کتاب‌ها ‹ سوگنامه - دفتر دوم

سوگنامه - دفتر دوم

۲۹۸ صفحه

آقای خمینی از این نظریه، ولیّ فقیه قدرت مطلقه دارد تا آن حد که می‌تواند احکام اولیه را برای حفظ نظام سیاسی تعطیل کند. بدین ترتیب در نظریهٔ آقای خمینی قدرت سیاسی اصل است و حاکمان فقیه برای حفظ قدرت خویش به هر عملی می‌توانند دست یازند.

همین نکته نظریهٔ آقای خمینی را در زمرهٔ دیدگاه های اسلامگرایان در مورد قدرت سیاسی و دولت قرار می‌دهد در حالی که منتظری مرتباً از این دیدگاه که حفظ نظام سیاسی به هر قیمت اصل است و احکام و باورهای دینی فرع، انتقاد کرده است. در دیدگاه منتظری، ولیّ فقیه قدرت مطلقه ندارد و باید بر حسب موازین قانونی و شرعی عمل کند. همچنین در دیدگاه وی ولیّ فقیه به صورت مستقیم و برای دوره ای مشخص انتخاب می‌شود.

تفاوت سوّم در نحوهٔ نظارت فقها در جریان امور جامعه است. منتظری به این دیدگاه سنتی فقهای شیعه وفادار بود که کار فقیه تشخیص موضوع نیست و صرفاً باید به بیان احکام شرعی بپردازد. در صورتی که فقیه به تشخیص موضوع و دخالت در حوزهٔ عرفیات نپردازد، مجال بیشتری برای اهل تخصص و حرف در ادارهٔ عقلانی امور و فرایند عرفی شدن فراهم می‌شود.

این دیدگاه همچنین از مدیریت خُرد فقیه حاکم و دخالت وی در همهٔ امور کشور جلوگیری می‌کند. اما علی رغم توجه نظری به این موضوع، سازوکاری در نظام فقهی شیعه و قانون اساسی برای مؤظف کردن فقیه به رعایت این موضوع وجود ندارد. عدالت فقیه برای تضمین این امر کافی نیست.

حقوق بشر و اجتهاد در اصول:

سنت فقاهتی حاکم بر جمهوری اسلامی آن بوده است که نخست مخالفان و منتقدان خود را با برچسبهایی مثل منافق و ملحد و بی دین از حوزهٔ دینداری و ایمان خارج کند و پس از آن آنها را از ابتدایی ترین حقوق خود محروم سازد.

اما مشی منتظری آن است که به جای حقوق مؤمنان حقوق انسان را بر کرسی بنشاند تا بهاییان و مارکسیستها و افراد بی دین نیز از حقوقی مساوی با دیگر افراد در جامعه برخوردار شوند.

خط مشی عملی منتظری به عنوان یک فعال حقوق بشر در سه حوزه قابل بررسی و پیگیری است: دفاع از حقوق مخالفان و منتقدان سیاسی و کسانی که به علت مخالفت به زندان و شکنجه و اعدام محکوم می‌شوند (تا حد از دست دادن بالاترین مقام سیاسی در کشور) و کمک به خانواده های زندانیان سیاسی، دفاع از حقوق اقلیت های دینی و معنوی اعم از سنی ها، دراویش و بهاییان و حتی افراد بی دین، و دفاع از حقوق قومیتها مثل آذری ها در بهره گیری از زبان بومی خود. این دفاع از حوزهٔ عمل به حوزهٔ آرای فقهی ایشان نیز بر مبنای اجتهاد در اصول راه یافته و تا آنجا پیش می‌رود که ایشان بر این باور بودند که نه فقط حقوق مؤمنان بلکه حقوق انسانها باید مبنای صدور آرای فقهی قرار گیرد.

مشی سیاسی و بسیاری از نظرات و دیدگاه های سیاسی آیت‌اللّه منتظری بیانگر افزایش تدریجی تقدم و اهمیت حقوق بشر در گذر زمان در دیدگاه های این فقیه مبرّز است. منتظری در پی آن بود که با اتکا

به مبانی به دست آمده از متون دینی و متون کلاسیک و مورد اعتماد مسلمانان راهی را برای تحکیم حقوق بشر در جامعهٔ ایران بیابد.

او هزینه ای سنگین برای این توجه پرداخت تا آنجا که حاکم فقیه پس از مرگ وی [...] رنج های او به واسطهٔ تضییقات حکومتی و نقض حقوق وی را به حساب کفارهٔ گناهانش (انتقاداتش) علیه حکومت نوشت: «در اواخر دوران حیات مبارک امام راحل امتحانی دشوار و خطیر، پیش آمد که از خداوند متعال می‌خواهم آن را با پوشش مغفرت و رحمت خویش بپوشاند و ابتلائات دنیوی را کفارهٔ آن قرار دهد.» (فارس، ۲۹ آذر ۱۳۸۸).

«۶۰»

آخرین روزهای قم؟

«فرید مدرسی»

امروز حوزهٔ علمیهٔ قم شگفت انگیزترین حوزهٔ علمیه در طول تاریخ تشیّع شده است. مدیران حوزه ای که به منویات مراجع گوش نمی‌دهند، ساز جدایی می‌سرایند و آنچنان پیش می‌روند، آن هنگام که مرجعی بزرگ رحلت می‌کند، نه تنها بیرقی سیاه بر بام مدارس آویخته نمی‌شود و مدارس تعطیل نمی‌شوند، بلکه نهادهای مدیریتی آن بر طبل ضدیت با آن مرجع می‌زنند و بدون هیچ ترس و هراس و خجالتی معاونت آموزشی حوزهٔ علمیهٔ قم به کمک اس ام اس های دولتی مخابرات، طلبه هایی که هنوز نمی‌توانند ضرب ضربا را تلفظ کنند و برخی از آنان هنوز به سن تکلیف نرسیده اند، را گرد هم می‌آورد تا نه در دفاع از حوزه، نه در دفاع از تشیع، نه در پافشاری بر احکام شرعی، بلکه برای میتینگی سیاسی علیه مرجع تقلیدی که باور سیاسی اش با نگاه رسمی فاصله داشت، کفن بر تن کنند؛ کفنی که از پول بیت المال خریداری شده و در دسترس آنان قرار گرفته است.

آن روز که مراجع فریاد برآوردند که آن دولتمرد خلاف اسلام سخن می‌گوید، از تلاش مدیران حوزه در مسیر منویات مراجع خبری نبود؛ نه تنها کفن هایی خریداری نشد، بلکه آن رئیس عالی ترین رکن حوزهٔ علمیهٔ قم عنان از کف داد و تمرّد از دفاع از رئیس دولت را خلاف دانست. مدیران حوزه که امروز در میتینگ سیاسی مخالفان مرجع تقلید فقید حضور یافتند، دیروز یا برابر سخنان مرجعیت ایستاده اند و ساز

جدایی زدند یا با سکوت خود رضا را به نمایش گذاشتند. گویی مدرسهٔ فیضیه از آن روحانیت و مرجعیت نیست که صدای بلندگوهای آنان، همراه با فریاد مرجعیت نیست و برای سیاستمداران مداحی می‌کنند.

مگر آنچنان مردی در حوزهٔ علیمهٔ قم یافت نمی‌شود؛ که طلبه ای که معلوم نیست لمعه را خوانده یا نه، دربارهٔ آن حرف می‌زند؟ مگر این طلبه که فقط مداحی را خوب آموخته و بلد است و نوجوانان را در هیأتی با نام خودش و برادرش گرد هم می‌آورد و ساعاتی هم در مسجدی در خیابان دورشهر قم جلسهٔ توجیهی می‌گذارد، نماد حوزهٔ علمیهٔ قم شده است؟

کجایند زعمای قوم که فریاد برآورند که اینجا قم است. اما گویی قم می‌خواهد در تاریخ شگفتی بیافریند و مدال افتخارآمیز تفاوتش را با نجف به رخ بنشاند. بر سر قمی که روزی بزرگانی همچون آیت‌اللّه بروجردی اجازه نمی‌دادند، چند طلبهٔ تندرو در آن میتینگ برگزار کنند، چه آمده است؟ آیت‌اللّه گلپایگانی کجاست که ببیند مکتب قم که در دفاع از مرجعیت خون می‌داد و برای امام خمینی جان داد و به زندان رفت، امروز چند طلبه که معلوم نیست، در چه پایهٔ تحصیلی هستند و آیا هنوز درس می‌خوانند یا نه، برای آن تعیین تکلیف می‌کنند؟ مدیر فعلی حوزهٔ علمیهٔ قم که در اوائل انقلاب برای یک روحانی حجت‌الاسلام شیخ قاسم اسلامی تلاش کرد تا به رغم مخالفت انقلابیها، مراسم درگذشتش در قم برگزار شود، چگونه امروز در خیابانهای قم دیده نمی‌شود و در مرکز تحت مدیریت اش، در همان ساختمان محل حضورش برای راه اندازی تجمع سیاسی برنامه ریزی

صورت می‌گیرد؟ امروز چگونه معاون آقای مقتدایی که تا دیروز مقام قضایی در دادگستری قم داشت، دربارهٔ صلاحیت گزینشی طلاب نظر می‌دهد و آنان را به آمریکایی و محمدی تقسیم می‌کند و خود محور تعرضات به مردم و مخالفت با عزاداران مرجع بزرگ تقلید می‌شود؟ چه رخ داده است که حجت‌الاسلام والمسلمین مسعودی خمینی، تولیت آستانهٔ مقدسهٔ حضرت معصومه را به مسجد اعظم (مسجد تحت مدیریتش) راه نمی‌دهند و از آن سو، نمایندهٔ مجلسی که روحانی است، برای خط دهی به حوزه در جمع طلبه هایی که هنوز محاسنشان در نیامده است، حضور می‌یابد؟ گویا حوزهٔ قم می‌خواهد استثنای تاریخ تشیع باشد که برابر این مانورها سکوت کرده است؟

از یک سو زعامت طلبه های درس خارج ندیده و از دیگر سو، سکوت بزرگان و علمای ارشد، قم را تضعیف می‌کند. در چند سال آتی می‌توان به جرأت گفت که اگر این دو روش همراه با یکدیگر تداوم یابند، چیزی جز چند ساختمان و چند کارمند برای حوزهٔ علمیهٔ قم باقی نخواهد ماند و نجف، یگانه حوزهٔ دوران برای تشیع می‌شود.

