سوگنامه - دفتر دوم
۲۹۸ صفحهبازاری مذهبی با آنان سازگار نبودند و هم چریک های تند مزاج مارکسیست و مائوئیست.
در ماههای اوّل پیروزی انقلاب همهٔ این گروه ها در خانهٔ تنکابن نماینده ای داشتند جز آنکه آیتاللّه طالقانی هم خود در هر نحله فرزندی داشت.
هر چقدر حسینعلی منتظری خود را در سایهٔ رهبر آیتاللّه خمینی تعریف میکرد، طالقانی از همان لحظه که در فرودگاه مهرآباد و در مراسم استقبال از رهبر انقلاب کناره رفت و نشست بر زمین و از جمع گوشه گرفت نشان داد قصد ندارد با حکومت بعد از انقلاب کاری داشته باشد.
کار او در روزهای بعدی گاهی به تضاد مستقیم با آیتاللّه خمینی کشید گرچه مصلحت اندیشی و ترس از دشمن مشترک مانعش شد که در مقابل او بایستد اما در مقابل حکومتی که آیتاللّه خمینی ساخته بود ایستاد.
رئیس شورای انقلاب بود، اما حاضر نشد نامش اعلام شود، راه پیمایی های بزرگی که کمر نظام پادشاهی را شکست از خانهٔ وی برنامه ریزی و ترتیب یافت اما حاضر نبود نامش گفته شود.
همان اوّل کار شغل خود را برگزید وقتی که پیشنهاد برگزاری نماز جمعه داد و بلافاصله از سوی رهبر انقلاب به امامت جمعهٔ تهران منصوب شد. این کاری بود که میپسندید، اما شهریور سال ۵۸ ناگهانی درگذشت و مقامش به آیتاللّه منتظری رسید.
آیتاللّه منتظری اما با مرگ همراه و همبندش هم مسیر را رها نکرد،
رئیس شورای انقلاب شد و رئیس مجلس تدوین قانون اساسی. هر دو جا صندلی و جلوه گری را به یک روحانی خوش ذوق از فرنگ برگشته میداد به نام آیتاللّه بهشتی، اما در مجلس قانون اساسی او بود که اصل ولایت فقیه را پیش کشید و تأیید کرد و در چالش با ابوالحسن بنی صدر و دیگر مخالفان این اصل در مجلس و جامعه، او بود که سینه سپر کرد و ایستاد. و این پرگفتگوترین اثری بود که آقای منتظری بر صفحهٔ روزگار گذاشت.
اصل ولایت فقیه که پیشنهاد، اصرار برای تصویب و نهادنش در قانون اساسی جمهوری اسلامی کار آقای منتظری بود از زمان تصویب تا سی سال بعد که او زنده بود همچون بندی بر پایش بسته بود و بیشترین تلاشش در زندگی چالش با آثار همین مصوبه بود که با همهٔ توضیحاتی که پیرامونش داد هرگز نگفت که از نقش خود در این کار متأسف و پشیمان است.
شش سال بعد از مرگ همبندش، و در حالی که استاد و مقتدایش آیتالله خمینی در بستر بیماری بود نگرانی برای آیندهٔ جمهوری اسلامی که ولایت فقیه بر صدر قانون اساسی اش نشسته بود دولتمردان را واداشت تا آقای منتظری را به نیابت رهبر انقلاب و در حقیقت به عنوان دوّمین ولیّ فقیه جمهوری اسلامی انتخاب کنند.
او خود با چنین انتخابی مخالف بود و این را نوشت، اما بعدها آیتاللّه خمینی فاش ساخت که او نیز موافقتی با نشاندن آقای منتظری به جای خود نداشته است.
درست ده سال از مرگ نفر اوّل این قصه، آیتاللّه طالقانی میگذشت
که حوادث روزگار آیتاللّه منتظری را هم در همان موقعیت انداخت که آقای طالقانی را واداشته بود. او در مقام نایب رهبری در مورد نحوهٔ ادارهٔ زندانها و محاکمات دادگاه انقلاب انتقادها داشت که با مطرح کردن آن بخشهای بزرگی از حاکمیت را به وحشت انداخته بود.
از این مجموعه سرانجام حادثه ای رخ داد که نزدیکان آیتاللّه طالقانی معتقدند وی هم اگر مانده بود به همان سرنوشت دچار میشد. نوروز سال ۶۸ نزدیک بود که آقای منتظری آخرین تصمیم را برای ماندگاری در تاریخ گرفت. در نامه ای به استاد و مقتدایش آیتاللّه خمینی، جمهوری اسلامی را بدتر از نظام پادشاهی خواند و وی را بدتر از شاه.
هجده سال پایانی زندگی آیتاللّه منتظری که در همین فاصله مرجعیت بلاتردید یافت و در غیاب سالخوردگان حوزهٔ قم عنوان بالا مقام ترین مرجعی را گرفت که معترض و منقد حرکت ها و تصمیم های جمهوری اسلامی بودند، سازندهٔ اصلی تصویری است که از وی در خاطرها خواهد ماند.
سختی هایی که بر وی روا داشته شد، دستگیری پیاپی نزدیکانش، بستن دفتر و حسینیه و محل درسش، همگی را با طنز و شیرینی گذراند، در این فاصله کتاب خاطرات خود را نوشت و نشان داد که چگونه عدالت را به حفظ قدرت نفروخت.
برخلاف خواست و تصور مخالفانش آیتاللّه منتظری با رأی مردم در دوّم خرداد سال ۷۶ با وجود منع و بندهای حصر، بار دیگر به خانه های مردم راه یافت.
او اولین مرجع مذهبی مسلمان شد که از بزرگراه مجازی عبور کرد و
دیگر حصر برایش معنا نداشت. همچنان از پشت بام خانه پهلو اصلاح طلبان و مجلسیان به دیدارش رفتند.
منع صدا و تصویرش در ایران هم شکست وقتی عمادالدین باقی شاگرد و مریدش دوربین را گذاشت و مصاحبه ای کرد که در آن هیچ چیز آن قدر مهم نبود که نشان داد هنوز یکی در کسوت سنتی روحانیت شیعه هست که به همان اندازه که ادعا میکند از قدرت میترسد، از خدا میترسد و مطمئن است.
همهٔ کسانی که در این سی و اندی سال به زندان اوین رفته اند از کسانی مانند عزت اللّه سحابی شنیده اند قصهٔ آن میخ درشت را که به دیوار پاگرد بند ۳۲۵ (محل زندگی سابق سید ضیاءالدین طباطبائی) است همان جا که «آقای منتظری رختهای شستهٔ خود را از سر احتیاط بر بندی میآویخت که در جیب خود داشت و پایش مینشست که تنی به آن نخورد و همان جا سرش در متنی فقهی بود.»
زندانیان قدیمی اوین در عین حال از اتاق طبقهٔ بالای همان ساختمان نشان میدهند جایی را که آقای طالقانی مدام مشغول مباحثه با زندانیان بود و یا مشغول حل معضل و اختلافها. و در این احوال نه هم کسوت های آنان و نه مخالفانشان بدان احوال نبودند.
در یک کلام آن دو که روز هشت آبان ۵۷ وقتی پا از زندان اوین بیرون گذاشتند، برای تودهٔ مردم آشنا شدند، وقتی در ۲۹ آذر ۸۸ با مرگ منتظری پرونده حیاتشان بسته شد در چشم میلیون ها انسان مردمان ساده ای بودند فرزند زمانهٔ خود. شجاعانی بودند که تحجّر و تعصب، دیکتاتوری و بهره کشی انسانها و ظلم را طاقت نیاوردند، بهایی سنگین پرداختند و خوشنام رفتند.
«۱۲»
سقراط و آیتاللّه منتظری
«هیوا تنهایی»
چند روزی از وفات آیتاللّه منتظری میگذرد و هر روز و هر ساعت بیشتر به این حقیقت واقف میشویم که او را نه تنها از دست ندادیم بلکه تازه بدست آوردیم. روح بزرگ آیتاللّه منتظری از زندان تنگی که جسمش را سالها محبوس کرده بود رها شد تا به اسطوره بپیوندد و فصلی از میراث فرهنگی سرزمین ما شود. هر چند او در زمان حیاتش نیز معلم اخلاق و آزادگی بود اما این روزها و پس از مرگش بخصوص ما نسل جدیدی ها بیشتر در مورد او میخوانیم و بیشتر میشنویم و خاطرات او را با کنجکاوی بیشتری پیگیری میکنیم و این یعنی اینکه او را بیشتر بدست آورده ایم تا از دست داده باشیم. عبداللّه نوری در مراسم آیتاللّه به زیبایی گفته بود: «او کسی بود که هرگز حقیقت را فدای مصلحت نکرد». شاید این جمله عصارهٔ فضیلت و تمام آن چیزی باشد که بتوان در مورد آن بزرگمرد در یک جمله بر زبان آورد. به راستی رابطهٔ میان اخلاق، مصلحت و حقیقت رابطهٔ بس ظریفی است. میتوان گفت از اخلاق تا بی اخلاقی و از حقیقت تا بی حقیقتی یک قدم فاصله است و آن یک قدم همان مصلحت غیر اخلاقی است. میگویند سقراط شریفترین مرد آتن بود و گزافه نگفته ایم اگر که او را یکی از شریفترین انسانهایی بدانیم که در تاریخ بشریت زیسته اند. اما سرچشمهٔ شرافت او در همان اصل بود که حقیقت را هیچگاه فدای مصلحت نکرد حتی مصلحتی به بزرگی حفظ
جان. این بود که بر سر حقیقت خود ایستاد و شوکران را سر کشید تا نه تنها با زندگی خود بلکه با مرگ خود نیز درسی تاریخی و جاودانه از خود به یادگار بگذارد. حکایت زندگی و مرگ آیتاللّه آزاده هم اینگونه بود با این برتری که نه یکبار بلکه سالهای سال طعم تلخ شوکران را در کام خود تحمل میکرد و شمع آجین روزگار شد اما حسرت یک آخ را بر دل مصلحت اندیشیهای حقیر روزگار گذاشت.
