کتاب‌ها ‹ سوگنامه - دفتر دوم

سوگنامه - دفتر دوم

۲۹۸ صفحه

داده اند و او را نخوانده، شمردهاند یا حتی از قلم شمارش انداخته اند. تردیدی نمی‌شود داشت که این آیت‌اللّه مهربان همراه ما در خیابان ولی عصر راهپیمایی آرام می‌کرد، در کوی دانشگاه کتک می‌خورد و در امیرآباد کشته می‌شد. او را هم، نخوانده، نشمرده، به حاشیه ها رانده بودند، به حواشی ممنوعی که دیوارهای حسینیه اش را مردم مخفیانه می‌بوسیدند. جنبش سبز، یک جنبش اخلاقی و پاتولوژیک است. در تاریخ ویرانه های ما، آنچه از قلم افتاده است، انسان است و انسان دشواری وظیفه است. دشوار است که برای وظیفه، شکوه حاکمیت را کنار بگذاری، دشوار است که لب به اعتراض بگشایی، در کشتار دههٔ شصت، در کشتار شصت و هفت، در سیاه ترین ادوار تاریخی ما. هرچه برایت بافتهاند را پنبه کنی و تحقیر و توهین را بخری و در دنج خود نیز طریق اعتزال و انزوا پیشه نکنی. اولین ملای سنتی باشی که اینترنت یاد می‌گیرد. کودکانه و شادمانه از دانش زبان انگلیسیات ذوق کنی، یعنی برای مردم دنیا، برای انسان، خارج از مرزهای وطنت ارزش و اعتبار قائلی و می‌خواهی ارتباط داشته باشی. آنچه در این ویرانه ها از ما به سرقت برده اند، اخلاق ما بوده است. همین اخلاق سادهٔ انسانی که توان دوست داشتن است و دوست داشته شدن. توان تحمل تنهایی، تنهایی عریان و توان دشوار بر دوش بردن بار امانت. چنین است که ناگهان نسل ما با سرزمینی روبرو می‌شود، از قدرت مداران بی اخلاق، روحانیون و دانشمندان بی اخلاق، هنرمندان بی اخلاق و دلش برای تک و توک انسانهایی که در اوج اقتدار، از امانت انسانی خود، از وظیفه دست نکشیده اند تنگ می‌شود. برای پیکری که فردا تشییع می‌شود، پیکری که

ما دیندار و بی دین ستایش اش می‌کنیم، به خاطر همین خلق انسانی اش، شجاعت اش و مهرش.

چهار: مادربزرگم همیشه دعا می‌کرد: «پسرم، عاقبت به خیر شوی.» به آیت‌اللّه منتظری که فکر می‌کنم، حقیقت دعای مادر بزرگم را لمس می‌کنم. خیابانهای ایران، تا پیروزی جنبش سبز، یعنی تا روزی که اخلاق و ارزش فرد انسانی به مدار شهر برگردد، از مبارزه تهی نخواهد بود. این ایام، حجتی بوده است بر همهٔ کسانی که وظیفه ای را بر گردهٔ خویش احساس می‌کنند تا سکوت پیشه نکنند. شاید فردا، روحانیتی که استقلال تاریخی خود را از دست داده است، در کنار قلب مهربانی که به خاک سپرده می‌شود با خود عهد کند که از دخمهٔ سکوت و اعتزال بیرون بیاید و مهربانی و وظیفه پیشه کند. به این امید سر به بالین می‌گذارم، شاید خیابان ولی عصر در روزهای نیامده، زیباتر شود که «زیباترین کودکانمان هنوز بزرگ نشده اند، زیباترین روزهایمان را هنوز ندیده ایم و زیباترین واژه هایمان را هنوز برای هم نگفته ایم».

«۴۳»

از نوعی دیگر

«مهدی غنی»

چند روز مانده بود که امام از پاریس بیاید. تنی چند از زندانیان سیاسی به دیدار آیت‌اللّه منتظری در قم رفتند. دربارهٔ حفاظت امام و حوادث آن روزها بحث بود. یکی از دوستان از ابتکارات مردمی می‌گفت که از زمانی که سیب زمینی و پیاز در تهران کم شده است، عده ای در محلات تهران کامیونهایی راه انداخته اند و سیب زمینی و پیاز ارزان بین مردم توزیع می‌کنند و اسمش را گذاشته اند تعاونی خمینی. بعد در تأیید و تمجید از اینکه مردم دارند متشکل می‌شوند و این تعاونی خمینی یکی از نمودهای آن است، داد سخن داد و بعد منتظر نظر ایشان شد.

ایشان بدون مقدمه گفت آن چیزها به جای خود، ولی این کار خیانت به انقلاب است. خودشان نمی‌دانند ولی کارشان به انقلاب ضربه می‌زند.

همه از این موضع گیری شوکه شدند. همان دوست گفت این چه حرفی است آقا، اینها بچه های انقلابند. شما چطور می‌گویید این کار خیانت است؟

ایشان با تأکید بر سخن گفته شده توضیح داد اینها نمی‌دانند چه می‌کنند. از همین حالا می‌آیند جنس ارزان را در شهرها توزیع می‌کنند بعد روستاییها را می‌کشانند به شهر، این اقتصاد کشور را ویران می‌کند.

در آن شرایط که ذهن همه را حکومت نظامی و درگیری های مردم با

پلیس و مسائل روز گرفته بود، کسی به عمق این سخن توجه نکرد. هنوز انقلاب پیروز نشده بود که کسی به اقتصادش فکر کند.

انقلاب پیروز شد، ماه ها گذشت، مشکلات تا حدّی چهرهٔ خود را نشان داد. اما هنوز سیاست حرف اوّل را می‌زد و اقتصاد کمتر مورد توجه بود. ۱۳ آبان ۱۳۵۸ سفارت امریکا توسط دانشجویان خط امام تصرف شد و نام لانهٔ جاسوسی بر آن نهادند. شور و شوقی در میان جوانان و مبارزان از همه جناحها و گروه ها افتاد و همهٔ مدافعان نظام و منتقدان آن در حمایت از حرکت دانشجویان از یکدیگر سبقت می‌گرفتند.

فردای آن روز ۱۴ آبان آیت‌اللّه منتظری اطلاعیه ای صادر کرد. ایشان ضمن اشاره به دشمنی های امریکا با ایران این نکته را توضیح داده بود که برای مبارزه با امریکا ما باید از نظر اقتصادی وابستگی مان را کم کنیم و استقلال اقتصادی پیدا کنیم و بتوانیم روی پای خودمان بایستیم. باز هم در آن فضا کمتر کسی به مسائل اقتصادی حساس بود و به این نکته توجه کرد.

در دهه ۶۰ بحث سوبسیدها و بسیج اقتصادی و توزیع اقلام کوپنی مطرح بود. یک دو قطبی ایجاد شده بود که برخی به مخالفت دولت بر آزاد بودن اقتصاد تکیه می‌کردند و با تعبیر کوپنیسم اقتصاد موجود را به کمونیسم تشبیه می‌کردند. آیت‌اللّه منتظری بارها در سخنرانی و پیام های خود بر این نکته تأکید می‌کرد که سوبسیدها را باید به تولید داد. انتقاد کرد چرا اقلام کوپنی را به شهرها می‌دهید ولی روستائیان که مولّدند از آن محرومند. باز هم این مواضع در میان تنش های سیاسی

همچنان مغفول ماند. اینکه یک مرجع تقلید سنتی علاوه بر نگرشها و تلاشهای سیاسی که خود حکایت مفصلی است، با چنین پیگیری بر اقتصاد تکیه کند و آن هم روش اقتصادی خاص داشته باشد، امری بی سابقه بود.

شاخصهٔ دیگر ایشان نوع منتقد بودنش بود. در اکثر جوامع نیروها و شخصیت هایی که نظام حاکم آنها را به بازی نمی‌گیرد یا در قدرت سهیم نمی‌کند، به طور طبیعی موضع انتقادی گرفته و نقش اپوزیسیون را بازی می‌کنند. اما او نقش دیگری را به نمایش گذاشت. زمانی که شخصیت دوّم انقلاب و نظام بود موضع انتقادی داشت و بر هیچ نارسایی چشم نمی‌پوشید. ثابت شد که می‌شود مبهوت و مجذوب قدرت نشد.

«۴۴»

مرجع متواضع

«محمد تقی فاضل میبدی»

آیت‌اللّه منتظری از شاگردان برجستهٔ آیت‌اللّه بروجردی و امام خمینی (ره) بوده اند که سوابق علمی و مبارزاتی ایشان در دوران قبل از انقلاب بر همه روشن است. همچنین ایشان شاگردان بسیار برجسته و عالمی را در راه انقلاب و جمهوری اسلامی تربیت کردند؛ شاگردانی که همه در راستای خط امام (ره) و نظام جمهوری اسلامی حرکت می‌کنند.