«۶۱»

گفتم اگر شهید مطهری بود

«علی مطهری»

رحلت فقیه عالی قدر آیت‌اللّه حسینعلی منتظری ثلمه ای در اسلام وارد کرد که هیچ چیز جایگزین آن نیست. آیت‌الله منتظری نزدیک ترین دوست و یار شهید آیت‌اللّه مطهری بود. این دو بزرگوار ۱۱ سال در مدرسهٔ فیضیه هم مباحثه بودند، هشت سال شاگرد مرحوم آیت‌اللّه بروجردی در فقه و اصول بوده و دو شاگرد برجستهٔ آن مرجع تقلید به شمار می‌رفتند. همچنین این دو یار دیرینه در کشف شخصیت امام خمینی و شناساندن آن عزیز به حوزهٔ علمیهٔ قم نقش اساسی داشتند. ۱۲ سال در محضر آن حکیم فرزانه فلسفهٔ الهی را تلمّذ کردند و سپس با پایه ریزی درس اصول فقه امام خمینی مقدمات مرجعیت ایشان را فراهم کردند و دو شاگرد مبرّز امام محسوب می‌شدند.

هر دو بزرگوار چند سالی در درس الهیات شفای ابن سینای مرحوم علامهٔ طباطبایی شرکت داشتند و از اولین شاگردان آن مرحوم به شمار می‌رفتند، و باز هر دو بزرگوار تابستانها به اصفهان می‌رفته و پای درس نهج البلاغة معلم اخلاق و عرفان، مرحوم حاج میرزا علی آقای شیرازی می‌نشستند.

شیخ حسینعلی منتظری اصفهانی و شیخ مرتضی مطهری خراسانی آن چنان با هم یکی بودند که گاهی طلاب، منتظری را خراسانی و مطهری را اصفهانی صدا می‌کردند و به گفته آیت‌اللّه منتظری گاهی که نیاز مالی پیدا می‌کردیم دست در جیب یکدیگر می‌کردیم و بعداً به هم

خبر می‌دادیم.

قبل از انقلاب، آیت‌اللّه منتظری هرگاه از زندان آزاد می‌شد مستقیماً به منزل ما می‌آمد، شاد و خندان و بدون هرگونه گله یی از سختی های زندان. معمولاً به ما بچه ها می‌گفتند: چقدر انگلیسی بلدید و شروع می‌کردند به احوالپرسی به زبان انگلیسی. گاهی آیهٔ قرآن یا حدیث می‌خواند و معنی آن را از ما می‌پرسید. هر وقت خواهر کوچک ما را می‌دید، می‌گفت این عروس من است. شهید محمد منتظری نیز زیاد به منزل ما می‌آمد و به همین جهت یک بار ساواک به صورت دسته جمعی و مسلحانه به منزل ما هجوم آورد برای بازداشت او، اما خوشبختانه در آنجا نبود. گاه که آیت‌اللّه منتظری تبعید می‌شد آیت‌اللّه مطهری به هر وسیلهٔ ممکن خود را به تبعیدگاه می‌رساند و به دیدارش می‌شتافت، هم چنان که در جریان بازداشت آیت‌اللّه مطهری در قیام ۱۵ خرداد ۴۲ آیت‌اللّه منتظری آرام و قرار نداشت.

چند سال پیش در روزهای آخر حصر آیت‌اللّه منتظری با دریافت مجوز به دیدن ایشان رفتم. اولین جمله ای که به من گفت این بود؛ علی، دیدی با من چه کردند؟ دلم فرو ریخت. گفتم اگر شهید مطهری بود این طور نمی‌شد. سخن مرا تأیید کرد و یک ساعت و نیم با من درددل کرد. از وضع خودش در آن سالها و از خاطراتش با شهید مطهری گفت. از جمله مسألهٔ رابطهٔ شهید مطهری با آیت‌اللّه بروجردی و کدورتی را که میان آنها پدید آمده بود خوب و دقیق توضیح داد و جزئیات حوادث در خاطرش بود.

«۶۲»

در سوگ حسینعلی منتظری

«علی معظمی»

رجال جمهوری اسلامی همه مثل هم می‌نمودند. اشباحی از پیکره ای همه جاگیر که پدرت را و پدران و خواهران و برادران دیگران را در بند کرده بودند. آدمهایی که لبخند و غضب شان به یک اندازه دلت را می‌فشرد. این گروه خرد و کلانشان چندان تفاوت نمی‌کرد. نه از این باب که بینشان تساوی برقرار بود؛ نه، بلکه از این رو که هیچ وقت نمی‌فهمیدی بیش ترین گزند را از کدام خواهی یافت؛ رئیسی که از بالا دستور می‌داد، یا پاسداری که در پایین راه می‌بست. کهتر و مهتر از این حیث «برابر» بودند.

تنها خاطرهٔ متفاوت، از آن «منتظری» بود. در یکی از ملاقات های ماهانهٔ قزلحصار، وقتی کمتر فحش خوردیم و کسی نگفت در این سرما، یا گرما، که «سگ از خانه بیرون نمی‌آید شما به چه کار آمده اید»؛ وقتی «پاسدارها» سعی می‌کردند با خانواده ها ملایم تر برخورد کنند، زمزمه ای میان مردم پیچید که: «آدمهای منتظری برای نظارت به زندان آمده اند و باعث این تغییر رفتار شده اند».

در میان خاطرات سراسر سیاه آن روزها، این یکی خیلی روشن باقیمانده است. ملاقات زندانیان سیاسی ماهی یک بار بود؛ اگر بخت یاری می‌کرد و به هر دلیل لغو نمی‌شد. از تلفن هم خبری نبود. بچه ها اگر قد و سن شان از حدی بیشتر نبود، که این هر بار موضوع مناقشه ای می‌شد که اشک به چشم کودکان زندانیان می‌آورد، می‌توانستند به آن سوی کابین بروند و آن چند دقیقه در آغوش زندانی شان باشند. ما

فرزندان این «خلاف کاران» از فرصت ملاقات به خوبی استفاده می‌کردیم برای قاچاق سیگار که همیشه مشتری ای در آن سو داشت. سیگار البته تنها چیزی بود که خانواده خطر می‌کرد به بچه بدهد و من یکبار در این عملیات قاچاق دستگیر و «تنبیه» شدم و تا ماهها از ملاقات آن سوی کابین محروم. تهدیدهای هربارهٔ پاسداری که جرم سنگین ات به یادش مانده بود هم جای خود داشت.

خاطرهٔ دخالت آدمهای منتظری برای من به روشنی باقی ماند، چون ملازم لغو این محرومیت بود.

بعدها یکه بودن منتظری در موضع گیری در برابر کشتار زندانیان سیاسی در سال شصت و هفت نشان داد که این مرد تا چه حد آماده است در راه آن چه درست می‌داند هزینه کند. او انقلابی ای بود که به آن چه آرمان انسانی انقلاب می‌دانست و فادار ماند. به قول دوست عزیزی، او تجسّمی شد از آن چه اخلاق انقلابی باید باشد.

چشم پوشی از بالاترین مراتب قدرتی که می‌توانست در تصور بگنجد، و پافشاری بر «حق» به قیمت هر هزینه ای که ممکن بود بر خود و خانواده اش تحمیل شود، از این انسان شخصیتی یگانه در تاریخ ساخت.

اگر به خاستگاه، پایگاه اجتماعی، طبقه، آموزه ها و هر آن چه که قرار بود منتظری را «متعیّن» کند بنگریم، می‌بینیم که او با اکثر کسانی که خیلی از ما چشم دیدنشان را نداریم در اینها یکسان بود.

اما منتظری ممتاز شد، چون نشان داد که یک انسان چقدر می‌تواند در بند «گذشتهها» نماند و با فرارفتن از چنین تعیّنهایی «انسان» باشد و انسان «بشود». یادش گرامی.