روزی که آن بزرگمرد در نزدیکی سریر قدرت در برابر برخی مسایل بی پرده موضع گرفته و مخالفت کرده بی تردید دست به انتخابی تاریخی زده است. آن انتخابی که ای بسا او در هر روز زندگی خود در عرصه های کوچک و بزرگ به آن دست زده و هر بار حقیقت را در برابر مصلحت برگزیده است. آن زمان که رهبران بزرگ بر اساس مصلحت به انتخابی غیر اخلاقی دست میزنند از این اصل غافل میشوند که هرگز نمیتوان از مسیر و فرآیندی غیراخلاقی به نتیجه ای موجه و اخلاقی رسید. بدین ترتیب است که معمولاً در بلند مدت مصلحت غیر اخلاقی بازنده و مخرّب از آب درآمده و انتخاب اخلاقی که شالوده اش بر حقیقت است اعتبار خود را باز مییابد. این واقعیت را تاریخ بارها و بارها با قضاوت مطلق و بیامان خود ثابت کرده است. آنجا که حتی کاریزماترین رهبران در هیاهوی محبوبیت و شکوه خود دست به مصلحتهای نه چندان اخلاقی میزنند گذر تاریخ آن هنگام که هیاهو و گرد و غبار جذبه و احساس فرو مینشیند محبوبیتشان را از آنان سلب کرده و قضاوت بیرحمانه ای بر آنها روا میدارد در حالی که آن دسته رهبرانی که هرگز حقیقت و اخلاق را به اولویت درجه دوّم تقلیل
نمیدهند با گذر هر چه بیشتر تاریخ محبوبتر، اثرگذارتر و زنده تر میگردند.
زندگی ساده و سلوک سیاسی - عقیدتی شیخی کهنسال و کم ادعا چون آیتاللّه منتظری حتی برای من و همنسلان من که پس از انقلاب متولد شدند و در دنیای الکترونیک و ماهواره و اینترنت پرورش یافتند خود سراسر جذبه و درس و عبرت بود. یک درس همان آزمون اراده و آزادگی در ترجیح حقیقت بر مصلحت بود که منشأ و سرچشمهٔ اخلاق است. درس دیگر اما این بود که دین در خارج از گردونهٔ سیاست اصالت خود را بیشتر حفظ میکند و بهتر و مؤثرتر در نقد قدرت میکوشد و میپوید. بزرگترین انتخاب آیتاللّه منتظری در دههٔ شصت و در انتخاب و ترجیح حقیقت بر مصلحت در واقع انتخاب استقلال دین از سیاست در عین نقد دین بر سیاست بود و خود آیتاللّه در تمامیت حیاتش نماد دینی وارسته بود که دامن از دنیای دون سیاست برچید و بر فراز آن به نقد آن پرداخت. درس سوّم آیتاللّه این بود که میتوان دین و مذهب را با حقوق بشر به مفهوم امروزی آن آشتی داد و در کنار هم نشاند چرا که اجتهاد بلند نظر او در آن بود که فقاهت دین را بر اساس و برای اصل و جوهر دین بخواهد و نه بالعکس. روزها که میگذرند درسهای بیشتری از حیات او بر ما آشکار میشود. او گرچه به ظاهر از میان ما رفت اما عکسی زنده و گویا از او بر دیوار این سرزمین کهن به یادگار مانده، عکسی که تا ابدیت تاریخ پاره نخواهد شد.
«۱۳»
خدایش بیامرزد که چنین محبوب رفت
«سمیه توحیدلو»
از صبح دستم نمیرود که بنویسم. امروز درس بزرگی برای من بود. برای همهٔ ما. درسی د بارها و بارها خدایی که هست برایمان تکرارش کرده.
رحلت عالم بزرگوار آیتاللّه منتظری داغدارمان کرد. مرجعی که بسیاری تمام تلاش خود را برای هر گونه بی حرمتی به ایشان کردند. گاهی باید از تاریخ فاصله بگیری تا بتوانی نسبت به بسیاری از وقایع نظر درستی بدهی. تاریخ سراسر پوشیده از حق و باطلهایی توأمان است و بودن در یک زمان امکان ارزش گذاری را سخت میکند. اما بیش از بیست سال از سالهای خانه نشین شدن ایشان میگذشت. بیش از بیست سال از روزهایی میگذرد که امروز بهتر از زمان دیگر میتوان دربارهٔ آن به قضاوت نشست. در این روزگار که عصمت مختص هیچ بنده ای نیست، بر مسیر عدالت بودن و کم اشتباه کردن، اصل اساسی است. همین ماندن در مسیرهای درست است که یک فرد را محبوب میکند.
مرجعیت ما در تاریخ به همراهیشان با مردم شناخته شده اند. به ماندنشان در کنار مردم و در مقابل ظلم و زور ایستادنشان است که شناخته شده است. مرجعیت ما مرجعیتی مردمی است نه دولتی، حتی اگر در این روزگار دولتی اش کرده باشند. آیتاللّه منتظری از جمله نمونه های کامل انسانی بود که دنیایش را به قدرت نفروخت. در کنار
مردم ماند. عزیز شد و عزیز نگاه داشته شد. پیوند امروز این پیر با مردم، مانند پیوند امروز امام با مردم و مانند پیوند امروز بسیاری دیگر که میان مردم هستند و حامی ایشانند، گویای این است که عمری با برکت و خدایی است که میتواند مردنی اینچنین با شکوه با خود داشته باشد. محبوبیت امری فرامادی است و به جز دلیلهای زمینی، حکمتهایی خدایی دارد. کسی که اینچنین محبوب میمیرد، با اعتبار پروردگارش محبوب شده است و محبوبیتش ماندگار گشته است. این روزها به چشم شاهد هستیم که چگونه بر اعتبار و محبوبیت افراد افزوده میشود.
آنقدر این روزها به وجهههای غیر مادی کاریزما شدن اندیشیده ام، آنقدر این روزها آبرودار شدنها و بی آبرویی ها برایم فراتر از انسانها و تبلیغات شده است، آنقدر این روزها بهترین معیار نقد و سنجشم این آبروهای زمینی کسب شده از مجرای غیر زمینی است، که جایی برای صحبت کردن از علم و فقه و دانش این عالم فرزانه نمیگذارد. وقتی امروز نسل جدید را با تمام ویژگیهایش در برابر این خبر دردناک میبینم، باور میکنم که خدایی هست که نزدیک است و همهٔ تألماتی که برایمان به ارمغان میآورد نیز جز از سرِ خیر و رحمت بی دریغش نیست. باور میکنم خدای نزدیک ما نشانه های نزدیک تری دارد حتی اگر نشانه ها را با اشک و اندوه بپذیریم.
درگذشت این مرجع سبز را به خانوادهٔ محترمشان، مقلدین این فقیه و دیگرانی که دغدغهٔ دین و مردم دارند تسلیت عرض میکنم.