پسر ایشان شهید محمد منتظری نیز از مبارزان برجسته بوده اند که همه به خوبی به ایشان و فداکاریهایشان در راه انقلاب به خوبی آشنایی دارند. از ویژگیهای برجستهٔ آیت‌اللّه منتظری این بود که نسبت به مسائل فقهی احاطهٔ خاصی داشتند و به تاریخ و فقه اهمیت زیادی می‌دادند. آیت‌اللّه منتظری به آزادی اندیشه و آزادی بیان بسیار عقیده داشتند و یکی از مسائلی که همیشه آن را در درجهٔ بالای اهمیت قرار می‌دادند و به آن می‌پرداختند مسالهٔ حقوق بشر بود که در این راستا نیز کتابی تحت عنوان رسالهٔ حقوق را تدوین کردند. ایشان به آزادی احزاب و روزنامه ها، ایجاد بستر مناسب برای فعالیتهای سیاسی اجتماعی بسیار معتقد بودند و همیشه بر این باور خود استوار بودند که همه باید در جامعه اظهار نظر کنند و جامعه نیز باید پذیرای موافقان و مخالفان خود باشد. در حوزهٔ علمیه نیز ایشان به عنوان یک عالم، فقیه بزرگ و برجسته بسیار مورد قبول و اطمینان بودند. آیت‌اللّه منتظری در برخورد با دیگران و حتی منتقدان و مخالفان خود بسیار متواضعانه رفتار می‌کردند و هر کس با ایشان روبه رو می‌شد شیفتهٔ شخصیت،

اخلاق و منش ایشان می‌شد. نکته ای که در رابطه با ایشان شخصاً با آن برخورد داشتم این بود که آیت‌اللّه منتظری در انجام تمام امور خود قصد قربت داشتند و در انجام همهٔ امور خدا را در نظر داشتند. همیشه هم از این مسأله پرهیز داشتند که کسی نزد ایشان غیبت کند و شاگردانشان را نیز از این مسأله نهی می‌کردند. از دیگر خصوصیات برجستهٔ ایشان این بود که به همه حتی مخالفان خود احترام می‌گذاشتند.

بسیاری از شخصیتهای مؤثر انقلاب در زندان رژیم شاه با ایشان همبند بودند و شیفتهٔ اخلاقیات این عالم برجسته شده اند. حتی می‌توان گفت ایشان در طول مدتی که در زندان به سر می‌بردند متحمل سخت ترین شکنجه ها شده بودند، و نه تنها خود آیت‌اللّه منتظری در زندان به سر می‌بردند بلکه فرزندان ایشان نیز مدتی را در زندان بودند و دختر آن بزرگوار نیز مدتها تحت تعقیب بود و خود ایشان نیز چند سالی را در تبعید به سر می‌بردند. در مورد ایشان نکات برجستهٔ بیشماری وجود دارد که می‌توان به آن اشاره کرد که حتی در محدودهٔ کلام و نوشتار نمی‌گنجد بلکه از آن نیز فراتر می‌رود.

اما یکی دیگر از ویژگیهای ایشان این بود که هیچگاه تدریس را رها نکردند. حتی زمانی که در زندان به سر می‌بردند نیز دست از تدریس کردن برنمی داشتند. به همین دلیل در زندان نیز شاگردان زیادی را تربیت کردند. ایشان در زندان به تدریس فقه می‌پرداختند ضمن اینکه در فلسفه نیز استاد بودند. در حوزه نیز عالمان بسیاری که اکنون وجود دارند شاگرد ایشان بودند. از همه مهمتر اینکه در تدریس نهج البلاغه تبحّر خاصی داشتند.

«۴۵»

آبروی مرجعیت

«هادی قابل»

سخن گفتن پیرامون شخصیت فقیه عالیقدر آیت‌اللّه العظمی منتظری (قدس اللّه نفسه الزکیه) بسی مشکل است. مرجعی که در طول حیات هشتاد و هفت سال خود همواره در پی بالابردن شناخت خود و دیگران و حق خواهی بود. کسی که در واقع به مرجعیت آبرو داد، نه آن که از آن آبرویی کسب کند. او پس از سالیان دراز که می‌رفت رابطهٔ مرجعیت با مردم و خواست و نیاز آنان فاصله بگیرد! مرجعیت را به جایگاه اصلی خود برگرداند و به ملجأیت مردم تبدیل شد. هیچ نامه، پرسش، و استغاثه ای را بی پاسخ نمی‌گذاشت! هیچ فردی را از در خانه اش برای آن که سیاسی است! یا از این گروه و آن گروه است رد نکرد، و با سعهٔ صدر به حضور می‌پذیرفت، سخنش را می‌شنید و درد دلش را گوش می‌کرد و اظهار همدردی می‌نمود و به قدر توانش برای حل مشکلش اقدام می‌کرد.

منتظری در وقایع اخیر تنها مرجعی بود که در خانه اش به روی همگان باز بود. تنها مرجعی بود که به نامهٔ مادر زندانی، دختر زندانی، همسر زندانی و... پاسخ می‌داد و التیامی برای قلوب مجروح آنان بود! برای زندانیان سیاسی بسیار ناراحت بود و رنج می‌برد، هر وقت از زندان برای مرخصی می‌آمدم و به حضورش می‌رسیدم تا انرژی بگیرم، با ناراحتی می‌گفت: «واقعاً زندانی بودن شما و دیگران چه سودی برای نظام دارد؟! مگر شما چه کردید؟! و یا چه گفتید که باید چنین حکم

سنگینی را متحمل شوید؟!» به یاد دارم یک هفته پیش از فوت ایشان محضرش رسیدم، بحث زندانیان سیاسی شد و با ناراحتی می‌فرمود: «وقتی من چشمم به خانواده این زندانیان می‌افتد که برای آزادی عزیزانشان و یا خبرگیری و ملاقات آنها باید پیش من و یا دیگران بروند، رنج می‌برم، که ما برای این انقلاب کردیم که حرمت این خانواده ها اینگونه شکسته شود؟! اینها مگر چه کرده اند؟! آن هم کسانی که بخشی از عمر خود را برای انقلاب صادقانه صرف کردند و از خدمت گذاران نظام بوده اند!»

منتظری تنها مرجعی بود که بی جار و جنجال از پیش از پیروزی انقلاب سنت دستگیری و کمک به خانواده های زندانیان سیاسی و آسیب دیدگان از سیاستهای حکومت را همواره به عهده گرفته بود و پس از پیروزی انقلاب هم این سنت حسنه را به انجام رساند! در زمانی که همه در رسای زندانیان قلم فرسایی می‌کردند، او به فکر ادارهٔ زندگی آنان بود و اگرچه دستش باز نبود که به طور کامل آنان را اداره کند اما به میزانی که در توان داشت کمک می‌کرد!

منتظری تنها مرجعی بود که در پای تکلیف و وظیفه به فکر نام و موقعیت خود نبود! او تکلیف و وظیفه را بر همه چیز مقدم می‌دانست. او مقام دنیوی را فدای انجام وظیفه و تکلیف کرد. او در حالی که دو سه ماهی تا رسیدن به کرسی رهبری بیشتر فاصله نداشت، به آن پشت پا زد و به آنچه که وظیفهٔ الهیاش بود عمل کرد! او به قدرت، حکومت، مقام، و شهرت آن گونه نگاه می‌کرد که از مولایش امیر مؤمنان علی (ع) آموخته بود، که فرمود: «حکومت از نعلین پاره! و یا آب بینی بز! کم ارزش تر

است مگر آن که به سبب آن بتوان حقی را به پا داشت و یا از باطلی جلوگیری کرد!»

منتظری عالمی عامل بود. علم را برای در سینه نگهداشتن و به آن فخر کردن نیاموخته بود. او با نهج البلاغه زندگی کرده بود و به همین خاطر وقتی شرح و تفسیر نهج البلاغه می‌گفت کاربردی و ناظر به زمان و زندگی جامعه می‌گفت. منتظری عارف بود نه از نوع عارفانی که بیشتر دکان و دستگاه مرید سازی راه می‌اندازند، و مریدانشان در پی سرکشیدن نیم خوردهٔ آب آقاشون هستند! او عرفان نظری و عملیش یکی بود، و در جلوت آن بود که در خلوت بود!

منتظری یک فیلسوف و متکلم بود اما هیچ وقت نخواست که با اصطلاحات فلسفی یا کلامی بازی کند و «استقس فوق استقسات» بگوید که کسی را فهم آن نباشد، و بگویند آقا چه قدر ملا است که کسی حرفش را نمی‌فهمد! او در حوزهٔ اعتقادات چندین کتاب استدلالی تألیف کرد تا بهرهٔ فلسفه و کلامش را به مردم رسانده باشد. او در دفاع استدلالی از معتقدات شیعه و به دور از اهانت، به رد شبهات علمای اهل سنت، و برخی وهابیون، اقدام کرد و دامن شیعه و پیروان اهل بیت (ع) را از اتهامات بی پایه و اساس آنها پاک کرد.

منتظری یک اصولی بود و برای خود در اصول مبنا داشت، اما هرگز نخواست که حرمت دیگران شکسته شود!

به یاد دارم، با چند تن از شاگردان فاضل ایشان در روزهای پس از حصر پنج و نیم ساله، به حضورشان رسیدیم و درخواست شروع درس را داشتیم، و عرض کردیم: «آقا! بهتر است یک دورهٔ اصول بفرمایید».

فرمودند: «من اصول رایج حوزه را قبول ندارم، این اصول وقت طلبه را خیلی ضایع می‌کند، این که بعضی می‌گویند برای ممارست طلبه خوب است! این هم درست نیست، چون طلبه می‌تواند در مطالب درست درسی ممارست پیدا کند، ولی گفتن اصول مورد نظر ما هم سبب جنجال و مخالفت می‌شود، پس بهتر آنکه همین فقه را بگوییم»!

