانها، اعتراف به اشتباهات احتمالی در مسیر مبارزه و البته توجه ویژه به «انسان» به عنوان غایت و هدف و نه یک وسیله می‌تواند باعث شود آیت‌اللّه منتظری همواره در کنار ما باقی بماند.

تصور می‌کنم اکنون باید به سبک شاملوی بزرگ مرثیه ای برای آیت‌اللّه سرود و گفت: «متبرک باد راه تو».

«۱۱»

طالقانی و منتظری، آنها دو تن بودند

«مسعود بهنود»

با درگذشت آیت‌اللّه منتظری، داستان زندگی دو روحانی پایان می‌گیرد، سید محمود طالقانی و شیخ حسینعلی منتظری که سی و اندی سال پیش، در لحظات تولد یک انقلاب، مردم ایران آن دو را مظهر و نمونهٔ روحانیت در انقلابی دیدند که جانشین نظام کهنسال پادشاهی شد، و تا جامعه شهری دریابد که اینها معیار و نمونه های واقعی نیستند بلکه معترضان و منتقدان نظامی خواهند شد که دارد پا می‌گیرد، سالها باید می‌گذشت.

در این همه سال، آن هر دو مرد، تا زنده بودند دردها کشیدند و رنج ها بردند و خون دلها خوردند، اما آن تصویر مأنوس سنتی روحانیت شیعه در ذهنها نگاه داشتند.

آنها دو تن بودند وقتی که مردم ایران شناختندشان. یکی سیدی بود عمامه سیاه و یکی شیخی بود سپید جامه. وقتی روز تولد آخرین پادشاه، مردان مراقب امنیت و زندانبانان آن نظام رفتند که مژده بدهند که به شکرانهٔ این روز خجسته از بند آزاد می‌شوید، هر دوشان خندیدند.

آن که سید بود به رئیس کمیتهٔ ضد خرابکاری گفت روغن ریخته می‌بخشید به امامزاده، ما که امامزاده نیستیم؛ و آن که شیخ بود با لهجهٔ اصفهانی و به طعنه گفت جناب سرهنگ، مثل اینکه اوضاع خراب است بگذارید ما همین جا باشیم بهتر است.

نظام پادشاهی که به نفس افتاده بود حتی نتوانست آن دو را چهارم

آبان از زندان به در کند. آن دو به نمایندگی از زندانیان سیاسی که هنوز در بند بودند تا چهار روز بعد هم ماندند تا سرانجام آقایان طالقانی و منتظری روز هشتم آبان از زندان اوین بیرون آمدند. و ناگهان هزاران و بلکه دهها هزار جمع شدند در سه راه شمیران. بیش از این مردم خبر نداشتند از نشانی خانهٔ آن دو از بند رسته. و نمی‌دانستند خانهٔ کدام یکشان آنجاست خیابان تنکابن. اولین میعادگاه انقلابیون سال ۵۷ از هر گروه و دسته.

شیخ حسینعلی منتظری نجف آبادی، در آن روزها به سرعت در سایه طالقانی همبند خود قرار گرفت که عملاً خانه اش مرکز انقلاب شده بود و از صبح هم کسانی از فرستادگان کاخ سلطنت و هم سیاستمداران پیری که آزادی حرکت پیدا کرده بودند همه سراغ خانهٔ وی را می‌گرفتند. چنان که حتی روز ۲۲ بهمن هم تلفن همان خانه زنگ زد و امیرعباس هویدا بالامقام ترین دولتمرد نظام پادشاهی که در تهران مانده بود گفت که می‌خواهد خود را به آیت‌اللّه تحویل دهد.

در آن روز آقای طالقانی گفت بگویید من زندان ندارم برود خانه اش هستند کسانی که می‌آیند دنبالش، کسی از امیرعباس هویدا که دولت نظامی به زندانش انداخته بود نپرسید شمارهٔ تلفن این خانه را از کجا می‌دانی، چنان که از حسن نگهبان انفرادیهای اوین هم که شبها پای مناجات و روضهٔ آقای طالقانی نشسته بود کسی نپرسید چرا وقت بی پناهی در خانهٔ خیابان تنکابن را کوفت و همان جا ماند.