«۱۴»
آیتاللّه منتظری، فقیهی که شیفتهٔ قدرت نشد
«محمد علی توفیقی»
در سرتاسر گیتی و همیشهٔ اعصار، انسانها و اندیشمندان فراوانی بوده اند که در زمان حیاتشان مورد بی مهری و جفای حاکمان قرار گرفته اند، بخصوص تاریخ دور و نزدیک سرزمین استبداد زدهٔ ایران مملو از داستانهای تلخ و سرنوشتهای غمبار «آزادگان» و «دگراندیشان» و «دگرباشان» ی است که یا بر «دار» و یا در «گوشه» خلوت و انزوایی که ظالمانه بر آنها تحمیل شده است در تنهایی و غربت روزگار به سر آورده اند. اما در این میان قصه پر غصهٔ آیتاللّه منتظری داستان دیگری است. فقیه وارسته ای که در دوران شیفتگی فقیهان به قدرت، در چند قدمی منصبی چون «رهبری» به آن پشت پا زد تا در عمل نشان دهد که اگر «حقوق ملت» - حتی زندانی و دگراندیش - به نام دین و به نمایندگی از خدا ضایع و پایمال گردد، نشستن بر مسند و حکم راندن به هیچ نمیارزد. بدون شک سخن گفتن از چنین انسانی که به آزادگی درس داده است و مصلحت پرستی و دین فروشی را شرمندهٔ خود کرده است در مجالی چنین اندک و یادداشتی اینگونه کوتاه نه مطلوب است و نه ادای حق مطلب، اما ساکت بودن هم نشاید چه که: آب دریا را گر نتوان کشید، هم بقدر تشنگی باید چشید. لذا اشاره ای هر چند مختصر و گذرا به چند ویژگی ایشان حداقل برای نسلی که در سایهٔ حصر و سانسور ممکن است آشنایی کمتری با روشها و رویکردهای آن عزیز سفر کرده داشته باشند خالی از منفعت نخواهد بود.
آیتاللّه منتظری به عنوان یکی از کسانی که در دورانهای مختلف انقلاب نقش آفرین بوده و در شکل گیری نظام موجود و تئوریزه کردن اصول متعدد آن مخصوصاً ولایت فقیه از جایگاه برجسته ای برخوردار بوده است از اولین کسانی بود که هوشمندانه صدای پای استبداد دینی را در جمهوری اسلامی شنید و وظیفهٔ شرعی و انسانی خویش را در انتقاد از وضعیتی که آن را برخلاف آرمانهای انقلاب میدانست به نحو احسن انجام داد و از این نظر میتوان او را جزو پیشگامان اصلاح انحراف بوجود آمده در مسیر نظام موجود دانست. شجاعت کم نظیر ایشان در مقابله با اعدامهای وحشتناک سیاسی سال ۶۷ و تلاش برای بهبود وضعیت زندانیان اگرچه نقطهٔ عطفی در مسیر زندگی ایشان محسوب میشود اما واقعیت آن است که این رویکرد انسانی و متفاوت، در تمامی سالهایی که در حاکمیت بوده است همواره و در اشکال مختلف وجود داشته و نقش بسیار مؤثری در تعدیل رفتارهای تندروانهٔ اوایل انقلاب ایفا نموده است بگونه ای که بدون این حضور متعادل کننده، قطعاً میبایست امروز شاهد تلخی ها و فجایع بیشتری در حافظهٔ تاریخی ملت باشیم.
یکی دیگر از ویژگیهای منحصر بفرد آیتاللّه منتظری نقد مسئولانهٔ مبانی اندیشه ای نظام موجود و در رأس آن اصل ولایت مطلقهٔ فقیه است. او که سالیان متمادی در درس و بحث طرفدار نظریهٔ ولایت فقیه و مروّج آن بود و در مجلس خبرگان قانون اساسی نیز برای وارد نمودن این اصل به قانون اساسی مجدّانه و مصرّانه تلاش کرده بود این فرصت را یافت تا نتیجهٔ سی سال حکومت فقها را از نزدیک شاهد باشد
و با مشاهدهٔ ناکارآمدی آن در عمل، تا آخرین روزهای حیاتش منتقد جدی آن باشد. گویی چون به نوعی خود را در پیدایش مصائب بوجود آمده مسئول میدید لذا نقد آن را مسئولیت جدی خویش میدانست. ایشان در جنجالی ترین اظهار نظر خود ولایت مطلقهٔ فقیه را از مصادیق بارز شرک دانست و بی مهابا و به دور از تعصب آن را به چالش کشید. البته این روحیهٔ حقیقت جویی و نقد گذشته تنها به مبانی نظری محدود نبوده و برخلاف بسیاری از سیاستمداران (اصلاح طلب و اصولگرا) که معمولاً از عملکرد گذشته تابویی بی عیب و نقص و زیبا ترسیم میکنند، بسیاری از رویدادهای سالیان گذشته را ارزیابی و صراحتاً به اشتباه بودن برخی از آنها اذعان نمود. به عنوان مثال میتوان به موضوع نادرست دانستن اشغال سفارت آمریکا در بدو انقلاب اشاره کرد.
آیتاللّه منتظری همواره منادی وحدت عملی مذاهب اسلامی در جهان و ایران بود. در همین راستا در اوائل انقلاب با دیدی عمیق و آینده نگر طرح «هفتهٔ وحدت» را ارائه داد که اگر به صورت واقعی و فراتر از شعار و بر مبنای اصل «همه با هم» و نه «همه با من» به اجرا در میآمد میتوانست نقش مؤثری در کاهش تنشهای مذهبی ایران و حتی جهان اسلام داشته باشد. ایشان خود در حد توان به این اصل اسلامی همواره پایبند بود. جامعهٔ اهل سنت ایران هنوز از یاد نبرده است که چگونه سال گذشته هنگامی که توهینهای آشکار و گستاخانهٔ یکی از خطیبان حکومتی به اهل سنت در جامعه به طرز مشکوک و وسیعی انتشار یافت، ایشان در کمال تواضع و بی توجه به مرتبهٔ بلندی که در جهان تشیع دارد از برادران و خواهران اهل سنت خود
عذرخواهی نمود و اینگونه برخوردها را نتیجهٔ بی سوادی عاملان و ناشران آن دانست.
این مرجع برجسته برخلاف بسیاری از روحانیون نسبت به وضعیت اقوام ایرانی حساسیت ویژه ای داشت و از وجود تبعیضها و مدیریت اشتباه مسائل آنان اظهار نگرانی مینمود و در آخرین موضع گیری در این زمینه اعدام احسان فتاحیان (که به بهانهٔ عضویت در یک حزب کردی علیرغم اینکه در حکم اولیه به ده سال زندان محکوم شده بود، برای هشدار و ارعاب جنبش سبز به دار آویخته شد) را برخلاف قانون دانست و نشان دادند که در طرفداری از حقوق بشر و مظلومین، گزینشی عمل نمیکند و لقب «پدر حقوق بشر» ایران برازنده و شایستهٔ ایشان است.
علیرغم اینکه در تمام این سالها ناجوانمردانه تلاش شد تا مانع ارتباط آیتاللّه منتظری با بدنهٔ اجتماع مخصوصاً نسل جوان شوند خوشبختانه اندیشه و جایگاه این مجاهد نستوه همچنان از منزلت بالایی نزد عموم مردم برخوردار است و جریانهای سیاسی نیز اقبال گسترده ای به ایشان داشتند بگونه ای که در جنبش سبز نقش مهمی بعهده گرفته و در حمایت معنوی از آن خوش درخشیدند، حضور گستردهٔ صدها هزار مردمی که علیرغم بایکوت خبری و موانع مختلف خود را برای شرکت در مراسم تشییع جنازهٔ این عالم به قم رساندند نشان از موقعیت ممتاز و بی بدیل در افکار عمومی و تبدیل شدن تفکر ایشان به یکی از نمادهای جنبش سبز دارد. شاید همین موضوع و ترس از تداوم اثرگذاری «اندیشه و رویکرد منتظری» بود که برخی از آقایان
را واداشت تا در پیامهای خود تنها به نقش فقهی این بزرگوار اشاره نمایند و با نادیده گرفتن جایگاه رفیع سیاسی - اجتماعی اش در قلب و خاطرهٔ مردم ایران این ضایعه را تنها به آیات عظام و شاگردان و حوزه های علمیه تسلیت بگویند! و «ملت همیشه در صحنه» که به بهانه های بسیار ناچیز و گاه برخلاف منافع ملی هزینه میشوند، را ساده لوحانه حذف نمایند و در عین حال در اقدامی بی سابقه وزارت ارشاد دولت کودتا برای روزنامه ها دستورالعمل سانسور و عدم انعکاس این واقعهٔ مهم را صادر میکند و تیم های نظارت بر حسن اجرای این دستور وقیحانه در چاپخانه ها مستقر میشوند، غافل از اینکه: «انّه لا یذل من والیت ولا یعزّ من عادیت».
خدایش بیامرزد و راهش مستدام باد.
«۱۵»
مرثیهٔ آفتاب
«اسداللّه جعفری»
آه! از غروب آفتاب
عقیقی شدن گونه های شفق
گیسو پریشی «سپیده»
شبنم ریزی «مژگان»
سفید گشتن زلف «سحر»
آه! از غروب آفتاب که «جان و جهان» تیره میشود و خدا نیز هم...
در غروب اوست که «ناهید» انار احساسش را خون میکند.
غروب آفتاب سهمگین واقعه تاریخ است.
«او» آفتاب بود، «جهان اندیشه» را.
«کوثر» بود «مزرعهٔ حیات» را.
منهجش «نهج علی» بود و «طریق الاسراء محمّد».
چون «مسیح» معلم «تجرید و تفرید» بود.
چنان «داوود» زره باف روح بود و «سلیمان» وار فرمانروای «آب و آتش».