منتظری فقیهی که تازه به فقاهت رسیده باشد نبود، او در سن ۲۷ سالگی، زمان مرحوم آیت‌اللّه العظمی بروجردی و با تأیید ایشان به درجهٔ اجتهاد رسیده بود و بسیاری از بزرگان حوزهٔ اجتهاد ایشان را تأیید کردند. او به اصرار علمای بلاد و مجتهدینی که خود در مظان مرجعیت بودند، رسالهٔ خود را منتشر کرد. او در ۶۳ سال پیش کتاب «نهایة الاصول» را که تقریرات درس خارج مرحوم آیت‌اللّه بروجردی بود نوشت و ۶۱ سال پیش «محاضرات فی الاصول» را که تقریرات خارج اصول مرحوم امام بود نوشت، که بر هر دوی این کتاب حاشیه ها و نظرات خود را آورده است. او در ۶۲ سال پیش کتاب «البدر الزاهر فی صلوة الجمعة والمسافر» را نوشت که درسهای خارج فقه مرحوم آیت‌اللّه بروجردی است و در حاشیه آن هم نظرات خود را آورده است. او بیش از ۴۵ سال درس خارج فقه گفت و شاگردان فاضل بسیاری تحویل حوزه های علمیه داد، که برخی از آنها از مراجع تقلید حال و در گذشته هستند. او استاد بسیاری از مسئولان جمهوری اسلامی است که وظیفهٔ شاگردی را در حق استاد خود ادا نکردند و بلکه با کمال تأسف جفا هم کردند!

منتظری فقیهی نوآور و به روز بود، او همهٔ تلاش خود را به کار

بست تا فقه را به روز و کاربردی کند، شاهد بر این مدعا پاسخهایی است که به پرسشهای گوناگون فقهی داده است. او در فقه تطبیقی استاد بود و همواره در درس خود از نظریات فقهای بزرگ اهل سنت هم استفاده می‌کرد. در مراجعه به منابع اصرار داشتند که احادیث را از منابع اهل سنت هم نقل کنند. و در تفسیر آیات الاحکام هم به تفاسیر آنها استناد می‌کردند.

منتظری در تفسیر قرآن هم استاد بود، اما فرصت نیافت که تفسیر بگوید. منتظری در احادیث و روایات پیامبر و اهل البیت (ع) عمری را سر کرده بود، لذا هم در «علم الحدیث» و هم در «درایة الحدیث» (یعنی هم در بحث شناخت روایات از نظر سند، و هم در بحث فهم معنای روایات) عالمی متبحّر بود، و علاوه بر بهره گیری در استنباط احکام شریعت، کوشید تا حدیث را وارد زنگی مردم کند، به همین منظور علاوه بر شرح و تفسیر نهج البلاغه، به شرح و تفسیر احادیث اصول کافی همت گماشت.

منتظری مجسمهٔ اخلاق و الگوی عملی برای همه بود، اما بر طبق سنت جاریه حوزه های علمیه به درس اخلاق نیز پرداخت، تا از فرصت دیدارهای خود با مردم، به شکلی شایسته بهره بگیرد و بهره برساند.

منتظری کینه توز نبود، او از کسانی که در حقش بدی کرده بودند به راحتی می‌گذشت! و تا جایی که احساس می‌کرد که تأثیری در نفوس افراد داشته باشد، از نصیحت و خیرخواهی دریغ نمی‌کرد. او حاضر نبود در محضرش از کسی ولو دشمنش بدگویی شود! او دغدغهٔ اصلاح افراد و اصلاح امور را داشت! او امام خمینی (ره) را معصوم نمی‌دانست

و لکن همواره حرمتش را پاس می‌داشت و به عنوان استاد از ایشان یاد می‌کرد.

منتظری برای ادیان و مذاهب دیگر احترام قایل بود و هرگز حاضر نبود که به دینی، آئینی، مذهبی بد گفته شود. او به حقوق انسان، به عنوان انسان، معتقد بود، و بر این باور بود که انسان صرف نظر از رنگ و نژاد و دین و مذهب، مادام که خود حرمت خود را نشکند، از احترام برخوردار است. او به همزیستی انسانها با هر دین و مذهب و آیینی معتقد بود. به یاد دارم پس از بحث حرمت سبّ مومن در مکاسب محرمه، با یکی از شاگردان ایشان خدمتشان رسیدیم، و عرض کردیم: «آقا حالا که بحث حرمت سبّ مومن را مطرح می‌کنید مناسب است در باب حرمت و کرامت انسان هم بحث کنید زیرا جای بحث همین جا است». فرمودند: «درست است من در فکر این بحث نبودم، اما الآن آمادگی بحث آن را ندارم بگذارید این بحث که تمام شد در ادامه به آن بحث می‌پردازم». و چنین شد که زمینهٔ بحث از حقوق انسان و کرامتش توسط ایشان مطرح شد. اصولا استاد از پیشنهادهای دیگران استقبال می‌کردند و به کار می‌بستند، و همین نکته سبب شد که بگویند ایشان از دیگران تأثیر می‌پذیرد!!

منتظری، یگانه مرجعی بود که می‌کوشید حقوق بشر را با اسلام تطبیق دهد، و آن را از حاکمان تمام کشورها مطالبه کند. برای او فرقی نمی‌کرد که افراد از کدام دین، مذهب، نژاد، کشور، فرقه، و گروه باشند، او بر این باور بود که همه مخلوق الهی هستند، که خدا برایشان حقوقی قایل شده است و ما نباید آن حقوق را نادیده بگیریم. او بر این باور بود

که حتی مجرمان هم از حقوقی برخوردار هستند، که در عین تحمل کیفر و مجازات، اما باید حقوق آنها رعایت شود.

منتظری برخلاف تبلیغات سوئی که شده بود ساده اندیش نبود، بسیار زیرک و باهوش بود، با تجربهٔ زیادی که داشت و به کمک حافظهٔ کم نظیرش، بسیاری از مسایل را پیش بینی می‌کرد، پی آمدها را می‌دید، لذا وقتی انتقادی، یا نصیحتی می‌کرد، ناظر به فرجام کار بود، آنها که خوش نداشتند، آن را ساده لوحانه می‌پنداشتند، اما همهٔ پیش بینی های ایشان در مسایل سیاسی و اجتماعی محقق شد. بسیاری از کسانی که در گذشته چنین می‌پنداشتند، امروز به اشتباه خود پی برده اند، و اعتراف می‌کنند که انصافاً آقای منتظری خوب فهمیده بود، و خوب پیش بینی کرده بود!

منتظری ...

از او هر چه بگویم کم گفته ام! و به قول عربها: «منتظری، و ما ادریک ما المنتظری؟!» آیندگان خواهند فهمید که او چه گوهر شب چراغی در دنیای ظلم و ظلمت زدهٔ ما بود! روحش شاد و راهش پر رهرو باد. «عاش سعیداً مظلوماً، و مات سعیداً مظلوماً»

«۴۶»

تقدیم به بیت مرجع مظلوم و مجاهد همیشه جاویدمان

«محمّد قدیری»

اعلم و اتقای فقیهان، عادل، منتظری

اصدق و اشجع منتظران صابر، منتظری

عالمی عامل و کامل، نایاب، منتظری

بر هر مرام و مسلکی امام و مقتدا، منتظری

سندی زرنگار و به تاریخ ماندگار، منتظری

ستیز با ظالمان و یاور مظلومان، منتظری

عاقبت آزاد شد از دار فنا، منتظری

به ربّ کعبه چو حسین، علی رستگار، منتظری

احرار جملگی همه سوزند از غم فقدان، منتظری

بارالها مهدیت، یا صبری بزرگ جای منتظری

«۴۷»

آیت‌اللهی که به اصلاحات دینی پیوست

(به بهانهٔ درگذشت پدر معنوی جنبش سبز)

«کاوه قریشی»

شاید عجیب باشد ولی من اسم آیت‌اللّه منتظری را حتی قبل از اسم آیت‌اللّه خمینی شنیده ام، اسم ایشان خیلی زودتر از دیگر رجال سیاسی ایران در خانهٔ ما طنین انداخت. پدرم که یکی از روحانیون سرشناس سقز بود، اوایل انقلاب به دلیل سخنرانی سیاسی در مسجد یکی از روستاهای منطقهٔ سقز، از سوی آیت‌اللّه خلخالی دستگیر، زندانی، و سپس به تبعید و بالاخره به اعدام محکوم شد؛ اما علیرغم تلاشهای خلخالی پدرم اعدام نشد. چرایی عدم اعدام پدر، در کودکی یکی از بزرگترین سئوالهای ذهن من و دیگر اعضای خانواده مان بود، تا پدرم روزی جریان زندان و اعدام خود را برایمان بازگو کرد. بلی، آنچه باورنکردنی است، پادرمیانی آیت‌اللّه منتظری در ابطال حکم اعدام ۲۰ شخصیت سرشناس کردستان بود که پدرم یکی از آنها بود.

آیت‌اللّه منتظری روزگاری در شهر ما (سقز) تبعید بود. نسل اوّل انقلاب (من نه) خانهٔ وی را در کوچهٔ مابین پل هوایی و میدان شهناز، جنب حمام دارایی بخوبی به یاد دارند. دارایی ها از خانواده های سرشناس سقز بودند، به همین دلیل خانهٔ آنها تا واپسین روزهای تبعید، مسکن اصلی آیت‌اللّه منتظری بود. تمام کسانی که از وی سخن می‌گویند، تمام آنهایی که روزی وی را در سقز دیده اند، از او به نیکی نام می‌برند.