اما آقای منتظری اصلاً رغبتی به جلوه گری انقلابی از خود نشان نداد، از زندان که به در آمد یک راست به نجف آباد زادگاهش رفت و در

خانهٔ پدر نشست تا مردم منطقه به دیدارش بیایند و در روزهای بعد از اطراف اصفهان مردمی رسیدند. چند روزی هم در قم گذراند و بعد هم بی سر و صدا به دیدار آیت‌اللّه خمینی به نوفل لوشاتو رفت.

آقایان طالقانی و منتظری تا در اوین به یکدیگر برسند از راه های مختلف گذر کرده بودند. از سال ۱۳۲۴ در حاشیهٔ ماجرای آذربایجان عکسی هست که نشان می‌دهد سید محمود طالقانی سربازان ارتشی و شبه نظامیان ذوالفقاریها را از زیر قرآن می‌گذراند تا به جنگ نیروهای فرقه دموکرات بروند. او در سال ۱۳۲۷ پیشنماز مسجد هدایت در قلب شهر تهران شد، سفرها رفت، منبرها داشت و با فدائیان اسلام هم مربوط بود و نشانه و الگوی آخوند سیاسی زمان.

آقای طالقانی در حوزهٔ علمیهٔ قم و نزد مراجع چندان نفوذ و رفت و آمدی نداشت در عوض بعد از کودتای ۲۸ مرداد با مهندس بازرگان و دکتر سحابی در ساخت نهضت آزادی حاضر بود و در جبهه ملی دوّم حضور داشت.

آقای منتظری تا سی سالگی جز درس طلبگی و حضور در حوزه های علمی اصفهان و قم و نجف و کسب اجتهاد کاری نکرد و اوّل بار در آخرین روزهای دههٔ سی وقتی با مرگ آیت‌اللّه بروجردی قم دنبال کسی برای جانشینی وی می‌گشتند آشکار شد. دو مجتهد آقایان منتظری و مطهری که نظر به آیت‌اللّه خمینی دارند بسیار فعالند همه جا سر می‌کشند و در پی مرجعیت کسی هستند که نامش بعد از مراجع تقلید وقت آقایان گلپایگانی، شریعتمداری، صادق روحانی و مرعشی نجفی می‌آمد اما بین طلبه های جوان هوادارانی داشت.

دو سال بعد از آن بود که آیت‌اللّه منتظری وقتی برای تثبیت مرجعیت آیت‌اللّه خمینی تلاش می‌کرد به همراه فرزند پرشورش محمد دستگیر شد. در این زمان آقای طالقانی چند سالی بود که به زندان رفت و آمد داشت تا سالهای پنجاه که دیگر از این تبعیدگاه به آن تبعیدگاه و از این زندان به آن زندان می‌شد و عملا شیخ و مجتهد زندانیان سیاسی شده بود.

آرمان باختگان دههٔ چهل، دهه ای که فلسفه ای را سارتر در پاریس می‌بافت، فیلمش را پازولینی در رم می‌ساخت، آوازش را ملینا مرکوری در یونان می‌خواند، آهنگهایش را کازانتزاکیس می‌ساخت، قهرمان بلند آوازه اش چه گوارا بود، عرفات و کاسترو و مائو و هوشی مین الگوهایش بودند و حتی ایوسن لوران هم کلاه چه گوارا و کت مائو را وارد دنیای مد کرد. این دهه نمایندگانی در همهٔ زندانهای جهان داشت از جمله در ایران.

نمایندگان از جان گذشته و پرشور انقلابیون دههٔ شصت میلادی، در زندانهای ایران همبند یک فراکسیون قدرتمند مذهبی بودند که برخیشان مقلد آقای خمینی بودند، برخی از جناح بازاریها و دشمن او. اما هر چه زمان گذشت گروه اوّل اکثریت گرفتند، گروه دوّم از مذهبیون با آرمانخواهان چپ در یک سفره نمی‌شدند.

آقایان طالقانی و منتظری سالهای سال در زندان اوین و کمیته ضد خرابکاری همبند شهیدان زنده جنبش چپ و نامداران جناح ملی بودند از بیژن جزنی و داریوش فروهر تا عمویی و کرامت دانشیان و خسرو گلسرخی. آن دو در «کمون آقایان» مدرسی بودند که گاه هم جناح