«موسای» زمان بود و سینه اش «سینا» و خانه اش «وادی ایمن».
«حلم» از او جامه بر تن داشت و «علم» از کامش «شراب» مینوشید.
شب را با «قرآن» به سر میکرد و سحر «صحیفه» بر سر میگرفت و خدایش «صُحُف» میبخشید.
«طریقت» را از «متن شریعت» به «بلد الامین حقیقت» راهبر بود.
به «عرفان زبان برهان» میداد و «برهان را قرآن» میآموخت.
نامش «حسینعلی» بود و آئینش انتظار و «مکتب اعتراض».
پیشانیش «بوسه گاه خدا» بود و «قافستان قدسیان».
«قلم» از «موژهٔ» او «رقصی به سوی خدا» آموخت.
چین شقیقه های او تاریخ را جغرافیا بود.
گلبرگ گونه هایش «قاره های نامکشوف روح» را میمانست.
«مجمع الجزایر» فضیلت ها و پاکی ها بود.
«خردستیزان» سنگ بر پیشانیش زدند و او «بال رحمت» فرش راه شان نمود.
کوثر نوشان علمش «ساغر» بر فرقش شکستند.
و از خدا عذر تقصیرشان به اجابت خواست.
نامش «حسینعلی» بود و آئینش انتظار و «مکتب اعتراض».
«نامردیها و مرارتها» را با «مروت» پاسخ میداد.
«تهمت» ها را «تهمتن» وار تحمل میکرد و بر «تهمت پراکنان» «حکمت» هدیه میداد.
«یار مظلومان» بود و دعوتگر جبابره و طواغت به سوی حق.
چون «علی» سر در «چاه» میکرد و «وحدت امت» را «شیرازه» میبست.
نامش «حسینعلی» بود و آئینش «سلام و سلم».
نامش «حسین» و آئینش شهادت و خود «پدر شهید».
پاره نامش «علی» بود و آئینش «مدارا و مروت» که «مولایش علی» بود.
زبانش «زبان قرآن» بود و تن پوشش «روایت و درایت».
عمامه محمد در سر داشت و «ذوالفقار علی» در کام و «حلم حسن» در «سینه».
شارح «خطبهٔ زهرا» بود و «اصول» را «کافی» و «فقه» را «روضه».
«رایت» ولایت بود و «نبی» نبوت و «جامع الشرایع».
خدایش «خدای رحمت گستر گل فروش» بود نه خدای «خنجر و تیغ و تبر».
قرآنی میخواند که به انسان حقوق اساسی میبخشد.
دین او دین تکلیف اندیش تقدیر مدار نبود که دین رسالت و هدایت بود.
آزاده و نستوه بود چون «شاخهٔ طوبی»
راست و صادق بود چون سپیده و شفق.
«زلال» بود چون عصمت اشک «ساکنان حرم سر و عفاف ملکوت».
او راز سر به مهر بود و آئینهٔ خدانما.
آری او «عبد صالح» بود و «حسین علی».
«۱۶»
عالمی کم نظیر
«جلال جلالی زاده»
پرداختن به شخصیتهایی که در طول حیاتشان خدمات بزرگی را به ملت شان کرده اند کار دشواری است، به خصوص آنکه در تاریخ ملت ما که اکثر شخصیتهای فرهیخته و مبارز در دوران مبارزه با رژیم ستم شاهی شجاعت و درایتشان را به رهبری امام خمینی (ره) نشان دادند، گفتن از آنها کاری دشوارتر مینماید. در اینجا وفات یکی از بزرگمردان جهان اسلام را به تمام آزاداندیشان تسلیت میگویم. اگر بخواهم در رابطه با شخصیت و کارهای بزرگی که این عالم فقیه و بزرگوار انجام داده اند صحبتی کنم باید گفت دربارهٔ ایشان این بیت صدق میکند:
خوشا کسی که نجوید به جز رضایت دوست
چنان کند که بود مورد عنایت دوست
به امر خویش نخواهد به جز محبت حق
که این جهان همه هیچ است جز محبت دوست
ایشان یکی از اسوه های والا و نمونه ای درخشان از زندگی یک اندیشمند و عالم مسلمان بودند. آیتاللّه منتظری به آنچه میدانست و اعتقاد داشت در طول دوران زندگی خویش عمل میکرد. ایشان فردی مبارز، وحدت گرا، اندیشمند و دیندار بودند که دین را به خاطر دنیا قربانی نکردند و این از ویژگیهای برجستهٔ ایشان به شمار میرفت.
همواره منافع و مصالح مردم را در نظر داشت و هیچ گاه مصلحت
مردم را فدای منافع شخصی خویش نکرد. همیشه در موارد مختلف در ایام مبارزات خود و خانواده شان پیشرو بودند و این چیزی نیست که دیگران به آن آگاه نباشند چرا که اقدامات و صحبتهای ایشان تأثیر بسزایی در جامعه گذاشته است. آیتاللّه منتظری فردی بودند که همیشه قلبشان برای انسانیت میتپید.
همان طور که شیعیان در اندوه و غم از دست دادن ایشان سوگوارند، افراد مسیحی و حتی لائیکها و کسانی که پیرو هیچ دینی نیستند نیز از وفات او متأسفند. آیتاللّه منتظری جزء کسانی است که در تاریخ اسلام مانند خورشید فروزان بوده که میتوان در تاریخ به وجود چنین فردی افتخار کرد و از زندگی ایشان الگویی برای تأثیر جستن انتخاب کرد چرا که زندگی ایشان از همه لحاظ میتواند الگوی کامل و دقیقی نه تنها برای مریدانش بلکه برای همهٔ مردم باشد. ایشان در همگامی با مردم نام نیکویی از خود بر جا گذاشتند و هر جا که سخن از بی عدالتی یا بی مبالاتی به میان میآمده منتظری افراد را از این امور برحذر داشته است.
ایشان در همهٔ میدانها از موفقیت و پیشرفت خوبی برخوردار بودند. از فعالیتهای حوزوی ایشان گرفته تا تألیف کتاب و سایر موارد. آیتاللّه منتظری در همهٔ مسائل فلسفه، اصول، فقه، کلام، سیاست و اخلاق دست بالایی داشتند. از دست دادن چنین فردی ضربهٔ بزرگی برای جهان اسلام به شمار میآید. همچنین ضربه بزرگی بر حیات دینی، فقهی و اجتماعی ایران است چرا که با توجه به تسلط ایشان بر مسائل فقه و کلام تأثیرات بسیاری در حوزه های مختلف دینی
را میتوان دید. همچنین با توجه به آثار ارزشمندی که از ایشان به جا مانده سؤالات بی پاسخ بسیاری را در فقه و حوزه های مختلف پاسخ بدهند. کتاب های ایشان میتوانند راهگشای سؤالات بی پاسخ اقشار مختلف جامعه مخصوصاً جوانان باشند. به عقیدهٔ من ایشان فردی بودند که محبوبیت عام داشتند و چون برای همه حتی مخالفان خود احترام قائل بودند از احترام و محبوبیت زیادی در سطح عمومی برخوردار بودند. اگر بگوییم اهل سنت نیز همچون اهل تشیع در فقدان ایشان متأثرند بیراه نگفته ایم چرا که ایشان اولین فردی بودند که هفتهٔ وحدت را اعلام کردند و تلاش بیشماری برای نزدیک کردن شیعه و سنی و وحدت آنها انجام دادند. همان طور که دیده میشود منتظری محدود به شیعه و یک گروه خاص نیست.
از دست دادن ایشان صدمهٔ بزرگی برای جهان اسلام است و مصیبت بزرگی برای ایرانیان محسوب میشود. معتقدم ایشان فردی بود که تا آنجا که میتوانست از توانایی خود برای خدمت به مردم و دین در مقاطع مختلف استفاده کرد که انکار این مسأله بی عدالتی در حق خدمات ایشان به جهان اسلام است. این مرجع عالیقدر فردی صریح اللهجه بود که از گفتن حق ابایی نداشت. همچون آیتاللّه منتظری کم نظیر است و باید سالها منتظر ماند تا منتظری دیگری در حوزهٔ علمیه ظهور کند؛ کسی که بتواند در دین مخلص باشد و اعتقادات درست و عادلانه را به دیگران آموزش دهد. ایشان چراغی بود که از روشنایی وی بسیاری استفاده میکردند و انسانی بودند هوشیار. به عقیدهٔ من ایشان فردی بود که شریعت، حقیقت و طریقت را با هم آشتی
داد و مسائل دنیوی را به دین و مذهب نفروخت. و بیش از آنکه به فکر ساختن دنیای خود باشد به فکر ساختن آخرتی نیکو بود. مهم ترین تفکر ایشان در رابطه با دین این بود که هرگز دین را دکان قرار نداد و در مقابل تمام کج روی ها ایستادگی کرد. دیگر ویژگی بارز ایشان این بود که همیشه خیر مردم را میخواست و امر به معروف و نهی از منکر میکرد و هرگز در دفاع از مرزهای دین کوتاهی نکرد. مردم باید به پاس رنجهای این عالم ربانی و اندیشمند نام ایشان را زنده نگه دارند چرا که ایشان مایهٔ فخر ملت است. دیگر نکته ای که در رابطه با ایشان میتوان گفت این است که ایشان فردی بود که در سکوت صدایش مانند ندای حقگو به گوش میرسید و جزء کسانی بود که شریعت مصطفی را به درستی به مردم نشان داد. ایشان از مجتهدان حقگو بودند که میتوان ایشان را همنشین با اولیای خدا دانست.