آن موقع من هنوز سن و سال آنچنانی نداشتم، ولی به خوبی به یاد دارم که پدرم روزی به خانه آمد و از پاک کردن عکس آیت‌اللّه منتظری از روی یکی از دیوارهای شهر برایمان گفت. دلیلش را تا بعدها، تا وقتی که بزرگ شدم نفهمیدم. پاک کردن این عکس، جواب ساده ای داشت: منتظری از دید حکومت دیگر یکی از رجال دینی و سیاسی بزرگ بشمار نمی‌رفت، وی به نظام و برخورد آنها با زندانیان سیاسی اعتراض کرده بود. حالا بماند که بعداً نه تنها عکسهایش، بلکه تمام تلاش خود را بکار بردند که حتی خودش را هم از صحنهٔ سیاست حکومتی محو کنند و همین کار را هم کردند.

شرافت و بزرگواری آیت‌اللّه منتظری بر آنان که از نزدیک و از قدیم ایام او را می‌شناختند، خیلی قبل از (پاک کردن عکس او بر دیوارهای سقز و شاید شهرهای دیگر ایران)، در اعتراضهای وی به قتل عام زندانیان سیاسی ایران در سال ۶۷، انتقاد او از ولایت فقیه و شخص آقای خامنه ای و مواضع صریح وی در ماههای اخیر، ثابت شده بود.

روزنامهٔ شرق در یکی از اولین شماره هایش، گزارشی دو صفحه ای را به درگذشت خلخالی اختصاص داده بود. در پیشانی نوشت این گزارش که با عنوان «درگذشت شیخ تنها» منتشر شده بود، نقل قولی از خود او آمده بود با این مضمون که «بدترین مرگها، مرگ در تختخواب است». گزارشگر شرق در یکی از بهترین لیدهای گزارشی در تاریخ رونامه نگاری ایران، زیر این نقل قول نوشته بود: «و آیت‌اللّه شیخ صادق خلخالی در ۱۶ آبان ۱۳۸۱ (ممکن است تاریخ دقیق نباشد) در تختخواب جان سپرد»، یعنی مرگ را به بدترین شیوه، بنابه گفتهٔ خودش

تجربه کرد. مطمئناً اگر هنوز هم شرق منتشر می‌شد در مورد مرگ آیت‌اللّه منتظری با تیتر بزرگ می‌نوشت: «مجاهدی که همه تحسینش کردند»؛ بماند که این کار را روز آنلاین و دیگر روزنامه های اینترنتی و مجازی انجام دادند. ولی آنچه مرگ خلخالی و درگذشت آیت‌اللّه منتظری را از هم جدا می‌کند، تنهایی مرگ اوّلی و شکوه و عظمت و همراهی تمامی مردم ایران در مراسم تشییع جنازه و به خاک سپاری دوّمی است.

مقایسهٔ خلخالی با آیت‌اللّه منتظری اگر چه قیاس مع الفارق است، ولی اگر بخواهیم آن را به مثابهٔ دو نگرش رایج به مقولهٔ دین و سیاست در ایران اسلامی در نظر بگیریم، مقایسه ای به جا خواهد بود. خلخالی نمایندهٔ نگرش دگماتیک و بسته به دین و به ویژه اسلام و مذهب تشیع بود؛ به زعم وی دین اسلام دینی الهی حتمی و کتاب مقدس آن نیز غیر قابل تفسیر و تأویل است، بنابراین دین به هیچ عنوان اجازهٔ قرائت تازه و منطبق شدن با واقعیتهای فعلی را ندارد. خلخالی تا واپسین لحظات مرگ در تختخواب خانگی اش، نه تنها بر این نگرش خود به دین و به ویژه دین اسلام و تشیّع پافشاری کرد، بلکه از آن به عنوان ابزاری برای سرکوب و کشتارهای معترضان استفاده کرد. جنایات خلخالی و استفادهٔ ابزاری او از دین، تا آنجا پیش می‌رود که به نقل از بزرگترهای سقز (آنهایی که سن و سالشان از من بزرگتر است) وی در یکی از واپسین روزهای سالهای اوّل انقلاب در حالی که در این شهر اعلام حکومت نظامی شده بود، سوار بر یک جیپ نظامی به بازدید شهر و سامان دادن به حکومت نظامی پرداخته بود، به شکل اتفاقی جوانی را در

حال بستن در مغازه ای دید؛ از او پرسید: چکاره ای؟ جوان که اتفاقاً شخصی ساده و بی سواد بوده، در جواب می‌گوید: هیچ کاره ام، شاگرد عمر و عثمانم (منظور از عمر و عثمان دو براد ریست که این جوان پیش آنها شاگرد مغازه بوده است)، خلخالی در جا فرمان اعدام وی را صادر می‌کند و دستور تیر می‌دهد و جان جوان بیچاره همان جا گرفته می‌شود.

ولی در مقابل این قرائت از دین و تبدیل کردن آن به ابزاری برای سیاست سرکوب که از قضا تا کنون نیز نگرش غالب به مقوله های دین و سیاست در ایران بوده است، نگرشی اصلاح طلبانه وجود دارد که نمایندهٔ واقعی آن آیت‌اللّه منتظری است. منتظری اگر چه از بنیانگذاران جمهوری اسلامی و نظریه پردازان تز ولایت فقیه در ایران بود، ولی به حق از اولین منتقدین این نظام هم بود. این مرجع تقلید از اواسط دههٔ ۶۰ اختلاف نظرهایی جدی با آیت‌اللّه خمینی رهبر انقلاب اسلامی پیدا کرد و به شدت به سوء رفتار، شکنجه و اعدامهای سیاسی مخالفان نظام انتقاد کرد، به همین خاطر هم در واپسین ماههای قبل از مرگ آیت‌اللّه خمینی از تمام فعالیتهای حکومتی برکنار شد. از سوی دیگر در سال ۱۳۷۶ در سخنانی فراقانونی بودن رهبری را زیر سئوال برد و نسبت به سیاسی و حکومتی شدن مرجعیت هشدار داد. در پی ایراد این سخنان، دفتر و حسینیه اش تعطیل و به مدت ۵ سال نیز در حبس خانگی به سر برد و از آن موقع تا روز مرگ یکی از سرسخت ترین منتقدان ولایت فقیه و قرائت های حکومتی از مرجعیت تشیع و دیگر مناصب دینی بود. با توجه به پایگاه دینی و اجتماعی وی، آیت‌اللّه منتظری را می‌توان به عنوان یکی از اولین رهبران اصلاحات دینی و حکومتی در ایران به

حساب آورد. در سالهای پس از برکناری از پست های حکومتی، وی به عنوان یک مرجع تقلید بزرگ، یکی از طرفداران جدا کردن دین از سیاست بود.

تلاشهای وی در دفاع از حقوق اقلیتهای ملی و مذهبی، از زندانیان سیاسی و مدنی پس از انتخابات دهم، فعالین حقوق بشری و روزنامه نگاران را واداشت که به پاس تلاشهایش در این زمینه، تندیس «تلاشگر سال حقوق بشر» را به وی تقدیم کنند.

آیت‌اللّه منتظری در واپسین ماههای عمر گرانبهایشان دین خود نسبت به ما (کردها) و دیگر ملیتهای ایرانی را ادا کردند. در شرایطی که سخن گفتن از ملیتها و مذاهب ایرانی و حقوق آنها حتی در میان برخی روشنفکران طراز اوّل ایرانی نیز از گناههای کبیره به شمار می‌رفت، آیت‌اللّه منتظری با صراحت و جرأت حق تحصیل به زبان مادری را از حقوق اولیهٔ آنان به شمار آورد و حتی در این زمینه فتوا صادر نمودند. وی همچنین تنها مرجع بزرگ سیاسی و دینی ایرانی بود که هنگام دریافت جایزهٔ «تلاشگر حقوق بشر» بدون پیچ و پناهی و با صراحت نسبت به اعدام احسان فتاحیان، فعال سیاسی و مدنی کرد اعتراض نمودند و آن را مخالف با شرع و قانون برشمردند.

باری به حق باید از آیت‌اللّه منتظری به عنوان یکی از اولین منادیان اصلاحات دینی و سیاسی در ایران معاصر یاد کرد. وی که در این اواخر به پدر روحانی و معنوی جنبش موسوم به سبز تبدیل شده بود، در عین حال به پدری دلسوز و عالمی آگاه و عادل برای ملیتها و اقلیتهای ملی و مذهبی ایران معاصر نیز تبدیل شد. نام و یادشان گرامی باد.

«۴۸»

آیت‌اللّه منتظری: تنی که رفت، اندیشه ای که ماند

«بهروز کارونی»

آیت‌اللّه منتظری، فقیه منتقد حکومت ایران درگذشت.

در مورد جایگاه آیت‌اللّه منتظری در فقه شیعه کم گفته نشده است. با وجود نظرات مختلفی که عمدتاً به نوع نگاه روحانیون باز می‌گردد، آقای منتظری از جمله مهمترین مراجعی بود که حتی مخالفان نگرشش نیز با احترام از او یاد می‌کردند. هر چند این احترام سبب نشد که در سالیان پایانی زندگی خود و در حکومتی که برآمده از نظریات خودش بود با آرامش زندگی کند؛ سالیان سال حصر خانگی، حمله به بیت او و تهدید شدن از سوی گروه های تندروی مسلح گواه این مدعاست.