«۶۳»

نگاه بدیع به فقه

«رسول منتجب نیا»

به تعبیر حضرت امام، آیت‌اللّه العظمی منتظری (ره) فقیهی عالیقدر و مجاهدی بزرگوار و نستوه بودند و قطعاً جزء مراجع عظیم الشأن و طراز اوّل شیعیان محسوب می‌شدند. ایشان از فقهای بزرگ و مجتهدان صاحب نظر و صاحب مبنا بودند. دارای دیدگاه و تفکر فقه حکومتی و نظام یافته بودند. ایشان فقه را مجموعه ای که در آن به همهٔ نیازهای جوامع بشری پاسخ داده می‌شود می‌دانستند که دارای نظامهای سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی است و مسائل حکومتی را منطبق با دیدگاه حضرت امام و اندیشهٔ انتخاباتی و اندیشه ای که در فرمایشات امام و در قانون اساسی متبلور شده و از آیات قرآن و روایات اهل بیت استنباط می‌کردند. دیدگاه فقهی و اصولی ایشان و حتی نظرات فلسفی و تفسیری ایشان، نگاه ایشان به نهج البلاغه، نگاه بدیع، جدید و عمیقی بود. بنابراین در زمینهٔ علمی دارای مقامی بسیار عالی و ممتاز بودند. نوشته های ایشان، آثار ارزشمندی که از ایشان در زمینهٔ علوم مختلف باقی مانده است و همین طور شاگردان فاضل و بزرگواری که در درس ایشان پرورش یافته اند، خود شاهد و گواه روشنی بر این ادعاست. مرحوم آیت‌اللّه العظمی منتظری (ره) از لحظهٔ اوّل قیام حضرت امام (ره) همچون بازویی پرتوان، در اختیار امام بودند و به صورت مشاوری امین و یار و ناصری قدرتمند، امام را حمایت می‌کردند و در آن زمانی که رژیم ستمشاهی سوء قصدی نسبت به حضرت امام در سر پروراند،

مرحوم آیت‌اللّه العظمی منتظری (ره) با همراهی جمعی دیگر از علمای حوزه، نامهٔ ۱۲ امضایی را مبنی بر مرجعیت حضرت امام به امضا رساندند و در واقع علاوه بر تأیید علمی و اجتهادی حضرت امام، از جان امام محافظت و صیانت کردند. مرحوم آیت‌اللّه العظمی منتظری (ره) از روزهای نخستین حرکت اسلامی با شجاعت و شهامت در برابر رژیم پهلوی ایستاد و در سخنرانیها، خطبههای جمعه، بیانیه ها و در میان درس فقه و اصول، به شدت به رژیم حمله و اعتراض و مبارزان، زندانی ها و تبعیدی ها و طلاب انقلابی را حمایت کرد تا زمانی که ایشان را تبعید کردند. سالها در تبعید و در گوشهٔ سلول انفرادی و بندهای عمومی زندان به مبارزهٔ خود ادامه داد. حتی در زندان هم از تدریس و پرورش شاگردان کوتاهی نمی‌کرد و تا پیروزی انقلاب اسلامی در کنار امام و در خدمت مردم بود و انقلاب با مجاهدت و همت حضرت امام و مجاهدات و همکاری علما و انقلابیون به پیروزی رسید. پس از پیروزی انقلاب، ایشان در شورای انقلاب و سپس در مجلس خبرگان به ساختار نظام پرداخت و تلاشهای زیادی برای ادارهٔ کشور و تصویب قانون اساسی و سایر بخشهای نظام اعمال کرد. مرحوم آیت‌اللّه العظمی منتظری (ره) در انقلاب و نظام جمهوری اسلامی سهم بسزایی را ایفا کرد و نقش بسیار مؤثری داشت و به نظر من، نظام و انقلاب و ملت ما، به شدت مدیون و مرهون بزرگانی چون آیت‌اللّه العظمی منتظری است. در درس مرحوم آیت‌اللّه العظمی منتظری نیز شاگردان مبرّز، مجتهدان و فضلای بنامی پرورش یافتند و امروز هر کدام از آنها منشأ آثار و برکاتی هستند. یکی از افتخارات مرحوم

آیت‌الله العظمی منتظری (ره) شهادت شهید بزرگوار مرحوم حجت‌الاسلام والمسلمین محمد منتظری است که از شهدای ۷۲ تن در دفتر حزب جمهوری اسلامی بود و از چهره های شاخص و سابقه دار در انقلاب و از نیروهای صاحب نظر، شجاع و توانمند محسوب می‌شد. شهادت حجت‌الاسلام والمسلمین محمد منتظری یکی از سندهای افتخار نظام و افتخارات بیت شریف آقای منتظری محسوب می‌شود.

«۶۴»

و در نماز عشق چه خواندی؟

«سید عطاء اللّه مهاجرانی»

آیت‌اللّه العظمی منتظری درگذشت. چراغ عمری سرشار از افتخار و مهر و مردم دوستی و آزادیخواهی به ظاهر خاموش شد. صدای گرم و صمیمانه ای که از جنس صداقت و وفا بود، دیگر به گوش نخواهد رسید. مرجعی که پناهگاه مردم بود و ملجأ آنانی که بر تن و روح خود زخمی از استبداد داشتند، دم فرو بست.

با اطمینان می‌توان گفت که کارنامهٔ عمر آیت‌اللّه العظمی منتظری، کارنامه ای بی نظیر است. او عدالت و حقیقت خواهی و حق گویی را به عنوان محور و مدار زندگی خویش انتخاب کرد و همهٔ عمر او هزینه های سنگینی بود که با روی باز و تبسم تحمل کرد. هیچگاه تسلیم ستم نشد، اما تحمل کرد. حکیم بود و استطاعت صبر داشت.

در دوران حکومت فاسد پهلوی از این زندان به آن زندان کشانده شد. شش ماه حبس انفرادی را تحمل کرد، بسیار شکنجه شد تا به تعبیر ازغندی، بازجوی جنایتکار ساواک، خمینی دیگری تحقق نیابد. یک بار او را از تبعید در شهر سقز کردستان به زندان اوین بردند. در هر شهری که تبعید بود، حضور او اسلام و مسلمانی را که سرشار از مهر و محبت و تواضع بود، نشان می‌داد. در دوران زندان به تدریس فقه و فلسفه پرداخت و تمام علمای دین که همبند او بودند، از حضور ذهن و تسلط او بر اسفار و متون فقهی به شگفتی می‌آمدند. او اگر از نهج البلاغه سخن می‌گفت، سخنش تشریفات نبود، دستش در تمام عمر به خون کسی

آلوده نشد. غباری از کلمات او بر خاطر پیراسته ای ننشست...

او تبدیل به حجت مسلمانی ما و معیار سنجش دیگران شد. انسانی که تمام عمر حق جو و حق خواه است، خود تبدیل به معیار می‌شود. انسانهایی هستند که در زندگی به اعتبار آنچه از قدرت و ثروت می‌اندوزند، قدر و قیمت می‌یابند، آیت‌اللّه منتظری با آنچه از دست داد، ارزشی تاریخی آفرید. او با رفتارش و اندیشه و سخنش نشان داد، در برابر عدالت هر امر دیگری از جمله قدرت و حکومت بی ارزش و بی اعتبارست.

تفحص او در متون فقهی و اصولی و حدیث و تفسیر و فلسفه و منطق مثال زدنی است. چه کسی می‌تواند دشوارترین مباحث را مثل او آن قدر روان و آسان بیان کند؟ همان دروس منظومه را که در دوران حبس خانگی برای فرزندان و نوه هایش گفته است، بشنوید. فرزندان و نوه هایی که سهمشان در ماههای گذشته حبس و هتک بود.

بصیرت همان بود که آیت‌اللّه منتظری داشت. درست است که رسانه های دولتی و حکومتی هنوز حتی پس از رحلتش از بغض و هتک خالی نیستند، حتماً هیچگاه از رسانهٔ حکومتی رحلت او به عنوان عزای عمومی اعلام نخواهد شد، اما در ژرفای جامعه نام و یاد آیت‌اللّه منتظری با وجدان ملت ایران و تمام آزادیخواهان و انسان دوستان آمیخته شده است. شعار دانشجویان دانشگاه علم و صنعت:

منتظری زنده است - مرجع پاینده است

گوشه ای از بروز و ظهور وجدان عمومی ملت ایران است. مردم خود، دانشجو و دانش آموز و کارمند و کارگر، زن و مرد و پیر و جوان

بایست یاد و نام او را گرامی دارند، نام و یاد او پاسداشت آزادی و مردم دوستی و محبت است.

بیش از همه از مراجع عظام تقلید و عالمان وارستهٔ دینی و دانشگاهیان انتظار می‌رود، در این سوگ عظیم سخن بگویند. حکومت بی تردید پریشان و سرگردان خواهد بود که با تشییع جنازهٔ ایشان چه کند. سالها پیش وقتی آیت‌اللّه منتظری از زندان شاه آزاد شده بود، امام خمینی در پیامی برای ایشان نوشتند:

«جنایتکاران به شما و ملت، از سایهٔ شما رجال عدالتخواه می‌ترسند.»