«۱۷»
آیتاللّه منتظری و اهل سنت ایران
«محمد آزاد جلالی زاده»
در این دنیای فیزیکی و محدود ما هنوز هستند آدمهایی که در هیچ چهارچوبی نمیگنجند، تعریف بردار نیستند و آنقدر آن بالا بالاها پریده اند که دست هیچکس جز خود خدا به آنها نمیرسد، در این دنیای فیزیکی و محدود ما هنوز هستند آدمهایی که با هیچ چیز نمیتوان شکستشان داد و جسم و روحشان را خرید، نقطهٔ شکستی ندارند، نه با زر، نه زور، نه تزویر و نه با هیچ عنصر مادی دیگری و نه حتی با هیچ سیستم سیاسی و قدرتی نمیتوان اندکی از بزرگی روحشان کاست، در این دنیای فیزیکی و محدود ما هنوز هستند آدمهایی که اسمشان آزادی و آزادیخواهی، انسان گرایی، لطافت و عشق به نوع بشر را تداعی میکند و آدم میبالد از حضور و وجود چنین کسانی در سرزمینش، و حالا یکی از آنها از میان ما رخت بربسته است و همه اندوهگین و سوگواریم و فغان برمی آوریم از نبودنش ... بهرحال، دل پر تألم است و کلمات پر درد، اما هدف از این نوشتار کوتاه:
نگاه به آیتاللّه منتظری از زاویه ای دیگر است.
در ایران بعد از انقلاب چه فراوان هزینه های مادی و معنوی صرف ایجاد وحدت بین اهل سنت به عنوان یک نیروی بزرگ و تأثیرگذار و شیعیان به عنوان اکثریت و حاکمان حکومت دینی شده است تا علاوه بر ایجاد امنیت و جلوگیری از نزاعهای مذهبی در داخل کشور، الگوی وحدت اسلامی در ایران به عنوان یک راه نجات بخش به دنیا و بویژه به کشورهای اسلامی نمایانده شود و ایران به اصطلاح ام القرای جهان
اسلام شود، اما بعد از گذشت حدود سه دهه از عملیاتی کردن پروژهٔ وحدت چنین به نظر میآید که این موضوع زیاد مثمر ثمر نبوده و اعتراضات گستردهٔ اهل سنت ایران به حقوق شهروندی و مذهبی شان حاکی از آن است که وحدت فقط به عنوان تزی برای پایان نامه های سیاسی و الهیاتی درآمده است و نه بیشتر و سؤال اصلی اینجاست که چرا؟ و اگر این «چرا؟» به درستی پاسخ داده شود گرهٔ کور یک سری از مسایل در ایران گشوده خواهد شد.
چنین به نظر میآید که برای پیشرفت هر پروژه ای دو حالت متصور است: ۱ - یا سیستم و کلیتی محکم، قانونمند و اصولی ای وجود داشته باشد تا حتی اگر افرادی مایل به پیشرفت پروژه ای نباشند، بنا به تحمیل سیستم وارد فاز کاری شوند و ۲ - اگر سیستم اصولی ای وجود نداشته باشد و یا اگر سیستم به هر دلیلی مایل به پیش بردن پروژه ای مثبت نبود و یا اگر عده ای از افراد یا جریانات متنفذ نخواستند به پیش برود، حداقل تعدادی افراد تربیت شدهٔ انسانی وجود داشته باشند که مقاومت و روشنگری این عده پروژه را به جلو ببرد و آن را تا سر منزل مقصود یاری دهد.
در ایران، در اوایل انقلاب و چند سالی پس از آن ساختار حاکمیت به جد خواهان وحدت و همزیستی مسالمت آمیز اهل سنت و حکومت گران گشت و قدمهایی در این زمینه برداشته شد، اما بعدها با بروز پاره ای مسایل میان اهل سنت و حاکمیت، پایان گرفتن فضای اعتماد میان این دو و ورود شدید تصمیم گیریهای امنیتی در مناطق سنی نشین «وحدت» به «جدایی عاطفی» منجر گردید، با وجود آنکه این جدایی عاطفی هنوز منجر به طلاق سیاسی و اجتماعی نگردیده است
اما اگر وضعیت همچنان و بر طبق روال سابق پیش رود، امیدی چندان نمیماند. اما در روی دیگر قضیه افراد متنفذ و صاحب اعتبار که هر یک سرمایهٔ اجتماعی عظیمی برای این مملکت بودند و میتوانستند فضای ذهنی و عملی آرام و پایداری را بدون توسل به هر گونه نیروی قهریه بین اهل سنت و کلیت حاکمیت برقرار سازند نیز آرام آرام از صحنه کنار رفته و یا کنار گذاشته شدند و فضای تصمیم گیری هر روز نسبت به روز پیشین خالی تر از دلسوزان و دردمندان شد. یکی از این افرادی که میتوانست پل اتصال باشد، اما وجودش در ساختار تحمل نشد و خودش نیز دانست یکسری از تصمیمات برای ادارهٔ کشور با افکار، روحیات و دغدغه های او سازگار نیست مرحوم آیتالله منتظری بود، وی یکی از زعما و رهبران فکری و عملی اهل تشیع بود، اما اهل سنت همچون اکثریت دیگر ایرانیان دوستش داشته و دارند و حرمتش بسیار پاس میدارند و از خودشان میدانستند و میدانندش، چرا که اگر چه او بود که در دههٔ پنجاه چند صباحی میهمان کردها و اهل سنت بود و سیستم فکر میکرد با تبعیدش به سقز، مردمان آن دیار او را طرد میکنند و فشاری روانی مضاعف بر او میآید اما به تصریح خود وی کردها و اهل سنت بخاطر آزادگی ذاتیش او را همچون خود دانستند و مقدمش گرامی داشتند، اما منتظری نیز به رسم پاسخ دهی آنگاه که ورق برگشت و سوار بر توسن قدرت بود و نایب رهبر، در دههٔ شصت شتابان بر در رهبر انقلاب رفت و از دربند کردن یکی از رهبران اهل سنت و کردها - احمد مفتی زاده - گلایه ها کرد و خواستار آزادی وی - دست کم برای حفظ حرمت اهل سنت در ایران، و حفظ پرستیژ انقلاب اسلامی نزد دیگران - شد، گلایه هایی که به نوشتهٔ خود منتظری با پاسخ تند رهبر
مواجه شد، هر چند که تقاضای منتظری رد شد اما اهل سنت و کردهای ایران میدانستند که «الاعمال بالنیات».
اهل سنت منتظری را به انبان خاطرات مثبت و خوب حافظهٔ جمعی اش خواهد سپرد، چرا که برای منتظری بالاتر از آنکه چه کسی خلیفهٔ اوّل اسلام بود و چه کسی خلیفهٔ چهارم، نفس عمل دموکراتیک انتخاب شورایی خلیفه مهم بود و مهمتر از حفظ حکومت شیعی، پاسداشت حقوق شهروندی برای وی اولویت داشت و مهمتر از اینکه مردم کتب شیعی را بخوانند وجود متکثر گونهٔ اندیشه ها و آرا برای حفظ حیات جامعه برای وی در صدر بود و دین را آزادیخواهانه تعبیر و تفسیر مینمود و هیچگاه از دین چماق تکفیر و ارتداد و سرکوب اندیشه ها بیرون نکشید. هیچگاه و تحت هیچ شرایطی کوچکترین بی حرمتی به اعتقادات اهل سنت روا نداشت و هرگز حاضر نشد به خاطر چند روز سروری دنیایی، عاقبت به خیری عقباییاش را فدا سازد.
منتظری شخصی بود که میتوانست با تکیه بر حرمتش بین گروهها و جریانها و بزرگی ذاتیش پل اتصال و وحدت و همیاری و همفکری بین اهل سنت و حاکمیت و به طور کل بین اهل سنت و شیعیان در ایران باشد، چرا که همگان حکمیتش را میپذیرفتند و دلسوزی و بزرگ منشی و آزادیخواهیش را باور داشتند، اما تأسف و دریغ که بدخواهان این سرزمین نگذاشتند تا از این فرصت تاریخی بهره برداری شود و حال فقط تأسفی در ذهن و آهی بر زبان میماند...
سالها باید که چرخ گردون بگردد و منتظری دیگری هدیه به این سرزمین دهد.