چنانچه به بیست سالِ پایانی زندگی همراه تهدید و حصر آیت‌اللّه منتظری، سالیان سال زندان و تهدید و حصر دوران پهلوی را هم اضافه کنیم، نام وی در میان کسانی قرار می‌گیرد که نه به خاطر تمایلات مذهبی یا دیدگاه غیر مذهبیشان که به عنوان مهمترین فعالان اجتماعی و سیاسی تاریخ معاصر ایران از آنها یاد می‌شود.

اینک این روحانی منتقد در گذشته است. اما در تنها حکومت برآمده از انقلابی مذهبی در جهان، خاکسپاری و سوگواری یکی از مهمترین مراجع دینی با آرامش برگزار نشد.

حمله به سوگواران و راه پیمایان و جلوگیری از مراسم سوگواری کسی که حتی حاکمان جمهوری اسلامی حضور خود در صحنهٔ قدرت را مدیون او هستند، به تاریخ پر فراز و نشیب ایران زمین افزوده شد.

ظاهراً آیت‌اللّه منتظری نیز مانند قربانیان اعدامهای گروهی ای که مخالفش بود، باید در انتظار روزی و روزگاری دیگر برای سوگواری همراه با آرامش و بی دغدغه باشد.

مجتهدی پر تجربه:

آیت‌الله منتظری از جمله روحانیون سرشناس دوران پس از انقلاب بهمن ۵۷ بود که به گفتهٔ محمد جواد اکبرین، روزنامه نگار و پژوهشگر دینی در لبنان، حتی پیش از اعلام مرجعیت آیت‌اللّه خمینی و در سالهای دههٔ ۴۰ خورشیدی هم درجهٔ اجتهادی داشت.

محمد جواد اکبرین می‌گوید: به گواهی آیت‌اللّه بروجردی، آیت‌اللّه منتظری مجتهد مسلم بودند. بعد البته در مباحث علمی مرحوم آیت‌اللّه خمینی هم ایشان شرکت کرد و از شاگردان برجستهٔ ایشان بود. منتها مهم این است که ایشان مجتهد جدید نیست و نزدیک به نیم قرن است که ایشان مجتهد مسلم است.

آقای اکبرین اشاره می‌کند که بسیاری از مراجع تقلید کنونی و روحانیون بلندپایه، از شاگردان او بوده اند. آیت‌اللّه علی خامنه ای - رهبر جمهوری اسلامی ایران - نیز از مقلدان این مرجع تقلید بوده است. «ایشان هم مدتی پیش آیت‌اللّه منتظری شاگردی کردند. بعدها در دههٔ ۶۰ وقتی مقولات جنجال برانگیزی مثل موسیقی و غیره مطرح شد، آیت‌اللّه خامنه ای برای اعلام اینکه باید مقولهٔ موسیقی را آسان گرفت و این مقدار سختگیری نکرد، در قم اشاره کردند که در این زمینه به فتوای آیت‌اللّه منتظری عمل می‌کنم. یعنی جاهایی ایشان نه تنها شاگرد آیت‌اللّه منتظری بلکه مقلّدشان در زمینه های فقهی بودند.»

محمد تقی فاضل میبدی، عضو شورای مرکزی مجمع محققین و مدرسین حوزهٔ علمیهٔ قم نیز در خصوص جایگاه فقهی آیت‌اللّه منتظری می‌گوید: «آیت‌اللّه منتظری در حوزهٔ علمیهٔ قم و دیگر حوزه های فقهی شیعه بین تمام علما و مراجع شیعه، در حد اعلمیت بودند و ایشان را در حد عالم جدی در فقه شیعه قبول داشتند، ایشان روشهای خاصی در فقه داشتند که کمتر کسی در تاریخ شیعه آنها را دنبال کرده است.»

اعتراض:

اما معروفیت آیت‌اللّه منتظری در سالیان پیش از انقلاب تنها به دلیل جایگاه فقهی او نبود، بلکه وی به دلیل مخالفت با حکومت پهلوی، سالها را در تبعید و زندان به سر برد.

محمد علی عمویی، فعال سیاسی در تهران که به دلیل عضویت در سازمان نظامی حزب تودهٔ ایران، بیش از ۲۰ سال را در ایران در زندان گذراند و با آیت‌اللّه منتظری در یک زندان بود در مورد او می‌گوید: در دههٔ ۴۰ آیت‌اللّه منتظری با من هم زندان بود. در زندان شماره ۴ قصر. مراودات با آیت‌اللّه منتظری اصلاً ورای روابط با دیگر آقایان بود. پس از زندان هم در دورانی که ایشان موقعیت ممتازی در جامعهٔ ایران پس از انقلاب داشت، من بارها و بارها به دیدارشان رفتم. مشکلاتی را که داشتم با ایشان در میان می‌گذاشتم. مشکلاتی که به لحاظ سیاسی، جریانات انحصار طلب و تمامیت خواه برای حزب ما و سایر جریانات فکری دیگر فراهم می‌کردند را با ایشان در میان می‌گذاشتم و معمولاً برخورد ایشان بسیار دموکراتیک و انسانی بود.

پس از پیروزی انقلاب ۵۷، آیت‌اللّه منتظری که نقش عمده ای در معرفی و شرح نظریهٔ حکومتی آیت‌اللّه خمینی - یعنی ولایت فقیه - ایفا می‌کرد، ریاست مجلس خبرگان قانون اساسی را به عهده گرفت.

وی با درگذشت آیت‌اللّه طالقانی به عنوان امام جمعهٔ تهران منصوب شد.

آیت‌اللّه منتظری با اتمام کار مجلس خبرگان قانون اساسی به قم بازگشت و امامت جمعهٔ تهران را به علی خامنه ای که در آن زمان حجة الاسلام والمسلمین بود واگذاشت.

وی در اولین دورهٔ مجلس خبرگان رهبری در سال ۱۳۶۴ به عنوان مصداق شرایط ولایت فقیه معرفی و به عنوان قائم مقام آیت‌اللّه خمینی برگزیده شد. با این حال از اواسط دههٔ ۶۰، این مرجع تقلید شیعه اختلاف نظرهایی با آیت‌اللّه خمینی پیدا کرد.

به دلیل سوء رفتارهای مقامها و شکنجه و اعدام مخالفان و زندانیان سیاسی - به ویژه اعضای سازمان مجاهدین خلق و سازمانهای چپگرا - وی به منتقد سرسخت هیئت حاکمهٔ جمهوری اسلامی ایران تبدیل شد.

محمد علی عمویی اشاره می‌کند که نمایندهٔ آیت‌اللّه منتظری در تابستان سال ۶۵ - یعنی چهار سال پس از دستگیری گستردهٔ رهبران حزب توده در ایران - با وی دیدار کرد و از جانب آیت‌اللّه منتظری خواست تا شرحی از شکنجه هایی را که بر وی در زندان رفته است برایش بنویسد.

آقای عمویی می‌گوید: «پیام ایشان عبارت از این بود که پاره ای از خانواده های زندانیان سیاسی از چگونگی رفتار زندانبانان، بازجوها و نحوهٔ بازجویی ها که فشارهای گوناگونی را در مرحلهٔ تحقیق به زندانی

وارد می‌کند، شاکی هستند.

ایشان خواهان این بود که در این مورد تحقیق کند که آیا واقعاً چنین چیزی صحت دارد یا خیر؟ و با توجه به شناختی که از من داشت، تجربه و نظر من در این مورد چه بود؟

او در سال ۷۶ به دنبال مخالفت با اعلام مرجعیت آیت‌اللّه خامنه ای به مدت پنج سال در حبس و حصر خانگی به سر برد. در این مدت آیت‌اللّه منتظری به رغم اعمال فشارها از جانب حکومت، تا پایان عمر خود، حامی اصلاحات، حقوق بشر، آزادیهای سیاسی و اجتماعی و منتقد سیاستهای حکومت جمهوری اسلامی ایران باقی ماند.

اکبر گنجی می‌گوید: «آیت‌اللّه منتظری یک راه بسیار بسیار بلندی را از اوّل انقلاب تاکنون طی کردند. ابتدا این بود که ایشان بحث ولایت فقیه را مطرح کردند، البته نه آن چیزی که بعدها تبدیل به ولایت مطلقهٔ فقیه شد.

ایشان در گامهای بعدی این اندیشه را تغییر دادند و ولایت فقیه را تبدیل به نظارت فقیه کردند، و بعد تمامی حقوقی که امروزه به آن حقوق بشر و آزادی های سیاسی و حقوق شهروندی می‌گویند را در دستگاه حقوقی خود وارد کردند و به نوعی اینها را در همان تفکر سنتی که فقهای ما دارند بازسازی کردند و از این جهت تحول مهمی ایجاد کردند.

آن چیزی که اهمیت داشت این بود که آیت‌اللّه منتظری در چهارچوب همان فقه سنتی با همان قواعد و روشهایی که آن فقه دارد، این اندیشه های مدرن مانند آزادی احزاب، آزادی سیاسی، آزادی بیان و دفاع از حقوق شهروندان بهایی را وارد این دستگاه کردند. اندیشه و

دستاوردهای ایشان در حوزه های مختلف بسیار زیاد است.»