آن واهمه ها همچنان باقیست. تا استبداد زنده است، نام و یاد آیت‌اللّه منتظری مثل چراغی می‌سوزد. مثل آیهٔ نور شعله می‌کشد و راه را نشان می‌دهد. در روزگاری که تحریف دین و ارزشها مهمترین فتنه است و آدمکشان - گزارش جوان کشیشان را در زندان کهریزک اعلام کردند - با امامان معصوم سنجیده می‌شوند و منتقدان و مخالفان هتک می‌شوند و تهدید به زندان و طرد ... نام آیت‌اللّه منتظری یک حجت است که اسلام و مسلمانی روایت دیگری دارد بری از قتل و آزار و حبس و شکنجه و دروغ و خرافه.

تو در نماز عشق چه خواندی

که سالهاست

این شحنه های پیر

از مرده ات هنوز پرهیز می‌کنند؟

«۶۵»

راهی که باید تا پایان پیمود

«عبداللّه مهتدی»

آیت‌اللّه منتظری در ابراز مخالفتهایش با خشونت های دههٔ شصت در میان پایوران نظام جمهوری اسلامی تقریباً کاملاً تنها بود و نه از میان روحانیت و روشن فکران حکومتی، نه از دولت مردان، و نه حتی از میان آنان که بعدها تحت عنوان اصلاح طلبان از زیاده روی های رژیم شکوه آغاز کردند، کسی به حمایت اش برنخاست. او که با شروع جنبش دموکراسی خواهی اخیر ایران صراحتاً و با شهامت به دفاع از مردم و حقوق آنها برخاست در ماههای پایانی عمر بسیاری از تابوهای نظام جمهوری اسلامی را شکسته و خطوط قرمز آن را در نوردید، بی آن که به عقاید دینی خود خیانتی کرده باشد.

بامداد بیست و نهم آذرماه خبر فوت آیت‌اللّه منتظری در ایران و همهٔ جهان پخش شد. مرگ او، همان طور که انتظار می‌رفت، واکنشهای گسترده ای را در جامعه، در میان موافقان و مخالفان نظام حاکم و در طیف وسیعی از گرایشهای متفاوت برانگیخته و همگان را به ارزیابی و سنجش نقش وی در تاریخ سیاسی معاصر ایران واداشته است . [...]

منتظری خود از بنیانگذاران نظام جمهوری اسلامی و از واضعان و شارحان نظریهٔ ولایت فقیه بود، اما چندان طول نکشید که با عملکرد نظامی که خود به جد در شکل گیریاش کوشیده بود اخلاقاً در تناقض افتاد. او که به اصول و ارزشهای اخلاقی انسانی پایبند بود و در نظام

دینی و ولایت فقیه جامعه ای آرمانی را جستجو می‌کرد، به زودی دریافت که خود این نظام به مظهر شر و فساد و خباثت و جنایت تبدیل شده است. او که خود در مجلس خبرگان قانون اساسی به دفاع فقهی از نظریهٔ ولایت فقیه پرداخته و راه را از لحاظ نظری برای عروج استبداد مذهبی کامل گشوده بود، به زودی با عملکردهای این نظام و خشونتها و نقض های فاحش حقوق بشر که وجدان اش را آزار می‌داد، از درِ مخالفت درآمد. این مخالفت و واگرائی طی سالها چندان پیش رفت که سرانجام و در ماههای آخر حیات خود اعتقاد به ولایت مطلقهٔ فقیه را کاملاً رد کرده و از دیدگاه مذهبی از مظاهر بارز شرک خواند. منتظری حتی از لحاظ شخصی و اخلاقی از این هم پیش تر رفته و بابت نقشی که در بر سر کار آوردن این نظام ستمگر ایفا کرده بود از مردم پوزش طلبید.

منتظری در دههٔ شصت، که به درست نام دههٔ وحشت بزرگ به خود گرفته است، زبان به اعتراض نسبت به شکنجه و خشونت و بد رفتاری با زندانیان سیاسی و اعدامهای گسترده گشود و تلاش کرد با انجام اقداماتی که اکثراً هم پنبه هایش از سوی حافظان راستین نظام دوباره رشته می‌شد، به اصلاح وضع بپردازد و چه بسا جانهائی هم که از مرگ رهانید. ضمن همین تلاشها او در نامه هائی که به خمینی نوشت وی را به انجام اعمالی که «روی رژیم شاه را سفید کرده است» متهم کرد. همین کافی بود تا گردونهٔ ماشین جهنمی نظامی که ادعای اولوهیت می‌کرد و در عمل میدان تاخت و تاز ریاکاران و مال اندوزان و شکنجه گران شده بود او را نیز در نوردد و به عنوان ساده لوحی که نمی‌داند «مصلحت نظام» را چگونه باید حفظ کرد بی رحمانه از قدرت کنار زند و درهم

بکوبد. بعدها هم پس از اعتراض به صلاحیت «ولیّ فقیه» بعدی که دیگر نه کاریزما و اتوریتهٔ معنوی و نه اعتبار دینی خمینی را داشت، برای مدت پنج سال نیز در حبس خانگی نگاهاش داشتند.

طرفه این که طردکنندگان و تحقیر کنندگان او، صاحبان قدرتی که زمانی در اوج نخوت او را به خاطر اعتراض به بی عدالتی های حاکمیت به خیال خود برای همیشه به دست فراموشی و انزوا می‌سپردند، اکنون در حضیض ننگ و بدنامی، رانده و طرد شده، در حصر خودساخته «بیت» خویش دارند از شدت انزوا به خفگی دچار می‌شوند و با چنین وضع رقت انگیزی است که دیر یا زود باید صحنه را ترک کنند و حال آنکه این اوست که به یمن جنبش دموکراسی خواهی و ضد استبدادی که چشمهای میلیونها را بر روی واقعیت این رژیم گشوده و آنها را به بازبینی کل تاریخ این نظام رهنمون شده است، در قلوب مردم جای خود را باز کرده است. همین افلاس اخلاقی و انزوای کشنده سردمداران حاکمیت است که وادارشان ساخته برای نجات خود به صحنه سازی سوزندان عکس بنیانگذار نظام جمهوری اسلامی روی آورند و حال آن که با این کار در واقع دارند آخرین بقایای حرمت خمینی در میان پیروانش را نیز به حراج می‌گذارند.

برخلاف خمینی که [...] فقدان وفا و عهد را لازمهٔ «حفظ نظام» می‌دانست و آن را به فرهنگ غالب در جمهوری اسلامی تبدیل کرد، منتظری برعکس سادگی و صداقت و شهامت اخلاقی را ارزشهای آرمانی خود می‌دانست و آنجا که نظریهٔ ولایت فقیه خود او با این ارزش های ساده و در عین حال بنیادی انسانی در تناقض افتاد، او نظریه

را به سود ارزشهای انسانی وانهاد. انسانیت و ارزشهای اخلاقی انسانی در نظام جمهوری اسلامی چنان گوهر نادری است که همگان وجودش را نزد ایشان، که انصافاً کم هم نبود، به راستی مغتنم شمردند. اقبال و احترام همگانی به منتظری بیش از آن که الزاماً نشانهٔ موافقت با عقاید ایشان باشد، به معنای ارج گذاشتن به هنجارهای اخلاقی و رفتارهای اوست.

منتظری در ابراز مخالفتهایش با خشونتهای دههٔ شصت در میان پایوران نظام جمهوری اسلامی تقریباً کاملاً تنها بود، و نه از میان روحانیت و روشن فکران حکومتی، نه از دولت مردان، و نه حتی از میان آنان که بعدها تحت عنوان اصلاح طلبان از زیاده روی های رژیم شکوه آغاز کردند، کسی به حمایتش برنخاست، سهل است که اکثراً با تحقیر و توهین و محدودیتها و حصرش هم صدا شدند؛ و اگر در آن موقع نه جزو گردانندگان یا تأییدکنندگان آن حرکت، دست کم جزو خاموشی گزینان عافیت طلب بودند. اما منتظری که با شروع جنبش دموکراسی خواهی اخیر ایران صراحتاً و با شهامت به دفاع از مردم و حقوق آنها برخاست، هرگز شخصیتهای اصلاح طلب را که امروزه با جنبش سبز تداعی می‌شوند مورد شماتت علنی قرار نداد، هرگز برخوردهایش را شخصی نکرد و ستمهائی را که بر خود رفته بود ملاک تعیین سیاستهایش قرار نداد، بلکه بزرگی کرده و آنان را با گذشت و دلسوزی در پناه حمایت معنوی خود پوشش داد و برای آنان و جنبش نیز از دیدگاه مذهبی خوراک نظری تأمین نمود و به این ترتیب آنان را بدون هیچ فشاری بلکه با رغبت و نیاز خودشان به تدریج به دوستان و

مریدان و پیروان خود بدل کرد. بدین سان او نیز انتقام خود را گرفت، اما نه با به دل گرفتنهای شخصی بلکه با آتش زدن به خرمن استبداد، آن طور که شایستهٔ هر خرد پیشهٔ سیاسی است.