«۱۸»
فقیه فقه الحکومة
«نجفقلی حبیبی»
درگذشت نابهنگام عالم ربانی، حضرت آیتاللّه منتظری واقعه ای بود که باید به واسطهٔ آن به همهٔ مؤمنین به ویژه مقلدان و علاقه مندان به ایشان تسلیت گفت. بی شک در این فقدان هر کس به قدر توان خود یادی از آن عزیز درگذشته خواهد کرد. من هم اگر نکته ای دربارهٔ ایشان میگویم بی شک تنها در حد فهمی است که از ایشان داشته ام زیرا شأن این عالم وارسته اجل از آن است که بتوانم حق مطلب را دربارهٔ ایشان ادا کنم.
حضرت آیتاللّه منتظری (رحمة اللّه علیه) مراحل مختلفی را در زندگی خود از سر گذراندند. در مرحلهٔ تحصیل ایشان در حوزهٔ علمیهٔ قم از محضر اساتید بزرگواری همچون آیتاللّه العظمی بروجردی و نیز حضرت آیتاللّه امام خمینی بهره بردند و به درجهٔ اجتهاد نائل آمدند و در این دوره با استاد شهید مرتضی مطهری هم دوره بودند و به همین دلیل شهید مطهری نکات زیادی از مسائل اخلاقی، تقوا و تدیّن ایشان ذکر میکرد. پس از ورود امام به دورهٔ مبارزه و تبعید ایشان، آیتاللّه منتظری به عنوان یکی از چهره های شاخص حوزهٔ علمیهٔ قم در مبارزات علیه رژیم شاه فعال بودند، بنابراین سالهای زیادی از عمرشان را در مبارزه و زندان گذراندند اما در نزدیکی های پیروزی انقلاب از زندان آزاد شدند و دوباره به جمع مبارزان و صفوف نخستین انقلاب اسلامی پیوستند و منشأ خدمات بزرگ و اثرات ارزنده ای
شدند. تربیت شاگردان بزرگی که امروز بسیاری از آنان در صف اساتید برجستهٔ حوزهٔ علمیهٔ قم ایستاده اند و نیز حضور در جریان تدوین قانون اساسی و به عنوان نمایندهٔ مردم و رئیس مجلس بررسی و تدوین نهایی قانون اساسی و نظارت و ایفای نقش مؤثر در اعتلا و تحول این میثاق ملی به همراهی بزرگانی چون مرحوم آیتاللّه طالقانی، شهید آیتاللّه بهشتی و مرحوم آیتاللّه صدوقی و بسیاری از بزرگان دیگر از جمله خدماتی بودند که در مرحله ای دیگر از عمر خود به اسلام، انقلاب و ایران ارائه کردند. بعد در جریان تحولات بعدی انقلاب ایشان به واسطهٔ وجههٔ علمی و تقوایی که داشتند و نیز قرابتی که به حضرت امام (ره) داشتند توسط مجلس خبرگان به عنوان قائم مقام رهبری تعیین شدند. در این دوره که نظام جمهوری اسلامی استقرار یافته و رو به پیشرفت میگذارد، ایشان به لحاظ دیدگاههای فقهی که داشتند، توانستند کمک زیادی به تحقق جمهوری اسلامی کنند و چنان که بزرگان زیادی روایت میکنند، امام (ره) برای گشودن گره ها و مشکلات فقهی حکومتی مسائل را به ایشان ارجاع میدادند تا به فتوای مرحوم آیتاللّه منتظری عمل شود. بنابراین ایشان تأثیر بسزایی در توسعهٔ فقه سیاسی و گشودن بابهای جدید در حکومت اسلامی داشتند و با نوشتن کتب مهمی در حوزهٔ فقه حکومتی سبب توسعه در فقه سیاسی و حکومتی شدند زیرا فقه شیعه در دوره های طولانی در جریان حکومت قرار نداشت و فقهای شیعه دخالت زیادی در حکومت ها نداشتند بنابراین بخشهایی از فقه که به امر حکومت مربوط میشد، مورد توجه فقها قرار نداشت، اما پس از پیروزی انقلاب اسلامی و با شکل گیری
نظام جمهوری اسلامی مشکلات در حوزهٔ فقه حکومتی نمود پیدا کرد و ایشان با نوشتن کتابهایی ارزشمند در این حوزه توانستند بابهای جدیدی در فقه حکومتی بگشایند و با طرح آن بحث ها برای فقه حکومتی شیعه خدمات گسترده ای انجام دادند. بنابراین آیتاللّه منتظری از یک سو با فتاوی و نوآوریهای فقهی که میدادند، موجب گشایش در اجرای احکام اسلامی میشدند و از سویی دیگر در حوزهٔ علمیه این بحثها را در میان فقها باز میکردند و در معرض تلاشهای علمی آنان قرار میدادند و قاعدتاً بعد از آن هم این بحث ها مورد توجه علما و فقها بوده و خواهد بود. همچنین دلسوزی و ابراز علاقهٔ ایشان به نظام جمهوری اسلامی که در تمام مراحل عمرشان از پیروزی انقلاب تا پایان عمرشان ادامه داشت چنان بود که خواست آن مرحوم بر این بود که نظام جمهوری اسلامی تقویت و با اخوت اداره شود. زندگی ساده و بی تکلّف آیتاللّه منتظری و عدم پایبندی و تقیدشان به ظواهر زندگی حکایت از تقوای فوق العادهٔ ایشان داشت که به مقام و منصب و مسائلی از این دست دلبستگی نداشتند و آنچه برایشان مهم بود، عمل به احکام اسلام بود. به همین جهت میتوان گفت ایشان در تمام مراحل عمرشان از زمانی که وارد فضای سیاسی شدند، هیچ گاه از امر به معروف و نهی از منکر غفلت نکردند و دائماً نظر خودشان را برای اصلاح امور مطرح کردند.
«۱۹»
روایتی از «شام غریبان» آیتاللّه منتظری
«محمود حجتی»
و اما شرح ماوقع شام غریبان مرجع آزاده و مظلوم، مرجع زجر کشیده و ستمدیده، فقیه مجاهد حضرت آیتاللّه العظمی منتظری.
طبق دعوت قبلی از سوی بیت معزّز آیتاللّه العظمی منتظری قرار بود بعد از نماز مغرب و عشاء در شبستان مسجد اعظم قم، یعنی مدرس این یگانهٔ آزاداندیش، مراسمی برگزار گردد. قبل از اذان برای ادای نماز و حضور در مراسم به مسجد رسیدم، اما بر خلاف انتظار با حضور گستردهٔ جماعتی یکدست که با برنامهٔ قبلی با شمایل یکسان و چفیه بر گردن مواجه شدم که امکان ورود به شبستان و حتی صحن را هم از مراجعین گرفته بودند. آقایان به شدت مشغول توزیع عکسهای متنوع و گوناگون مقامات بودند. با ملاحظهٔ این وضعیت به ناچار جایی جهت اقامهٔ نماز نیافتم. وارد حرم مطهر شدم و پس از اقامهٔ نماز و زیارت و ذکر فاتحه برای شرکت در مراسم آماده میشدم که در این اثنا حضرت حجة الاسلام والمسلمین احمد آقا منتظری هم با جمعی از اعضای بیت شریف وارد حرم شده و مشغول نماز و قرائت فاتحه شدند.
دوستانی که وضع را دیده بودند میگفتند که در مسجد جا پیدا نمیکنیم که با خوشبینی گفتم مشکلی نیست. بالاخره ما هم جای خود را پیدا میکنیم. سلام نماز که داده شد جماعت مذکور کاملاً شبستان و فضای خالی صحنها را نیز پر کردند. دربهای دالان ورودی باز شد، همراه با حاج احمد آقای منتظری و جمعی از دوستان سعی کردیم
راهی بسوی شبستان پیدا کنیم که با فشردگی جمعیت روبرو شدیم. شاید یکی دو قدم در زاویهٔ درب وارد شبستان نشده بودیم که با هجوم جمعیتی که شعار میداد: «این همه لشگر آمده، به عشق رهبر آمده» کاملاً به عقب رانده شدیم. حاج احمد آقا با مشاهدهٔ این وضع که برای صاحب عزا نه جایی گذاشته اند و نه احترامی قائل هستند و بلکه او را با توسل به زور از محل مراسم بیرون میرانند چاره ای جز ترک محل ندید. در حالی که از رفتارهایی که در ایام شهادت سرور آزادگان حضرت اباعبداللّه الحسین با خانوادهٔ عزادار مرجعی که افتخارش پیروی از مکتب حسین (ع) بود در حیرت بودم، لشکریان پیروز و خشنود را با شعارهایشان به حال خود وانهادیم و همراه دوستان عازم بیت مرجع فقید شدیم.