در مورد شهروندان بهایی ایران می‌توان به فتوای آیت‌اللّه منتظری به حقوق شهروندی بهاییان، در پاسخ به استفتایی که از وی شد اشاره کرد که گفت: «بهاییان هم دارای حقوق شهروندی مانند سایر ایرانیان هستند.»

دیان علایی، نماینده جامعهٔ بهاییان در سازمان ملل متحد در این باره می‌گوید: «این واقعاً یک قدم خیلی خیلی مهم در تاریخ ایران بود که آیت‌اللّه منتظری فرمودند بهائیان ایرانی هم مثل هر ایرانی دیگری حق شهروندی دارند.»

این مرجع تقلید حامی اصلاح طلبان، در واکنش به حوادث پس از انتخابات ریاست جمهوری، بارها از مسئولان خواست نسبت به اشتباهات انجام شده در روزهای اخیر از مردم عذرخواهی کنند.

او همچنین از ضرب و شتم معترضان به نتایج انتخابات ریاست جمهوری توسط نیروهای بسیج و لباس شخصی ها و نیروهای انتظامی انتقاد کرد.

آیت‌اللّه منتظری در اوج اعتراضها به نتایج انتخابات ایران گفت: «چرا حق مردم را تضییع کردید؟ چرا به مردم زور گفتید؟ چرا چماق کشیدید به روی مردم؟ هیچ می‌دانید این چماق کشیدنها، این زدنهای مردم علاوه بر این که گناه است دیه دارد؟ مسألهٔ شتر و اینها در کار است؟ حالا اسمش بسیج باشد که بسیج باشد. بسیج یعنی بسیج در راه خدا، نه بسیج در راه شیطان، که هر کاری که گفتند بکند.»

مواضع سیاسی آیت‌اللّه منتظری در سالهای اخیر باعث شد در

تظاهرات معترضان به نتایج انتخابات ۲۲ خرداد ماه، بسیاری از تظاهرات کنندگان ضد دولتی در شهرهای ایران از وی تجلیل کنند.

وی به خاطر تلاشهایش در زمینهٔ حقوق بشر در آذرماه سال ۱۳۸۸ به عنوان برندهٔ جایزهٔ حقوق بشری کانون مدافعان حقوق بشر معرفی شد و اعضای این کانون تندیس حقوق بشر را به این مرجع تقلید اهدا کردند.

«۴۹»

جنبش سبز و فقدان منتظری

«مرتضی کاظمیان»

درگذشت آیت‌اللّه منتظری از هر زاویه که مورد ارزیابی قرار گیرد، ضایعه ای غیر قابل جبران برای ایران و ایرانیان است. فقیه آزاده از چنان ویژگیهایی برخوردار بود که به دشواری بتوان فقدان او را به این زودی و سهولت، پر کرد. صراحت زبان، صداقت، شجاعت، آزادگی، دانش و بینش، پاکی و بی آلایشی، مدارا و صبوری، بی تکلّفی و فروتنی، و سابقهٔ طولانی مجاهدت و تلاش برای آزادی و استقلال و آبادانی ایران، تنها برخی از این ویژگیها محسوب می‌شوند. جنبش اعتراضی مردم ایران البته فقدان فقیه عالیقدر را تا اطلاع ثانوی (پیدا شدن جایگزین یا جایگزینهایی شایسته) «آه» خواهد کشید. اما صرف نظر از این وضع ناگزیر، به نظر می‌رسد که «جنبش سبز» اینک از این «ضایعه» و «فقدان»، دچار برخی «برخورداری» های اجباری نیز شده است؛ مهمترین وجوه اثباتی و ایجابی ناشی از درگذشت مرجع آزاده، به اجمال چنین اند:

الف. توجه جدی به این مهم که در برابر قرائت سرکوبگرانه و غیردموکراتیک از اسلام، قرائت مداراجویانه، دموکراتیک و آزادی خواهانه و نوع دوستانه ای وجود دارد که امثال آیت‌اللّه منتظری، نماد و علمدار و نشانه های آن محسوب می‌شوند. دین مدارانی متقی و انسان دوست که تحقق «حقوق بشر» را مهمترین دغدغه ی خویش قرار داده اند.

ب. روحانیت شیعه (و روحانیانی چون آیت‌الله منتظری) «سرمایه» های گرانقدری هستند که دریغ است در زمان حیات ایشان،

مورد توجه و عنایت لازم قرار نگیرند. این بخش از روحانیت شیعه (فقیهان متقی، آزاده، نوع دوست، ظلم ستیز، مستقل و وطن دوست) نه فقط دغدغه هایی دینی دارند و تقریر حقیقت را پی گرفته اند که برای کاستن از درد و رنج انسانها (و به ویژه هموطنان خویش) مجدّانه می‌کوشند.

پ. توجه به انسان و حقوق اساسی و فطری او، نسبتی با «لباس» افراد ندارد؛ چه بسیار روحانیانی که (چون آیت‌اللّه منتظری) در دفاع از حقوق بشر، گامهایی بلند برداشته اند و تلاشهایی سترگ ثبت کرده اند.

ت. روحانیان آزاده ای که درد ایران و ایرانی دارند کم نیستند؛ چنان که در همین قرن اخیر، و به ویژه دوران ما، شمار روحانیانی که در ستیز با مثلث شوم «زر و زور و تزویر» کوششهای احترام برانگیز نه چندان اندکی مبذول داشته اند، زیاد است.

ث. درگذشت آیت‌اللّه منتظری همچنین واجد این «شوک» به «سبزها» بود که «پتانسیل» و امکانهای بالقوه و بالفعل در اختیار جنبش اعتراضی مردم ایران را مورد عنایت و بازخوانی خاص قرار دهد و افزون بر بهره جستن از تمامی امکانها، به فکر وضعیتهای «ویژه» و حوادث غیر مترقبه و آینده ای باشد که در آن، تمام «حرکت» های «بازی» و تمام شخصیتهای مؤثر جنبش، در اختیارش نیست.

ج. درگذشت فقیه عالیقدر همچنین موجب نوعی همدلی و پیوند میان صاحبان عقاید گوناگون و «رنگین کمان ایدئولوژی» در جنبش سبز شد. به دیگر سخن، بازتاب گستردهٔ این ضایعهٔ تأسف بار در میان طیفهای مختلف فکری سیاسی جنبش سبز و ابراز اندوه های تقریباً همگون، نشان می‌داد که «اختلاف» ها و «تفاوت» ها برای امری مهمتر و موضوع و دردی مشترک، به حاشیه رفته است. قریب به اتفاق

طیف های فکری سیاسی جنبش اعتراضی ایران امروز، از این فقدان اندوهناک شدند و این نشان می‌داد که «ایدئولوژی» های گوناگون سبزها، بیش از پیش، ذیل «منافع ملی» قرار گرفته و تعریف شده است.

چ. همدلی عمومی لایه های گوناگون جنبش سبز با حادثهٔ تلخ درگذشت آیت‌اللّه آزاده و تقدیر از ایشان، همچنین آشکار ساخت که «شعور و بینش سیاسی» از چنان عمقی برخوردار شده است که با وجود پاره ای «نقد» ها و «انتقاد» ها به برخی دیدگاه ها یا مواضع و رویکردهای پیشین «قائم مقام رهبر فقید جمهوری اسلامی»، به ارزیابی «عمومی» و «کلی» کارنامهٔ وی می‌پردازد و برخی اختلاف نظرهای واقعی و چالشهای پیشین را از منظر تفاوتهای نامهم و غیراصلی، کنار می‌نهد و از یاد می‌برد.

چ. درگذشت مجاهد نستوه از سویی دیگر به پیوند خوردن «نسل سوّم» انقلاب با آرمانهای انقلاب اسلامی و نیز پیشگامان مبارزه برای آزادی و استقلال و پیشرفت ایران، یاری غیر قابل اغماضی رساند. فوت مبارز هشتاد و هفت ساله، نسل جوان و پرشور و آرمان خواه ایران امروز را دچار این «توجه» کرد که به پس پشت خود نیز نظری بیافکند و تاریخ سیاسی معاصر ایران را دقیقتر بازخوانی و مرور کند.

ح. و سرانجام، درگذشت آیت‌اللّه منتظری تذکاری دیگر بود و زنهاری جدید، که کوشندگان مدنی امروز ایران زمین، به خویش نهیبی دوباره زنند که:

«گر بدین سان زیست باید پاک

من چه ناپاکام اگر ننشانم از ایمان خود، چون کوه

یادگاری جاودانه، بر تراز بی بقای خاک.»

«۵۰»

آیت‌اللّه منتظری: مصداق مؤمن حقیقی

«مرتضی کاظمیان»

«مرگ» سرانجام جان «فقیه عالیقدر» را از این دارفانی با خود برد. «آیت‌اللّه منتظری» یکی از برجسته ترین چهره های سیاسی تاریخ سیاسی معاصر ایران و یکی از آزاده ترین روحانیان تاریخ شیعه، ایرانیان علاقمند به خویش را تنها گذاشت و گذشت.

تلاشهای سترگ آیت‌اللّه منتظری برای آزادی مردم ایران، و کوششهای کم مانند ایشان برای تحقق ارزشهای اصیل دینی و تبلور اخلاق در ایران، در طول بیش از نیم قرن مبارزات سیاسی ایشان، وی را به چهره ای غیر قابل حذف و انکار در جامعهٔ ایران مبدل ساخت.