منتظری در ماه های پایانی عمر خود از نفس های گرم جنبش دموکراسی خواهانه و مردمی نیروئی تازه یافته و با وجود کهولت، با صراحت و شفافیتی بیش از پیش در نقد ولایت فقیه آستین بالا زد و با [...] شرک خواندن اعتقاد به ولایت مطلقهٔ فقیه، با انتقاد از خود و پوزش اش از مردم به خاطر وضعی که خود را در خلق آن سهیم می‌دانست، با نقد و نفی محاکم فرمایشی و شکنجه ها و زندانهای جمهوری اسلامی، با بی اعتبار اعلام کردن اعترافات به زور گرفته شده و اکثراً دروغین و محاکم فرمایشی متعاقب آنها، با به رسمیت شناختن حقوق شهروندی و آزادی برای همه و نفی خودی و غیر خودی یعنی یکی از پایه های اصلی بقای نظام جمهوری اسلامی به عنوان یک نظام آپارتاید مبتنی بر اقشار ممتاز مافوق مردم، با به رسمیت شناختن حقوق شهروندی بهائیان، با دفاع از حقوق زبانهای مادری گوناگون در ایران، با اصل قرار دادن رأی مردم به عنوان مبنای مشروعیت حکومتها، با تقدس زدائی از خمینی در معرکه گردانی اخیر رژیم کودتا و نتیجتاً باز کردن راه برای یک بررسی عقلانی و مدنی بر سر این موضوع، با اشتباه خواندن اشغال سفارت آمریکا و همچنین با محکوم کردن اعدام احسان فتاحیان و دفاع از جان یک مبارز کرد که با کومه له هم تداعی می‌شد و شکستن تابوی دفاع از یک «محارب کُرد»، یعنی کاری که هنوز هیچ کدام از رهبران جنبش سبز در داخل جرأت اش را نکرده اند، در واقع

بسیاری از تابوهای نظام جمهوری اسلامی را شکسته و خطوط قرمز آن را درنوردید، بی آن که به عقاید دینی خود خیانتی کرده باشد.

متأسفانه منتظری چندان نزیست که کار را به آخر برد و به عنوان مرجعی که در خود توان نظری و شهامت اخلاقی کافی می‌دید یکسره جدائی کامل دین و دولت را اعلام کرده و به این ترتیب این گره کور فکری را برای مؤمنان به تمامی بگشاید و نه در محدودهٔ نخبگان بلکه در مقیاس اجتماعی نشان دهد که می‌توان دین دار بود و در عین حال از جدائی دین از دولت طرفداری کرد. اما نتیجه و میراث کار سالها و ماههای اخیر او، بر متن جنبش بزرگ دموکراسی خواهی کنونی ایران و نیاز غیر قابل صرف نظر کردن جامعهٔ ایران به حل معضل حاکمیت دینی، بدون تردید در راستای خدمت به حل این عقدهٔ ناگشودهٔ جامعه ایران خواهد بود. این راه را باید تا آخر پیمود.

فوت آیت‌اللّه منتظری را به فرزندان و بازماندگان و پیروان ایشان تسلیت می‌گویم.

«۶۶»

حجت مسلمانی من

«بهزاد مهرانی»

ای فقیه از بهر اللّه علم عشق آموز تو

زانکه بعد از مرگ حل و حرمت و ایجاب کو

(مولانا - کلیات شمس)

بهرام بیضایی فیلمنامه ای نوشته است با عنوان «روز واقعه» که توسط شهرام اسدی در قالب فیلم بلند سینمایی تصویر شده است. داستان، ماجرای جوانی نصرانی است که در جریان عروسی خود با «راحله» ندایی می‌شنود که او را به یاری فرا می‌خواند. جوان نصرانی در پی این ندا، بیابان به بیابان و واحه به واحه به جست وجو برمی خیزد تا عصر عاشورا به صحرای کربلا می‌رسد. جنگ پایان یافته است و او حقیقت را در زنجیر و پاره پاره بر خاک و بر سر نیزه ها می‌بیند. پس از بازگشت به عروسی، در پاسخ به مردم و مهمانان که از او علت این برآشفتگی و ترک مراسم عروسی را می‌پرسند می‌گوید: «همهٔ حجت مسلمانی من حسین بن علی است».

از خواب که برخاستم طبق عادت مألوف سری به فضای مجازی زدم تا از اخبار روز مطلع شوم.

«آیت‌اللّه حسینعلی منتظری درگذشت.»

تا لحظات زیادی اشک و بیتابی رخصت سر زدن به خبرگزاری ها و مطلع شدن از صحت و سقم خبر را از من گرفت. متأسفانه خبر درست بود.

آیت‌اللّه برای من و بسیاری، سمبل اخلاق مداری و شرافت در عالم

سیاست است. عالم سیاستی که در آن بسیاری از روشنفکران و فعالان سیاسی حاضر به قبول و پذیرش خطای خود نیستند، او همواره بزرگترین منتقد خویش بود. ایشان در چند قدمی تکیه زدن بر مسندِ بی رقیب قدرت مطلق در اعتراض به اعدامهای سال ۱۳۶۷، لقای قدرت را به عطایش بخشید و از گفتن سخن حق دریغ نکرد. آیت‌اللّه، بصیرت در نظر را با شجاعت در عمل پیوند زد. پیوندی که ارمغاناش سالها حصر خانگی و بیش از بیست سال خانه نشینی بود. او با صراحت اعلام داشت که مرادش از جمهوری اسلامی و تئوری ولایت فقیه که خود از بنیانگزاران آن به شمار می‌رفت، این نبود که امروز به آن رسیده ایم. گفت که تسخیر سفارت آمریکا در آبان ۱۳۵۸ منفعتی برای مردم ایران به دنبال نداشته است. اشغالی که او از مدافعان آن بود. ایشان گفت که مرادش از ولایت فقیه نوع حکومتی بوده است که رهبرانش با رأی مستقیم مردم مشروعیت می‌یابند. او به در بند کشیده شدن زندانیان سیاسی و عقیدتی همواره معترض بود. از حقوق اقلیت ها سخن می‌گفت. از تضییع حقوق شهروندی بهاییان و دیگر اقلیت های دینی ابراز ناراحتی می‌نمود و برای نخستین بار در تاریخ فقه به جای حقوق مؤمنان از حقوق بشر سخن بر زبان آورد. او نگران آن نبود که گذشتهٔ سیاسی و علمی و فقاهتی خود را با بیان نظریات جدید و متفاوت از گذشتهٔ خود، به چالش و نقد بکشاند.

برای نسل جوانی چون من که دین داری اش، مدیون منابر و مساجد فقها نیست، آیت‌اللّه منتظری یک استثنا است.

برای نسل من که دین و میراث معنوی اش را وامدار بزرگانی چون مولانا و سنایی و حافظ و غزالی و ... است، فقیه همان است که «لقمهٔ

شبهه» (۱) می‌خورد و «پشمینه پوشی تندخو» (۲) است که بویی از عشق نشنیده و همهٔ نصیحت و وصیت اش آن است «که عشق مباز» (۳). هم اوست که در انباناش جز «عجب و نماز» (۴) هیچ نیست و کار و کسبش همه «حل و حرمت و ایجاب».

در این میان اما آیت‌اللّه منتظری نادره ای کم نظیر است. او است که فقه اش راه بر عشق نبسته است و تفقه اش به دنبال کرامت انسان و حقوق بشر روان است. برای نسل من که امتزاج نامیمون دین و دولت، حرمت معنویت - که ذات دینداری است - را مشوّش کرده است و کارآمدی دولت را مخدوش، آیت‌اللّه نوید دهندهٔ سرزندگی اخلاق و معنویت است.

مانند جوان نصرانی تازه مسلمان شدهٔ فیلم «روز واقعه» باید بگویم:

«حجت مسلمانی من آیت‌الله حسین علی منتظری است.»

روحش قرین رحمت پروردگار باد.

سه شنبه ۱ دی ۱۳۸۸

پی نوشت:

(۱) صوفی شهر بین که چون لقمهٔ شبهه می‌خورد

پاردمش دراز باد آن حیوان خوش علف - «حافظ» (۲) پشمینه پوش تندخو کز عشق نشنیدست بو

از مستی اش رمزی بگو تا ترک هشیاری کند - «حافظ» (۳) اگر فقیه نصیحت کند که عشق مباز

پیاله ای بدهش گو دماغ را تر کن - «حافظ» (۴) زاهد و عجب و نماز و من و مستی و نیاز

تا تو را خود زمیان با که عنایت باشد - «حافظ»

«۶۷»

پیراهن سبز یوسف

«ش. مهرمنش»

خبر رفتن آیت‌اللّه منتظری تکان دهنده و باورنکردنی بود... صبح بود که خبر را شنیدم. تکان خوردم. باور نکردم. منبع موثق بود؛ باور کرده بودم ولی نمی‌خواستم بپذیرم! قرار نبود او برود... قرار بود بماند و صبح پیروزی را ببیند...