بنابر آن گذاشتیم که در جمع محدود خود با تلاوت آیات قرآن و احیاناً وعظ و عزاداری گامی هر چند کوچک برای تسلی بازماندگان برداریم. اما در مسیر با مأمورین انتظامی که دو سوی کوچهٔ منتهی به بیت را بسته بودند مواجه شدیم. به زحمت جمعیت صد نفری ما راهی از میان صفوف مأمورین باز کرده و خود را به بیت رساندیم. ندای تلاوت آیات قرآن طنین انداز شد، اما مأمورین همچنان کوچه را بسته بودند و مانع از حضور افراد در بیت میشدند. ناگهان سر و صداهایی بلند شد، آری لشکریان پیروز مسجد اعظم با شعارهای قبلی و شعار «این خون که در رگ ماست، هدیه به رهبر ماست» خود را به خاکریز بیت رساندند و متأسفانه آنچه که قلم و بیان از آن شرم دارد شعار داده و اقدام کردند.
نمیدانم به کجا میخواهیم برویم؟ در فرهنگ ما هنگامی که کسی از دنیا میرود، بنای دیگران احترام و اعلام همدردی با صاحبان عزاست، چه رسد به اینکه مرجعی عالیقدر و کم نظیر در زهد و تقوی و مبارزه از دنیا رفته باشد. براستی نمیدانم این لشکریان پیروز از کدام فرهنگ سیراب شده اند و چه نسبتی با جامعهٔ خود دارند؟ آیا به صرف استفاده از نمادهایی چون چفیه، عنوان زیبای بسیجی که سمبل آن همه فداکاری و رشادت و از خودگذشتگی بود، زیبنده این افراد است؟ به خدا قسم که چنین نیست و بسیج و بسیجیان دوران دفاع مقدس هیچ نسبتی با اینان نداشته و ندارند. این هیاهو و بازار مکاره در حالی برپا شده بود که در خلال این دو روز مکرّر از فرزند بزرگوار آن فقیه سفر کرده میشنیدم که توصیه به آرامش و تأکید میکرد روح آن فقید مجاهد هرگز به ریختن قطره خونی از بینی کسی راضی نیست و قبل از شروع سخنرانی داخل منزل نیز اظهار امیدواری کرد که پس از سخنرانی، آقایان! رفته باشند و آرامش حاکم شده باشد و حاضرین نیز با آرامش محل را ترک کنند. با پایان گرفتن مراسم هیاهوی لشکریان پشت خاکریز تمام نشد و مواجه شدیم با هجوم آنان به سوی مردمی که در حال خارج شدن از بیت بودند. مردم به ناچار به طرف بیت شریف بازگشتند و دربها را بستند. متأسفانه مهاجمین این بار با هتاکی و سر دادن شعار شروع به کندن پلاکاردهای تسلیت از روی دیوارها و جایگزین کردن عکسهای همراه خود نمودند و مبادرت به شکستن شیشه ها و ... آری، آنچه آموخته بودند را بطور تمام و کمال اجرا کردند و ظاهراً این بازیها همچنان ادامه دارد...
بیت شریف آیتاللّه العظمی منتظری بیش از نیم قرن است که فشار ظلم و ستم را تجربه میکند. از سالهای قبل از پیروزی انقلاب اسلامی و نظام شاهنشاهی گرفته تا دو دههٔ اخیر پس از پیروزی انقلاب. البته تاریخ پر افتخار شیعه از صدر اسلام و پس از رحلت پیامبراکرم (ص)، در زمان ائمهٔ اطهار (ع) و پس از آن همواره شاهد ظلم و جور حکومتها و تحت فشار بودن شیعیان و علویان بوده است. اما شگفتا که حکومتی با نام اوّل مظلوم عالم امیر مؤمنان علی (ع) اینگونه در حق این خانواده ظلم روا میدارد. به واقع نمیدانم که اینگونه اعمال چگونه قابل درک و توجیه میتواند باشد. از یکسو فرهنگ اسلامی ما که بنای آن بر عطوفت و محبت و مهربانی است و پیامبر آن پیامبر رحمت است و از سوی دیگر فرهنگ ملی ایرانی که سرشار از عاطفه و یتیم نوازی است کجا با این اعمال و رفتار سر سازگاری دارد و تاکی آنان که دل در گرو قرآن و اسلام و سیرهٔ ائمه اطهار دارند بایستی خون دل بخورند و نظاره گر این همه ظلم و ستم ناروا باشند.
«۲۰»
برای آنکه بودنش برکت بود و رفتنش عبرت
«سید امیر خرم»
اوّل - در افسانه های کهن آمده است پس از آنکه اسکندر مقدونی پادشاه مقدونیه، داریوش سوّم را شکست داد و بر ایران سلطه یافت، روزی در مسیر خود از کنار قبرستان روستایی عبور میکرد. چندان که نگریست، مشاهده کرد که بر سنگ قبور آن گورستان، طول مدت حیات مردگان، جملگی چند ماه و یا حداکثر چند سال است. اسکندر تعجب کرد و از پیرمرد روشن ضمیری که در آن نزدیکی بود، سؤال کرد که راز کوتاهی عمر ساکنان این روستا در چیست. پیرمرد گفت از اتفاق عمر ساکنان این روستا چندان بلند است که عموماً در ایام کهولت از دنیا میروند، لیکن رسم در این روستا آن است که تنها آن بخش از عمر درگذشتگان را که در خدمت مردم بوده اند و به سایرین نیکی کرده اند، عمر او میدانند و بر سنگ گور او نیز تنها همان ایام را نقش میزنند. سپس پیر روشن ضمیر خطاب به اسکندر گفت، ای اسکندر مباد چنان زندگی کنی که بر سنگ گورت بنویسند اسکندر از همان روز که زاده شد، مرده بود.
بر همین طریق، دور از خرد نیست اگر بر سنگ گور مرحوم آیتاللّه منتظری بنویسند: «اینجا کسی آرمیده است که سالیان سال به بزرگی زیست و در عمر دراز خود، جز به نیکی عمل ننمود و جز به عدالت سخن نگفت».
دوّم - آدمیان، آنانی که بر پستی نشسته اند و حکمی میرانند، بر دو
دسته اند. آنان که حضورشان به کرسی امارت معنا و اعتبار میبخشد و چون از جای خود برخیزند، آن کرسی جز پاره ای چوب نخواهد بود، چرا که آنکه منشأ اعتبار او بود، اینک حضور ندارد و بدون او نیز این کرس، فاقد اعتبار است. دوّم آنانی که از اعتبار، آنچه دارند تنها و تنها از همان کرسی است که بر آن تکیه زدهاند. چنانچه هرگاه از کرسی امارت خویش برخیزند و در جایی دیگر بنشینند، دیگر نه آن اعتبار برایشان برجای ماند و نه آن جاه و جلال. بی مقداری اینان چنان است که تو گویی از همان ابتدا نیز لباس وجاهت و اعتبار به عاریت بر تن کرده اند و این قبای گشاد بر اندام نحیف و ناموزون آنان، از ابتدا نیز به خطا پوشانده شده است.
مرحوم آیتاللّه منتظری اما از آن دست آدمیان بود که به خلاف آنان که اعتبار خویش از جایگاه دینی یا حکومتی خود میگیرند، به کرسی مرجعیت شیعی چنان اعتبار بخشید که کمتر بزرگی تاکنون به چنین جایگاهی دست یافته است و در مقابل آنان که به حکمرانی بر ابدان مردمان دلخوشند و ناموزونی قامت ناراست خود را در گشادی قبای حکومت پنهان میکنند، سالیانی چند بر قلوب مردم حکم راند و چونان حضرت مولانا که در فراقش مردمانی از هر فرقه و آئین، خاک عزا بر سر ریختند و بر سر گورش گریستند، در عزای این بزرگ مرد نیز هر کس که به آزادگی اعتقاد داشت و به حریّت ایمان، گریست و لباس عزا بر تن کرد.
سوّم - امام اوّل شیعیان، در سخنان پندآموز خود کلامی دارد به غایت ژرف، بدین تعبیر که «نسبت آدمی با مرگ مانند نسبت چشم است با
مژه». آدمی از دریچهٔ چشم خود عالمی را نظاره میکند و تا دوردستها را میبیند، اما این چشمان دورنگر و تیزبین، از دیدن نزدیکترین یار خود که همواره در کنار آنهاست - مرگ - محرومند. فرزند آدم - جز معدودی از خواص و اولیاء خداوند - به همه چیز میاندیشد و کسب عالمی را طلب میکند و سراسر عمر خود را در پی آنچه ندارد، سپری میکند، بی آنکه به نزدیکترین یار مأنوس خویش که از همان هنگام تولد با آنان زاده میشود و در تمامی عمر نیز همراه آنهاست، یادی کند و نیم نگاهی بیندازد. بزرگی از قول مرحوم آیتاللّه منتظری نقل مینمود که در هنگامهٔ سال شصت و هفت و اعتراض ایشان به کشتارهای زندانیان سیاسی در آن سال و به تبع آن عزل ایشان از قائم مقامی رهبری، کسی از سرِ خیرخواهی به ایشان میگوید، آیا بهتر نبود چند صباحی تأمل میکردید تا بر کرسی رهبری تکیه زنید و زمام امور را آنچنان که خود میخواستید در دست میگرفتید. آیا این رفتار از سر تدبیر بود و عقل مصلحت اندیش چنین حکم میکرد. پاسخ ایشان، پاسخی است به تمامی آنانی که در طول تاریخ، مقام و منصبی چه به حق کسب کرده اند و چه به ناحق غصب. ایشان میگوید، سخن شما درست اما اگر در طول همین ایام باقیمانده تا زمان کسب مقام رهبری، عمرم پایان مییافت و به محضر خداوند حاضر میشدم، در قبال سکوت خود در مقابل ظلمی که دیده بودم، چه پاسخی میتوانستم به حضرت حق بدهم.