حقیقت جویی و حق خواهی و بی اعتنایی به مقام و منصب و موقعیت های حکومتی، در کنار دفاع از حقوق ستمدیدگان و رنج کشیدگان و نیز پافشاری بر «اصول»، بی توجه به مخاطرات و تهدیدها و فشارها، «فقیه آزاده» را نه تنها در جمع علمای حوزه، که در میان کنشگران سیاسی ایران معاصر، کم مثال کرده است.

بی شک اگر از منظری درون دینی، قرار بر بازشماری ویژگی های ایمانی آن مرد موحد باشد، خصوصیات و صفاتی که آیت‌اللّه منتظری متبلور می‌سازد، احترام برانگیز و پرشمار است. اگر قرار بر توصیف آن «فقیه حقیقی دین» (غورکننده به عمق ارزشهای دین) باشد، می‌توان به اجمال، و با استناد به آیات قرآن، آن زنده یاد مانا را چنین مورد اشاره قرار داد:

نمونه ای از آزادگانی که جز «خدا» از کسی ترس و هراسی ندارند و هیچ شریکی برای «او» قائل نیستند: (الذین یبلغون رسالات اللّه و یخشونه و لایخشون احدا الا اللّه) (احزاب، ۳۹): «همان کسانی که پیام های خدا را ابلاغ می‌کنند و از او می‌ترسند و از هیچ کس جز خدا بیم ندارند.»

مصداق کسانی که از آزمونهای سنگین و سخت و متعدد، صبور و سرفراز و پیروز سر برآورده است: (و لنبلونّکم حتی نعلم المجاهدین منکم والصابرین و نبلوا اخبارکم) (محمد، ۳۱): «و البته شما را می‌آزماییم تا مجاهدان و شکیبایان شما را بازشناسانیم، و گزارشهای مربوط به شما را رسیدگی کنیم.»

شاهدی از آنها که گفتند «ربنا اللّه» و «ثم استقاموا»؛ آنگاه (تتنزل علیهم الملائکة ان لاتخافوا و لاتحزنوا و ابشروا بالجنه التی کنتم توعدون) (فصلت، ۳۰): کسانی که گفتند: «پروردگار ما خداست»؛ «سپس ایستادگی کردند» و «فرشتگان بر آنان فرود می‌آیند» و می‌گویند: «هان، بیم مدارید و غمین نباشید، و به بهشتی که وعده یافته بودید شاد باشید.»

مثالی از مؤمنانی که بر عهد و پیمان خویش با خدا ماندند: (من المؤمنین رجال صدقوا ما عاهدوا اللّه علیه) (احزاب، ۲۳): «از میان مؤمنان مردانی اند که به آنچه با خدا عهد بستند صادقانه وفا کردند.»

گواهی از مردمان مؤمنی که از کبر و خودپسندی و غرور و خودشیفتگی به دورند و: (یَمْشُونَ عَلَی الْأَرْضِ هَوْناً) (فرقان، ۶۳): «کسانی که بر روی زمین متواضعانه راه می‌روند.»

نمونه ای عالی از کسانی که (من عذاب ربهم مشفقون) و (لاماناتهم و عهدهم راعون) و (بشهاداتهم قائمون) (معارج: ۲۷ و ۳۲ و ۳۳): آنهایی که

«از عذاب پروردگارشان بیمناک اند» و «امانتها و پیمان خود را رعایت می‌کنند» و «بر شهادتهای خود ایستاده اند.»

مصداقی عالی از آنان که «بر خدا اعتماد می‌کنند و خدا ایشان را بس است»؛ (و من یتوکل علی اللّه فهو حسبه) (طلاق، ۳)

شاخصی از (قوامین بالقسط) و (شهداء للّه) (نساء، ۱۳۵): «مؤمنانی که پیوسته برای عدالت قیام می‌کنند و برای خدا گواهی می‌دهند.» آنهایی که تنها و تنها به خدا توکل می‌کنند: (و علی اللّه فلیتوکل المؤمنون) از همان مؤمنانی که (قوامین للّه) و (شهداء بالقسط) اند (مائده، ۸): آنهایی که «برای خدا به داد برخاستند و به عدالت شهادت دادند.»

آیت‌اللّه منتظری بیش از نیم قرن، استوار و صابر کوشید؛ و نمونه ای عالی شد از مؤمنانی که در راه حق، «پایداری می‌ورزند» (انفال، ۴۵)

ایشان از جملهٔ مؤمنانی بود که خود را در موقعیت «انصار اللّه» قرار دادند (صف، ۱۴): کارهای شایسته کردند (عملوا الصالحات) و برای ایشان (اجر غیر ممنون) «پاداشی بی منّت خواهد بود» (تین، ۶).

(جزاؤهم عند ربهم... رضی اللّه عنهم و رضوا عنه)؛ «پاداش آنان نزد پروردگارشان است... خدا از آنان خشنود است (و خلق خدا نیز) و آنها نیز از خدا خشنود» (بیّنه، ۸).

آیت‌اللّه منتظری اینک با وجدانی آسوده، در پناه حضرت حق، آرام گرفته است؛ ایشان به مثابهٔ «مؤمنی حقیقی»، نمونه ای ماندگار از آنهاست که (آمنوا و عملوا الصالحات، طوبی لهم و حسن مآب) (رعد، ۲۹) کسانی که «ایمان آورده و کارهای شایسته کرده اند؛ خوشا به حالشان و خوش سرانجامی دارند.»

«۵۱»

فقیه متفاوت

«محمد صادق کاملان»

مرحوم آیت‌اللّه العظمی منتظری (ره)، همان طور که به حق مردم به ایشان فقیه عالیقدر می‌گفتند، انصافاً در بعد فقاهت یک فقیه نکته سنج و دقیق و عمیق بود. روش فقهی ایشان تقریباً همان روش فقهی آیت‌اللّه العظمی بروجردی (ره) بود. روش آیت‌اللّه العظمی بروجردی (ره) کاملاً متفاوت از روش فقهای نجف بود. روش آیت‌اللّه العظمی بروجردی (ره) این گونه بود که یک مسأله و مبحث را از ابتدای شروع آن بررسی می‌کرد. مثلاً اگر مسأله در زمان امام صادق (ع) مطرح شده و راوی از حضرت سؤال کرده بود پس حتماً این سؤال و جواب در یک فضایی مطرح شده است. بنابراین جو فقهی فقهای اهل سنت در آن دوره را بررسی می‌کرد که چرا آن سؤال در جامعهٔ آن روز مطرح شده است و چرا از امام سؤال شده است. پس از آن وارد بحث فتوای اهل سنت می‌شد که مثلاً فتوای اوزاعی، مالک و ابوحنیفه دربارهٔ این مسأله چه بوده است یا احمد بن حنبل چه فتوایی داده است. بعد از آن وارد فتوای فقهای شیعه می‌شد و از شیخ مفید و شیخ صدوق و طوسی شروع می‌کرد و در دورهٔ متوسط به محقق و علامه و شهیدین می‌رسید و در دورهٔ متأخرین به صاحب جواهر ختم می‌شد.

این روش و دقت نظر را مرحوم آیت‌اللّه العظمی منتظری (ره) هم داشتند. ابتدا سیر بحث را کاملاً بررسی می‌کرد تا به تحقیق بداند که چرا سؤال مطرح شده است؟ جوانب فقهی آن چیست؟ صدور این روایت از باب

تقیه بوده یا نه ...؟ همهٔ این ابعاد را بررسی می‌کرد و سپس به فقه الحدیث یعنی بررسی متن روایت و روایاتی که در این باب وارد شده، می‌پرداخت.

شواهد زیادی از ابواب فقهی دیگر می‌آورد. مثلاً اگر در مورد زکات صحبت می‌کردند روایات مفصلی را از روایات خمس و جاهای دیگر به عنوان شاهد می‌آوردند یا نکات تاریخی را از مورخ تاریخی به عنوان شاهد می‌آوردند و این گونه با دقت و عمیق مسأله و ابعادش را بررسی می‌کردند. آیت‌اللّه العظمی منتظری در عین حال که یک فقیه روشنفکر بودند، یک فقیه کاملاً سنتی هم بودند و به سنت فقه جواهری مسلط و پایبند بودند.

به لحاظ رجالی سند روایات و رجال احادیث را به خوبی بررسی می‌کرد و دیدگاهش در این حوزه هم متفاوت از روش فقهای نجف بود.

یکی دیگر از ویژگیهای درسی فقه ایشان این بود که کمتر وارد مباحث اصول فقه و دَوَران اصول فقه در مباحث فقهی می‌شدند. بنده چندین بار به ایشان گفتم استاد، در این حوزه هم وارد شوید مثلاً جهت اصولی فلان مسأله را مطرح کنید. ایشان فرمودند من با این رفتار و نظر موافق نیستم چون من فقه می‌گویم و من با اینگونه رفتار و روشی که بعضی از فقهای امروز و در کلاس درسشان دنبال می‌کنند چندان موافق نیستم. باید به فقه الحدیث بیشتر بپردازیم و به شواهد و قرائنی که در این باب وجود دارد بیشتر پرداخته شود.

یادم هست ایشان در یک جلسه به بحث استصحاب عدم ازلی پرداختند. خود این بحث اصولی و جزء اصول عملیه است. استصحاب عدم ازلی یک بحث مفصلی است که در کتابهای متنی یا خارج آن

جایگاه مهمی دارد و در رسالههای عملیه هم بسیار دیده می‌شود.