پدرم که همهٔ این سالها به ایشان عقیده داشت و حتی هنگام حیات آیت‌اللّه خمینی مقلّد آیت‌اللّه منتظری بود سالها پیش یک روز که من از توهینهایی که از دوستان ناآگاهم نسبت به آیت‌اللّه منتظری شنیده بودم خشمگین بودم، برایم خاطره ای تعریف کرد. او گفت که در اوایل آن سالهای سیاه که آن نامهربانیها با این مهربان عزیزمان شده بود و دوستداران ایشان خیلی ناامید و درمانده شده بودند به کتاب خدا پناه برده، نیت کرده و آنرا گشوده؛ اشک در چشمانش جاری شده:

(فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ وَ أَجْمَعُواْ أَن یَجْعَلُوهُ فِی غَیَابَةِ الْجُبِّ وَ أَوْحَیْنَا إِلَیْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُم بِأَمْرِهِمْ هَذَا وَهُمْ لا یَشْعُرُونَ)، پس وقتی او را بردند و همداستان شدند تا او را در نهانخانهٔ چاه بگذارند (چنین کردند) و به او وحی کردیم که قطعاً آنان را از این کارشان در حالی که نمی‌دانند با خبر خواهی کرد.

آیه نوید پیروزی بود، هر چند پیروزی که بعد از سالها سختی و زندان و تهمت و بدنامی به دست می‌آید، اما بالاخره بدست می‌آید و همین اتفاقها هم افتاد. منتظری که از دوستانش ضربه خورده بود

(کسانی که به او نزدیک بودند و می‌دانستند که او هیچ کدام از آنها که می‌گفتند نیست بخاطر مصلحت خودشان به او ظلم کردند و به خیال خودشان گفتند که یوسف را در چاه می‌اندازیم و بعد توبه می‌کنیم و خوب می‌شویم!) و به چاه افکنده شده بود، به حصر دچار شد. سالها بدترین تهمتها را به او زدند. سالهای طولانی و سختی بود. سن من به اوایل آن سالها قد نمی‌دهد. اما از وقتی که به یاد دارم اندوه مظلومیت جانکاه او خانهٔ ما را بیت الاحزان کرده بود.

اما این روزها فرق می‌کرد. این روزها بوی پیراهن یوسف و نوید پیروزی از دور به مشام می‌رسید. در این روزها خیلیها به اشتباه خود پی برده بودند و بطور مستقیم یا غیر مستقیم به ظلمی که - ولو فقط با سکوت خود - در حق این عزیز مظلوم کرده اند معترف بودند و مجدداً به سوی او دست دوستی دراز می‌کردند و البته آیت‌اللّه منتظری هم یوسف وار دست آنها را به گرمی فشرده بود و آنان را بخشیده بود و کوچکترین گله ای از هیچ یک از آنها نکرده بود و بدی هیچ کس را به رویش نیاورده بود و فقط به اصلاح خدا پسند حکومت با کمک همدیگر تأکید کرده بود.

(قَالَ لا تَثْرَیبَ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ یَغْفِرُ اللّهُ لَکُمْ وَ هُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِینَ) (یوسف) گفت امروز بر شما سرزنشی نیست خدا شما را می‌آمرزد و او مهربانترین مهربانان است.

و مسلماً با پیروزی جنبش سبزمان آنهایی که هنوز لجاجت می‌کردند به زودی مجبور می‌شدند به گناه خود اعتراف کنند تا وعدهٔ خدا به یوسف و دوستدارانش به طور کامل انجام شود.

و ناگهان در اوج این روزها او تنهایمان گذاشت و رفت. قبول دارم خیلی خسته شده بود. اما نمی‌شد چند روز بیشتر پیشمان بماند؟

نفهمیدم چطور فردا شد. هنوز هم ناباور بودم. ساعت هشت از دوستی که نزدیک بیت بود جویای شرایط شدم. گفت که صدای «عزا عزاست امروز» کوچه را برداشته. بالاخره خودم را حدود ساعت هشت و نیم رساندم به بیت. خیابان ساحلی مملو از جمعیت بود. من اما از طرف صفائیه رفتم و کوچه هنوز جا داشت. جوانی جمعیت کوچه را برای شعار دادن رهبری می‌کرد: «یا حسین میرحسین». جالب بود که مردها همراهی می‌کردند ولی زنها زیاد نه! احتمالا قمی بودند و تابحال در چنین تجمعاتی شرکت نکرده بودند. ولی ما که دانشجو هستیم و حسابی آبدیده شده ایم، نرسیده شروع به فریاد زدن کردیم. زنها اوّل کمی نگاهمان می‌کردند. بعد کم کم جوابها بلندتر شد: «این ماه ماه خونه، یزید سرنگونه» ... (ان شاء اللّه).

پیکر پاک ایشان رسید. دوست داشتم گریه کنم ولی جایش نبود. باید قوی می‌بودم. اگر زینب به جای روشنگری گریه می‌کرد ما امروز کربلا را نمی‌فهمیدیم. نمی‌دانم فریادهای بلند یک دختر که از عمق وجودش بر می‌آمد و دستی که چهار، پنج ساعت مستمر پارچه سبز رنگی را بالا نگه داشته بود چقدر روح آن عزیز را شاد می‌کرد، اما مطمئنم که بی تأثیر نبود. در آن جمعیت عظیم که به معنی واقعی، اقشار مختلف مردم از نقاط مختلف ایران در آن حضور داشتند، برای من گهگاه دیدن دوستان و اقوامی که باور حضورشان در آن جمع واقعاً سخت بود التیام بخش درد مظلومیت آن عزیز کوچ کرده بود. حضور روحانیون (ملبس و یا

بی لباس) هم قابل توجه بود.

به سمت حرم حرکت کردیم. استقبال خوب اکثریت جمع از شعارهای سیاسی از همان اوایل صبح، مراسم تشییع را به یک راهپیمایی سیاسی تبدیل کرده بود که البته بی تناسب هم نبود؛ این صدای آیت‌اللّه منتظری بود که سالها هنگام حیاتش گوش شنوایی نیافته بود و حالا پس از مرگش از حنجرهٔ بغض آلود ما دوستدارانش انعکاس می‌یافت: «وصیت منتظری پایان این دیکتاتوری»، «منتظری مظلوم راهت ادامه دارد»... گلوی او سوتکی شده بود به دست ما کودکان گستاخ و بازیگوش!

با اینکه تقریباً در جلوی جمعیت تشییع کننده بودیم به داخل حرم راه پیدا نکردیم. حرم از قبل مملو از جمعیت مشتاقان شده بود. بعد از نماز همراه با جمعیت به سمت میدان شهدا حرکت کردیم. نیروی انتظامی در چند جای مسیر مثل میدان شهدا که تقاطع است سعی می‌کرد به جمعیت بقبولاند که تشییع تمام شده و باید به خانه ها برگردند. پیکر پاک آن مرد مظلوم دیگر با ما نبود ولی انگار جمعیت عزادار هنوز توانایی باور این اندوه را نداشت؛ شعارها هنوز با قدرت تمام ادامه داشت. بدون توجه به حرفهای پلیس جمعیت به سمت خیابان ساحلی (شهید محمد منتظری) حرکت کرد. در پیاده روها جمعی از مردم ایستاده بودند و ناباورانه به ما نگاه می‌کردند که فریاد می‌زدیم: «نترسید نترسید ما همه با هم هستیم»، «سکوت هر مسلمان خیانت است به قرآن»، «ایرانی باغیرت حمایت حمایت»... گاهی برخی از آنها به جمعیت می‌پیوست و همصدای ما می‌شد. ترس مردم قم که سالها در

خفقانی باورنکردنی زندگی کرده بودند و حاصل زندگی آنها در قم بیش از هر چیز دیگری محافظه کاری و دورویی و سکوت و خودخوری در جمع و جامعه و فریاد زدن فقط در خفا بود کم کم می‌ریخت. با چشمان خود می‌دیدند که ما هم مثل آنهاییم فقط با توکل به خدایمان قدرت شکستن پوستهٔ مصلحت طلبی را پیدا کرده ایم. فکر می‌کنم حضور گستردهٔ سبزهای قم هم خیلی مؤثر بود. ما که با تیپهای اکثراً تابلویمان شاید بیشتر از مردم شهرهای دیگر از لحاظ ظاهری به همشهری هایمان شبیه بودیم (دختران چادری و پسران ریشو و بعضاً پیراهن های روی شلوار افتاده! ظاهرمان اوایل مراسم کمی مهمانانمان را ترسانده بود. مردان عزادارمان را با لباس شخصی ها اشتباه گرفته بودند و فکر کرده بودند که جلوی ما نمی‌شود شعار داد...) بیشتر به ریختن این جو وحشت و ترس کمک می‌کردیم. گروهی از قمیهای جوان و میانسال در بین جمعیت در حال بحث بودند؛ آنها که معلوم بود مثل من از دیدن این جمعیت بی نظیر و بی پروا در قم به وجد آمده اند خاطراتشان را از سابقهٔ تجمعات گستردهٔ قم تعریف می‌کردند و به اتفاق، هم عقیده بودند که قم تاکنون چنین جمعیتی را به خود ندیده.

شعارهایی که من در تجمع شنیدم با وجود تند بودن بیشترشان مناسب و خوب بود. شعارها با این که متصدی خاصی نداشت ترکیب جالبی بود از شعارهای مربوط به غم از دست دادن این مرجع عزیز، مسائل مربوط به ماه محرم و مسائل مذهبی و البته شعارهای همیشگی جنبش سبز که برای جوّ قم و بیدار کردن وجدان برخی مردم مذهبی و مؤمن و در عین حال فریب خورده و ناآگاه قم بسیار مفید بود.