این سخن تنها بر زبان کسی میتواند جاری شود که مرگ را چون مژهٔ چشم به خود نزدیک میبیند و اجازه نمیدهد دل مشغولیهای دنیوی، چشم او را از دیدن نزدیکترین همدم آدمی - مرگ - غافل سازد.
ایکاش آنانی که بر اریکهٔ حکمرانی سوارند و از می قدرت مست و از غرور جاه و مقام مغرور، تنها به قدر درنگی به لحظه ای بیاندیشند که مقرر شده است در مقابل حضرت حق بایستند، بی هیچ خادمی، بی هیچ حشمت و جاهی و بی هیچ فرمانبری، تا پاسخگوی آن باشند که با چرخش قلم یا اشارت دست، بر سرنوشت دیگران تحمیل کرده اند. ایکاش بر سنگ گور اینان ننویسند، اینجا کسی خفته است که هیچگاه نزیست. ایکاش هجرت همچون بزرگی، خواب غفلت از چشم دنیازدگان بزداید و نشئگی شراب قدرت از سر آنها برباید تا بدانند وعدهٔ خداوند سبحان حق است. ایکاش...
روحش همواره قرین رحمت حق باد.
«۲۱»
طائر سرمست زندگی
«غلامحسین خورشیدی (عارف)»
ای مرغ عشق، طائر سرمست زندگی، با ما بگو به کجا پر کشیده ای؟!
پلکی نمیزنند هزاران هزار چشم، در شوق دیدن روی دوباره ات! دانم نمیشود اما یک آرزو، از آسمان کاش به زمین باز میشدی!
ای مرغ عشق، طائر سرمست زندگی، با ما بگو به کجا پر کشیده ای؟!
جویی ز اشک و خون، شد آب پشت پا، گرچه امید به برگشتنت نبود! دیدم به چشم خویش که تابوت جسم تو، چونان نگین انگشتری خلق گشته بود!
ای مرغ عشق، طائر سرمست زندگی، با ما بگو به کجا پر کشیده ای؟!
میشد و میشود شنید که دلهای مردمان، از داغ هجر تو فریاد میکشند! ای پیر رهنما، یار همارهٔ مردم نظاره کن، کاین مردمند همه نالان ز رفتنت!
ای مرغ عشق، طائر سرمست زندگی، با ما بگو به کجا پر کشیده ای؟!
یار همیشهٔ مردم نگاه کن، نک مردمند که ناباور فراق، تو را ضجه میزنند! ده ها کرور شیفتگان همیشهات، وز گمرهان که به خود آمدند و دیر!
ای مرغ عشق، طائر سرمست زندگی، با ما بگو به کجا پر کشیده ای؟!
نامت حسینعلی، چه زیبا بود که تو، معجونی از حسین بودی و از علی! اینک دریغ و صد افسوس رهبرا، خسته ز جور زمان خفته تن به گور!
ای مرغ عشق، طائر سرمست زندگی، با ما بگو به کجا پر کشیده ای؟!
آری تنت به گور ولی تو نمرده ای هگز، بل زنده ای به تمام زمانه ها! از مردمان آگه و دلخون رفتنت، فریاد زنده بودن خود را تو گوش کن!
ای مرغ عشق، طائر سرمست زندگی، با ما بگو به کجا پر کشیده ای؟!
در سوگ تلخ تو پر شد ز اشک و خون، چشمان مردم آگاه پاک دل! گرچه فسوس که یاران دیو و دیو را، درسی از این همه پیغام دل نشد!
ای مرغ عشق، طائر سرمست زندگی، با ما بگو به کجا پر کشیده ای؟!
ای افقه زمان، ای اعدل زمان، ای نائب امام، ای در جهاد تک! وین را توان که دید، خوب، در پرده شب تاریک فرقت روی تو رهبرا!
ای مرغ عشق، طائر سرمست زندگی، با ما بگو به کجا پر کشیده ای؟!
اینک تو رفته ای اما نمردهای، بابای خوب و پر از مهر سبز ما! ما رخ به رخ در آبگین راستی، روی تو را به تماشا نشسته ایم!
ای مرغ عشق، طائر سرمست زندگی، با ما بگو به کجا پر کشیده ای؟!
تو زنده ای به کالبد آزادگی، پدر، تو زنده ای در تن دلدادگی، پدر! در نام سوگ تو اما به سوگ خویش، اینک نشسته ایم و بس!
ای مرغ عشق، طائر سرمست زندگی، با ما بگو به کجا پر کشیده ای؟!
از بهر تازه کردن پیمان دراز کن، دستی ز عالم بالا که رفته ای! پیمان در پی آزادگی شدن، پی پاکی بدن، صفا و عشق!
ای مرغ عشق، طائر سرمست زندگی، با ما بگو به کجا پر کشیده ای؟!
ما را رها مکن، رهبر بمانمان، هر چند به پیروی ات سست بوده ایم! با ما بمان که اینک مصممیم، بر پایش افق، کز آن شید سر زند!
ای مرغ عشق، طائر سرمست زندگی، با ما بگو به کجا پر کشیده ای؟!
در سینه پر مهر تو کین کس، دانم پدر که جای نشستن نیافته! وین را توان دید، خوب، در مهر ناب تو بر گمرهان پیش!
ای مرغ عشق، طائر سرمست زندگی، با ما بگو به کجا پر کشیده ای؟!
اما به ما مگیر، که به یاد روی تو، ای پاک دل، مظلوم کینه ها! نفرین کنیم به دیوان پر فریب، اهریمنان، به رخساره آدمی!
ای مرغ عشق، طائر سرمست زندگی، با ما بگو به کجا پر کشیده ای؟!
بغضم نمیدهد امان و اشک، بی اختیار سرازیر گشته است! بر ما ببخش و بخواه از خدای نیز، بخشد که پیرو در خور نبوده ایم!
ای مرغ عشق، طائر سرمست زندگی، با ما بگو به کجا پر کشیده ای؟!
سوم چه هست، هفتم چه باشد، چهلم چه هست، سال چیست؟! در سینه های پاک تا ابد، سوگ تو ای بزرگ، پایدار خواهد بود!
ای مرغ عشق، طائر سرمست زندگی، با ما بگو به کجا پر کشیده ای؟!
وینک من «عارف»م، مرید هماره ای، که خونش به دل شده! در خلوتم تو هستی و در جلوتم تویی، اشکم گواه من و این آه سینه ام!
ای مرغ عشق، طائر سرمست زندگی، با ما بگو به کجا پر کشیده ای؟!
۲ و ۳ دی ماه ۱۳۸۸
«۲۲»
اولین «فقیه - شهروند»
«حمید دباشی»
استفتائات دکتر محسن کدیور از محضر استاد مرحومشان آیتاللّه العظمی منتظری (قدس سره العزیز) به طور قطع از مهمترین و ماندگارترین اسناد تاریخ نهضت سبز مردم ایران برای نسلهای آینده خواهد ماند. امروز چون ما در کوران این حرکت تاریخی هستیم شاید به اهمیت بنیادین آخرین فتاوی آیتاللّه منتظری آنچنان که شاید و باید واقف نباشیم. ولی در این حال برای تقویت بنیانهای فکری و نظری و آرمانی این نهضت لازم است مختصر توجهی به برخی تلمیحات ضمنی این فتاوی داشته باشیم.
در بحرانی ترین مراحل شروع این حرکت عظیم اجتماعی مردم ایران برای حقوق مدنی خود، دکتر کدیور سؤالاتی دقیق و مؤثر از محضر آیتاللّه العظمی منتظری پرسیدند که درک آنها در استنباط ما از ماهیت این جنبش بسیار حیاتی است.
دکتر کدیور ضمن تبریک میلاد امام علی (ع) در ۱۳ رجب ۱۴۳۰ قمری برابر ۱۴ تیر ۱۳۸۸ خورشیدی پنج پرسش شرعی را به عنوان «پرسشهای مردم رشید و مظلوم ایران از پیشوایان دینیشان» با استاد خود آیتاللّه العظمی منتظری در میان گذاشتند.
در پرسش اوّل خود کدیور از حکم تصدی مناصب خدمات عمومی «پس از دست رفتن شرائط الزامی از قبیل عدالت، امانتداری و برخورداری از رأی اکثریت» پرسیده است. در پاسخ خود آیتاللّه