در آن کلاس ایشان به دلیل اصرار و خواهش ما که گفته بودیم بحث اصولی را هم مطرح کنند، از طلبه ها عذرخواهی کردند و اجازه گرفتند که وارد بحث اصولی این مبحث شوند. این بحث سه تا چهار روز طول کشید. آیت‌اللّه العظمی منتظری (ره) حرف مرحوم بروجردی را نقل و رد کردند، حرف مرحوم نائینی را در دور اوّل اصول را نقل و رد کردند. حرف مرحوم نائینی در دور دوّم را نقل و رد کردند و در نهایت هم خودشان یک نظر خاصی در رابطه با این بحث دادند. برایم عجیب بود که ایشان تا به این درجه به مباحث اصولی تسلط دارند اما وارد آن نمی‌شوند. بعد از کلاس به نزدشان رفتم و از ایشان تشکر کردم. ایشان گفتند؛ نه، به نظرم نباید وارد می‌شدم اما چون شما اصرار کردید این مبحث را مطرح کردم. ایشان انصافاً به لحاظ روش فقهی کاملاً متفاوت از فقهای امروزی بودند.

ایشان هم فقیه رجالی بودند و هم فقیه اصولی. راجع به موضوعات به خصوص مسائل اقتصادی، سیستم بانکداری، پول و ربا مطالعات عمیقی می‌کردند. با متخصصین اقتصادی صحبت می‌کردند و زمانی که مسأله به طور کامل برایشان روشن و شفاف می‌شد فتوا می‌دادند.

دیدگاه ایشان در فقه سیاسی هم همان کتاب ولایت فقیه بود که ارائه کردند و تنها کسی هستند که با این تفصیل وارد بحث فقه سیاسی شده اند. پیش از ایشان مرحوم امام بحث ولایت فقیه را سبک و مختصر مطرح کرده بودند ولی آیت‌اللّه العظمی منتظری (ره) این بحث را گسترده تر مطرح کردند.

«۵۲»

آن را که جای نیست همه شهر جای اوست...

«جمیله کدیور»

وزارت اطلاعات اعلام کرده و یا پیغام فرستاده که مراسم بزرگداشت آیت‌اللّه منتظری برگزار نشود؛ در هیچ جا و هیچ شهری. حتی اگر پیغام هم نمی‌فرستاد حوادث چند روز اخیر در قم و اصفهان، نشان می‌داد که این تصمیم گرفته شده است؛ لغو ختم و سوّم و شب هفت...

شورای امنیت ملی مراسم مربوط به آیت‌اللّه منتظری را در شهرهای مختلف لغو کرده است. اصفهان، کاشان و زاهدان و ... ازین جمله اند. به حسینیهٔ ارشاد هم گفته اند حق ندارد مراسم بگیرد؛ حتی مراسم تاسوعا و عاشورا ... بسیاری از هیأتهای مذهبی در تهران و شهرستانها اجازهٔ فعالیتشان لغو یا تعطیل شده اند.

حراست دانشگاهها، دانشجویان را از برگزاری مراسم بزرگداشت آیت‌اللّه منتظری منع کرده است. دانشجویان شناسایی شده تحت فشار و تهدید قرار گرفته اند.

وزارت ارشاد اعلام کرده هیچ روزنامه ای حق درج عکس آیت‌اللّه منتظری در صفحهٔ اوّل ندارد. روزنامه ها باید قبل از چاپ، مطالبشان در مورد آیت‌اللّه منتظری مورد تأیید نمایندهٔ ارشاد قرار بگیرد. خبرگزاریها هم باید در این رابطه ضوابط ارشاد را رعایت کنند.

سازمان رسیدگی به امور مساجد با ارسال دستورالعملی، سر فصلهای سخنرانی ائمه جماعات را در ماههای محرم و صفر تعیین

کرده و از هفت باید و نباید تعیین شده برای ائمهٔ جماعات مساجد خبر داده است.

همهٔ این مراسم لغو شد. عاشورا و حضور مردم عزادار حسینی را چه خواهند کرد؟

روز عاشورا روز هفتم آیت‌اللّه منتظری است. مرجعی که نماد آزادی، محبت، مودّت، مظلومیت و دفاع از حقوق مردم بود. مرز باید و نبایدهای او رضای خدا و حفظ حقوق مردم بود. برای همین هم محبوب مردم شد. مهر او را خداوند در دلهای همهٔ مردم قرار داد. حتی آنانی که زمانی به او بد گفته یا به سخره گرفته بودند، در خلوت خود شرمسار او شدند. مرجع تقلیدی با پهنا و ژرفای دانشی بی نظیر، مستقیم بر صراط آزادی و حقوق مردم. مهربان مثل پدر؛ مگر می‌شود مهر چنین کسی را از قلب مردم زدود؟

صدا و سیما و سپاه و مأموران امنیتی و کیهان و فارس و همهٔ اعوان و انصار پیدا و پنهان باتوم به دست و... همه خواهند رفت. سالها بعد، اهل اندیشه و نظر آیت‌اللّه منتظری را به عنوان یک معیار برای شناخت مسلمانی و انسانیت در روزگار ما در نظر خواهند گرفت. انسانی در مقیاس گاندی در هند و ماندلا در آفریقای جنوبی. انسانی که با شکیبایی و مظلومیت رنجها را تحمل کرد. جلوه ای از آن را علی مطهری روایت کرد و دلها را فرو ریخت و اشکها را جاری کرد. روایت می‌کند که پس از حصر به دیدنش رفتم. «اولین جمله ای که به من گفت، این بود: علی! دیدی با من چه کردند؟» عمق رنجی که بر دوش کشید، در همین یک جمله خلاصه شد.

آیت‌اللّه منتظری بنای عظیمی را بنیان نهاد؛ حفظ حرمت و کرامت انسان... همهٔ رنج ها را بر دوش کشیدن و از رنج و آلام انسانها کاستن... و حسرت یک آخ را بر دل آنها گذاشتن...

تردیدی نیست که او شبیه ترین نمونه و مثال در روزگار ما به امام علی (ع) بود. دانش، حکمت، زندگی ساده و زاهدانه، استواری در دفاع از حقوق مردم، تعهد به عدالت.

اکنون که نمی‌گذارند مراسم بزرگداشت آیت‌اللّه منتظری برگزار شود، به جز مراسم عزاداری تاسوعا و عاشورا، به نظرم، می‌توانیم:

در خانه هایمان مراسم بزرگداشت بگیریم؛ حتی اعضای یک خانواده. تصویر آیت‌اللّه منتظری و شمعی و قرآنی و فاتحه ای. برای بچه هایمان بگوییم دیگر می‌توانیم سرمان را بلند بگیریم و بگوییم، حجت مسلمانی ما مردی بود که در تمام عمر صادق بود. (رجال صدقوا ما عاهدوا اللّه علیه ...).

در دانشگاهها و مدارس و ادارات و خیابانها و پارکها با هر بهانه ای از آیت‌اللّه منتظری سخن بگوییم.

ایرانیان خارج از کشور، در هر شهری و کشوری که هستند، مراسمی شایستهٔ آن فقیه یگانه برگزار کنند.

در فضای مجازی، وب سایتها بیش از همیشه از اندیشه و استقامت آیت‌اللّه منتظری سخن بگویند.

آن قدر بر نام و یاد او تأکید کنیم، تا ببینند و بفهمند که با زور و رعب نمی‌توانند نام و یاد منتظری را که بر دلها حک شده را حذف کنند؛ که:

آن را که جای نیست همه شهر جای اوست

درویش هر کجا که سر آید سرای اوست

«۵۳»

پاکسازی جمهوری اسلامی [...]

(ولایت بر قبور و ادب تسلیت)

«محسن کدیور»

درگذشت آیت‌اللّه العظمی منتظری از مهمترین وقایع ایران در سال ۱۳۸۸ بود. در سلسله نوشته هائی که بتدریج عرضه خواهد شد می‌کوشم ابعاد ناشناختهٔ راه و مکتب فقهی و سیاسی شیخنا الاستاد را تحلیل کنم. در این مجال در بحثی مقدماتی به مسألهٔ مراسم تشییع و ترحیم و تسلیت آن اسوهٔ فضیلت پرداخته ام. در این مقال به ده نکته اشاره شده است.

۱- از ولایت بر قبور تا ولایت بر قلوب:

محل دفن مرحوم آیت‌اللّه العظمی منتظری در جنب مقبرهٔ فرزند شهیدش در حرم حضرت معصومه در قم به توصیهٔ رهبر جمهوری اسلامی صورت گرفت. (تابناک، ۱ دی ۱۳۸۸) این توصیه و پیام تسلیت وی از سوی منصوبین رهبری به عنوان برخورد بزرگوارانه و کریمانهٔ ولایت مطلقهٔ فقیه با مخالفان خود دانسته شده است (موحدی کرمانی، نمایندهٔ سابق ولیّ فقیه در سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، کیهان، ۱ دی ۱۳۸۸). چند سال قبل نیز اعلام شد که پیکر مرحوم دکتر یداللّه سحابی علیرغم وصیت آن مرحوم تنها بعد از اجازهٔ مخصوص مقام رهبری در صحن امامزاده عبداللّه شهر ری دفن شد.

بی شک بر مسألهٔ اختیارات رهبری در آرامگاه شواهد دیگری نیز می‌توان یافت. با اینکه سالها دربارهٔ ابعاد مختلف قلمرو ولایت مطلقهٔ