شعارهایی مثل «الله اکبر، بسیجی باغیرت خواهرشو نمی‌زد»، «نصر من اللّه و فتح قریب، ما اهل کوفه نیستیم پول بگیریم بایستیم»، «تجاوز توی زندان، اینم بود توی قرآن؟»، «این ماه ماه خونه، یزید سرنگونه»، «یا حضرت معصومه، منتظری مظلومه»، «پیرو راه حسین، منتظری میرحسین»، «بسیجی واقعی، همت بود و باکری»، «مراجع مراجع، هیهات منّا الذلة»، «عکس امام رو نیزه هاست، مرگ بر این حکومت عمرو عاص»، «درود بر خمینی، مرگ بر دیکتاتور»، «اگر امام حالا بود، شک نکنید با ما بود»، «اگر امام زنده بود، تو حصر خانگی بود» و بسیاری شعارهای دیگر، دروغهایی که رسانه های دولتی به برخی مردم سنتی قم دربارهٔ ضد دین بودن سبزها گفته بودند را به خوبی آشکار می‌کرد. در کل هر چند برخی از دوستان و دشمنان گفتند که شعارها ساختارشکنانه بوده ولی من منظورشان را نمی‌فهمم . [...]

بگذریم...

به خیابان ساحلی که رسیدیم حدود ساعت دوازده بود. هنوز جمعیت نسبتاً زیاد بود و با وجود خستگی فراوان انگار کسی هنوز قصد رفتن نداشت، کم کم به نظر می‌رسید که تذکرات نیروی انتظامی برای ترک محل بی نتیجه است. اینجا بود که گروه کوچکی به اصطلاح بسیجی به جمع ما پیوست و شروع کرد به اجرای نمایشهای تحریک آمیز همیشگی اش. عکسهای آیت‌اللّه خمینی و خامنه ای را به همراه داشتند. من که چند ساعتی از اخبار به دور مانده بودم یک لحظه فکر کردم شاید در این چند ساعت آیت‌اللّه خامنه ای هم تمام کرده که اینها عکسش را آورده اند در مراسم تشییع... وسط جمعیت در خیابان

شروع کردند به نماز خواندن! جوابشان خیلی زود ساخته شد: «محلتون غصبیه، نمازتون باطله». شروع به سنگ پرانی گسترده و از راه نزدیک به سمت ما کردند که در اینجا خیلی از جمعیت به هم ریخت و پراکنده شد. مادری به دختر نوجوانش اصرار می‌کرد که بس است دیگر بیا برویم، مراسم تمام شده و دختر با خشم و ناراحتی جوابش را می‌داد: «مادر! حالا یک بار در قم یک تظاهراتی شده! هی می‌خواهی برویم...» می‌خواستم جوابش را بدهم که اگر با هم باشیم ما هم می‌توانیم بارها در همین قممان تظاهرات برپا کنیم اما سنگی به سرم اصابت کرد و مجبور شدم به سمت کوچهٔ بیت بدوم و پناه بگیرم. فشارها کم کم بیشتر می‌شد. کمی هم گاز فلفل نوش جان کردیم... حدود ساعت یک بود و کوچهٔ بیت مملو از جمعیت بود. نمی‌شد تکان خورد. ناگهان جمعیت به طور ناگهانی عقب نشینی کرد. نمی‌توانستم ببینم چه کسانی حمله کرده اند. بخاطر ازدحام و فشردگی بیش از حد جمعیت امکان حرکت اختیاری وجود نداشت و موج جمعیت مرا با خود می‌برد. در این لحظات انگار بغض جمعیت منفجر شد، جمعیت ناگهان یک صدا فریاد شد: «مرگ بر [...]! مرگ بر [. • . .]...» چند دقیقه ای این شعار ادامه داشت. خودم هم باور نمی‌کردم چنین شعاری را در قم فریاد زده باشم! در این دقایق بود که بالاخره به اصرار مردهایی که در کوچه بودند و نگران سلامتی ما دخترها بودند (کوچه دیگر تقریباً از زنها خالی شده بود) ما چند دختر باقیمانده هم مجبور به ترک محل و بازگشت شدیم.

اما این روزها حال و هوای قم جور دیگریست. مردم قم در این چند روزی که از آن معجزهٔ غیر قابل پیش بینی گذشته به راحتی در خیابان و

تاکسی سر حرف را با غریبه ها باز می‌کنند و با هم از خوبیهای آیت‌اللّه منتظری و علت مخالفت حکومت با او و نیز از ظلمی که به او شده (و ما قمی ها بیشتر از همه شاهدش بودیم) حرف می‌زنند و یا سعی می‌کنند به جوانترها از خاطراتشان از این عالم از خود گذشته بگویند... بعد از آن روز سبز، تخت سلطنت حاکمان ظالمی که دوست داشتند فکر کنند و به دیگران بقبولانند که در قم پایگاه مردمی دارند به شدت لرزید و عصبانیت جنون آمیزشان از تک تک حرکاتشان بعد از آن روز عیان است. جوّ خفقان قم بعد از بدرقهٔ سبز و با شکوه آن پیر دلسوز واقعاً رو به تغییر است، و ما این را مدیون آن مجاهد عالیقدر هستیم که همهٔ زندگیش و حتی مرگش برایمان پر از برکت بود، و البته مدیون مهمانان عزیز سبزمان که به سبزهای قم شهامت حضور دادند. امیدوارم سی آذر آخرین روز سبز قم نباشد... ان شاء اللّه.

«۶۸»

فقیه حق اندیش و انسان کیش

«مهدی میرقیّوم نیا»

محی الدین عربی، یکه سوار عرصهٔ عرفان می‌گوید:

«لقد کنت قبل الیوم أنکر صاحبی إذا لم یکن دینی إلی دینه دانی

لقد صار قلبی قابلاً کلّ صورة فمرعی لغزلان، ودیر لرهبانِ

و بیتٍ لأوثان و کعبة طائف و ألواح توراة و مصحف قرآنِ

أدین بدین الحب أنی توجهت رکائبه، فالحب دینی و ایمانی»

یعنی: پیش از این چنان بودم که اگر دینم با دین و مرام هم صحبتم نزدیک نبود؛ با او به مخالفت بر می‌خاستم! اما اکنون قلبم چنان شده است که پذیرای هر صورتی است، هم چراگاه آهوان، هم دیر راهبان، هم بتکده بتها! هم الواح برای تورات، هم مصحف برای قرآن شده است. دین من دین حب است که خودم مرکبهایش را راه انداخته ام. پس محبت دین و ایمان من است.

۱- در مباحث اصول فقه شیعی، مبحثی با عنوان «مستقلات عقلی» مطرح می‌شود. مراد از مستقلات عقلی آن دسته از اموری هستند که نیازی به بیان شرع ندارند مانند خوبی عدالت و بدی ظلم. حکم عقل برای اتمام حجت در اینگونه موارد کافی است.

۲- وجود مستقلات عقلی در مبادی فقه شیعه، بیانگر این حقیقت است که انسانها مستقل از دین، حقوق مشترکی دارند که به انسان بودن انسان مربوط است و نه به دینداری یا بی دینی او! این حقوق «انسان بما هو انسان» را حقوق اساسی می‌نامند.

۳- در جوامع ماقبل مدرن، این حقوق بسیار محدود است و کم توجهی فقیهان به این مهم شاید توجیه پذیر باشد؛ اما با ورود به عصر مدرن، مطالباتی از قبیل آزادیهای اساسی همانند حق رأی، حق آزادی بیان، حق آزادی قلم و مطبوعات، حق تشکیل اصناف و اجتماع و صدها حق اساسی و مدنی دیگر خود را نشان می‌دهد که پایهٔ اصول جهانی حقوق بشر است. در جهان مدرن این حقوق، در تدوین قوانین اساسی و مدنی کشورها، به دقت مورد توجه قرار می‌گیرد. در قانون اساسی جمهوری اسلامی نیز قانونگزار به هر روی به این حقوق توجه نشان داده است.

۴- فقه باید موضع خود را در برابر این حقوق به روشنی بیان کند. بدیهی است که مقابله و موضع گیری منفی صرف نسبت به این حقوق از هر سو که باشد؛ بی معنی، آب در هاون کوبیدن و یادآور طنز دون کیشوت در مبارزه با آسیابهای بادی است! دیگر عصر آن گذشته است که از جایگاه یک فقیه، از مقولهٔ مهم آزادی، با قید «کلمهٔ مشئومه آزادی!» یاد کنیم.

۵- نگارنده با نگاه بیرون از فقه (نه نگاه فقیهانه)، بر این باور است که در طول تاریخ فقه (به ویژه فقه الحکومه)، این مستقلات و در نتیجه حقوق مشترک اساسی انسانی، جدی تلقی نشده و دایرهٔ آن به حوزهٔ ماقبل مدرن محدود مانده است. دلیل این بی توجهی را باید در مبانی جهان بینی و اصول عقاید دینی، شیوهٔ زندگی، جغرافیای زیستی و... فقیهان جستجو کرد. به خصوص باید این بی اعتنایی به حقوق انسانی را در نگرش آنان به انسان و ارزشهای مستقل انسانی جست. باز به نظر

نگارنده باید دستاوردهای علوم و به خصوص علوم انسانی را در حوزهٔ مستقلات به رسمیت شناخت.

۶- شاید بتوان گفت که در نیم قرن اخیر، دو فقیه اصولی، بیش از دیگران به فقه سنتی، از نگاه حقوق انسانی توجه نشان داده اند. اولّی مرحوم آیت‌اللّه شهید مطهری و دوّمی فقیه والامرتبه آیت‌اللّه العظمی منتظری که برحسب اتفاق صمیمیتی عمیق بین آن دو عزیز وجود داشت. شاید دلیل توجه این دو بزرگوار به حقوق انسانی، اندیشه های کلامی - فلسفی آنان باشد. اگر چه اندیشمندی چون مرحوم مطهری بیشتر اهل کلام و فلسفه محسوب می‌شود تا یک فقیه، اما ایشان در حوزهٔ نظری و در کتابهایی نظیر «علل گرایش به مادیگری» و «عدل الهی» و «اسلام و مقتضیات زمان» خود به این مهم توجه ای خاص نشان داده است. کتاب «اقتصاد اسلامی» مرحوم مطهری (که به دلایل غیر موجهی از انتشارش جلوگیری شد)، خود نمونه ای کامل از رویکرد انسانی و توجه حقوقی مدرن یک فقیه به مقوله ای مانند اقتصاد است.

۷- بی شک فقیه متأله مرحوم آیت‌اللّه منتظری در عرصهٔ نظر و عمل از پیشتازان توجه فقیهانه به حقوق انسان مدرن، یا به بیانی دقیق تر، رویکرد انسانی به فقه بوده است. حتی در نظریه ای چون ولایت فقیه که بسیاری از فقهای حکومتی، میل به آسمانی کردن آن داشته و نصب الهی می‌دانند؛ از آغاز، ولایت فقیه را مشروط به انتخاب مردمی می‌دانستند. حق تعیین حاکم توسط مردم یعنی به رسمیت شناخت حقوق انسانی. توجه و اهتمام آن مرحوم به حقوق بشر بر کسی پوشیده نیست. به یقین همین نگاه عالمانه و شجاعانه، از او در کنار مرحوم آیت‌اللّه مطهری

چهره ای ماندگار ساخته است که می‌تواند سر مشقی بی بدیل برای فقیهان آزاداندیش آیندهٔ این ملک باشد. بی شک آیندهٔ فقاهت از آنِ اندیشههای آیت‌اللّه منتظری است. این است که می‌توان گفت او یکی از زیرک ترین فقیهان دوران بود، «ساده لوحان» آنان اند که فراست، هوش و تیزبینی الهی او را در نیافته، دربند دنیایند و «نکرا» را زیرکی می‌نامند!

از منظر نگارنده، گویی که مرحوم آیت‌اللّه منتظری، یک محی الدین عربی برای فقه تشیع است که سراسر زندگی اش تفسیر ابیات آغاز این نوشتار است.

«۶۹»

گفت: هیهات منّا الذّله

«سید ابراهیم نبوی»

شرافت را بزرگی معنا کرده اند و بزرگی لباسی نه چندان فاخر برای قامت شرافت است، شاید کلمهٔ «بزرگواری» بهترین تعریف از واژهٔ شرافت باشد، همان که امام حسین بخاطرش کشته شد تا به ذلت نیافتد. بسیاری از آنان که تاریخ واقعهٔ عاشورا را خوانده اند، می‌گویند آنچه باعث شد تا امام حسین مرگ را انتخاب کند، مواجههٔ وی با مرگ بزرگواری آدمیان بود و او نمی‌خواست شرافت و بزرگواری خود را از دست بدهد، حتی اگر هزینهٔ آن انتخاب مرگ باشد. دیشب می‌خواستم چیزی بنویسم دربارهٔ عاشورا و قلمم چون اسبی سرکش رم می‌کرد از کاغذی که سفیدی اش را چون پرچم صلح آمادهٔ توافق کرده بود، احساس می‌کردم از دین گفتن و به فجایع حکومت دینی اشاره نکردن، شاید که کاری بس نادرست باشد.

یادم می‌آمد فریادی که می‌گوید «هیهات منّا الذلة»، و با خود فکر می‌کردم که اگر واقعاً ذلت و خواری اینقدر دشوار است، کدام مرد خدای است که در این روزها در مقابل حجم عظیم ذلت و خواری که بر سر ملت ایران آمده است، کلمه ای بگوید؟ یعنی از این همه روحانیون و مراجع و بزرگان دین، که بالای منبر می‌گویند که ای کاش فریاد «هل من ناصر» حسین را شنیده بودند تا به روز واقعهٔ عاشورا خود را می‌رساندند، یک نفر هم نیست که مصداق زمینی بزرگواری و شرافت شود؟ تا نه معیاری برای رفتار شجاعانهٔ ما، حداقل نامی و عنوانی باشد

تا بگوئیم شرافت و بزرگواری و معنویت هنوز نمرده است؟

صبح خبر رسید که مرد. و خبرهایی چنین چه زود می‌رسد. ساده و سریع؛ آیت‌اللّه منتظری درگذشت. علت چه بود؟ ساده، آیت‌اللّه در خواب درگذشت، مثل همهٔ خوبان و مردانی که روحشان برای رفتن تن شان را آزار نمی‌دهد و جانشان آنقدر راحت و ساده جهان را رها می‌کند که گوئی مرگ برایشان ساده ترین انتخاب است. همان که بیهقی در حق چنان بزرگانی گفته بود «کار چنین خواجه نه کاری است خرد.» و همان که حسین بن علی گفته بود، که وقتی باید با ذلت و رذالت زیست، انتخاب مرگ آسان تر از آسان می‌شود. و فرزندش، دیروز گواهی داد که هنوز هم که هنوز است، شرافت و بزرگواری ممکن و میسر است. حالا دیگر آدمی می‌تواند جشن بگیرد، آدمی می‌تواند راست بایستد و به تمام تاریخ بگوید که شرافت مقدور و میسر و ممکن است. می‌تواند بگوید «هیهات منّا الذلة». می‌تواند بگوید مردی که از جنس روح بود، و از قدرت هیچ نمی‌خواست جز وسیله ای برای کاهش دردهای مردمان، جهان را ترک کرد، بی آنکه در برابر مرگ نیز زانو خم کند یا سر فرود آورد. زندگی آیت‌اللّه تفسیر این کلام بود: «هیهات منّا الذلة».

میان بزرگی و بزرگواری فرق است، فرقی بسیار بزرگ، همان فرقی که میان دلیری و شجاعت است. بزرگان می‌توانند با قدرت شمشیر به بزرگی رسیده باشند، و هرگز در ذات آنان ذره ای بزرگواری و شرافت نباشد، اما بزرگواران شجاع ترین مردمانند که بیش از هر چیز برای بزرگی انسان احترام قائلند. آنان می‌توانند از جان خود و از هر آنچه روی زمین است چشم بپوشند تا از بزرگی و شرافت انسانی حمایت

کنند. آنها همان بزرگوارانی هستند که بی وجود آنان جهان بی معناست، کسانی که گویی زاده شده اند تا شهادت دهند که انسان بزرگ و شریف است، زاده شده اند تا بگویند حقارت و رذالت شأن انسان نیست، زاده شده اند که در این برهوت بزرگی و منزلت گواهی بدهند که انسان می‌تواند در مقابل قدرت ذلیل و حقیر نباشد.

منتظری زمانی در بالاترین موقعیت و منزلت اقتدار نشست، نشست و همهٔ مردم حرمتش را داشتند، چنانکه آیت‌اللّه خمینی بدون نظر او کاری نمی‌کرد، و بعد او در همان موقعیتی قرار گرفت که وقتی بزرگان در آن موقعیت قرار می‌گیرند، بزرگی شان به فنا می‌رود و در انتخاب میان شخصیت انسانی و قدرت، به سمت قدرت می‌روند؛ یا برای اینکه قدرتمندی صالح باشند، یا بخاطر اینکه قدرت صلاحیت انسانی را از آنان سلب می‌کند. اما منتظری وقتی از قدرت کنار گذاشته شد، فراموش نکرد که باید چه کند. او در کنار همهٔ مظلومان و همهٔ رنج کشیدگان باقی ماند، ماند تا پناه بی پناه ترین آدمها باشد و حتی در زندان ابدی خود، معلم شرافت و بزرگواری ماند.

هیچ کس تردید نداشت و ندارد که در میان مراجع تقلید شیعه و روحانیون کشور، کسی بزرگتر از منتظری نبود. اما شحنگان و داروغگان و اهل بیت قدرت چشم دیدن او را نداشتند، گفتند که شیخی ساده لوح است، گفتند که متأثر از دیگران است، گفتند که خانه اش محل نفوذ دشمن است، بیست سال با تحقیر نامش را بردند، بی آنکه به این بیاندیشند که بزرگی را القاب دهان پرکن مجیزگویان و چاپلوسان و قدرت پرستان نمی‌سازند، بلکه این قلبهای مردم است که اندازهٔ آدمها