سوگنامه - دفتر دوم
۲۹۸ صفحهفقیه مطالعه کرده ام، اما اقرار میکنم به این حوزه از قلمرو ولایت مطلقه توجه نکرده بودم: «ولایت بر قبور». بر اساس نظریهٔ ولایت انتصابی مطلقهٔ فقیه، رهبر نه تنها بر حیات که بر ممات، نه تنها بر خانهٔ دنیوی که بر آرامگاه اخروی، نه تنها بر منزل زندگان که بر قبر درگذشتگان نیز ولایت دارد. اینکه چه کسی کجا خاک شود، و کدام قبر به کدام میت میرسد، همانند هر آنچه به دنیا و آخرت مردم بستگی دارد، از اختیارات ولیّ فقیه است. بالاتر از اینها هم مسائلی است که مزاحمت نمیکنم. (کذا قیل)
آیتاللّه العظمی منتظری (رضوان اللّه تعالی علیه) به لطف خداوند به میزانی از محبوبیت دست یافته بود که هر کجا دفن میشد، مزارش میعادگاه مؤمنان عاشق و منتقدان استبداد دینی میگشت. حرم امامزاهها که زیر نظر نمایندگان ولیّ فقیه اداره میشود، زائران اهل قبور را نیز کنترل خواهد کرد و اجازه نخواهد داد مخالفی دست از پا خطا کند. و اتفاقاً اصل مسأله همین بوده است. آن گاه که زنده بود بهره اش [...] حصر خانگی و توهین و ناسزا و غصب حسینیه و دفاتر و دستگیری فرزندان و نوادگان و شاگردان بود، و اکنون که دستش از دنیا کوتاه شده است، مشمول کرامت ملوکانه قرار میگیرد. ای کاش ارباب قدرت در زمان حیات مخالفانشان یادی از کرامت میکردند. کرامت بر جنازهٔ مخالف آن هم از ترس تاریخ و افکار عمومی اگر معنای دیگری ندهد، دلیل مروّت و جوانمردی نیست . [...] آیتاللّه العظمی منتظری بر حوزه ای ولایت داشت که از قلمرو مزدبگیران بسیج و پاسداران استبداد دینی بدور است و آن قلوب ملت ایران بود. از ولایت بر قبور تا
ولایت بر قلوب فاصلهٔ روش [...] تا روش منتظری است.
۲- [...]
«اطلاع یافتیم که فقیه بزرگوار آیتاللّه آقای حاج شیخ حسینعلی منتظری رحمة اللّه علیه دارفانی را وداع گفته و به سرای باقی شتافته اند. ایشان فقیهی متبحّر و استادی برجسته بودند و شاگردان زیادی از ایشان بهره بردند. دورانی طولانی از زندگی آن مرحوم در خدمت نهضت امام راحل عظیم الشأن گذشت و ایشان مجاهدات زیادی انجام داده و سختیهای زیادی در این راه تحمل کردند».
این فقیه اگر بزرگوار بود چرا بیست سال از [...] دشنام و ناسزا شنید؟ از روزنامهٔ کیهان که زیر نظر نمایندهٔ [...] اداره میشود نمیگویم، فقط یک نمونه از سخن خودتان را به یادتان میآورم خطاب به نیروی مقاومت بسیج در تاریخ ۵ آذر ۱۳۷۶ دقیقاً ۱۲ سال قبل (به نقل از سایت رسمی خودتان).
شما این فقیه بزرگوار را اینگونه توصیف فرمودید: «دشمن گاهی با ده واسطه یک فرد ساده لوح و بیچاره ای را تحریک میکند که حرفی را بزند و یا موضعگیری غلط و ناشیانه ای را انجام دهد؛ و ممکن است چنین فردی، حتی خودش هم نداند که عامل دشمن است.» شما این فقیه متبحّر را متهم کردید که «به راحتی بتوانند ذهن او را عوض کنند و او را به اشتباه بیندازند» . [...] آنگاه در تعریض به همین استاد برجسته گفتید: «مرجعی که فریب نمیخورد و تبلیغات دشمن، ذهن او را نمیسازد و مرجعی که تحلیل سیاسی خود را از رادیو اسرائیل نمیگیرد، خیلی ارزش دارد.»
آنگاه شما از تخریب بیت و حملهٔ مأموران بسیج و سپاه به دفتر این فقیه بزرگوار که با دستور مستقیم [...] صورت گرفته بود این گونه یاد کردید «اینجانب در مقام عمل به تکلیف شرعی خود یعنی دفاع از نظام و رهبری و نیز ولایت فقیه که ستون فقرات نظام است، از همهٔ کسانی که در این برهه قدم در میدان گذاشتند تا حرف دشمن را در گلوی او خفه کنند و مشت به دهان او بکوبند، صمیمانه تشکر میکنم.» شما یک طرفه به قاضی رفتید و همانجا فرمان حصر اعلم فقیهان قم را صادر کردید [...]: «مطلقا از حق مردم اغماض نخواهم کرد و کسانی که مردم را هدف گرفتند و خواستند ذهن مردم را مغشوش کنند، امنیت مردم را برهم بزنند و مردم را در مقابل یکدیگر قرار بدهند، در حق مردم، انقلاب و کشور خیانت کردهاند و باید طبق قانون و در چارچوب قانون با آنها رفتار شود».
شما بر خلاف قانون بدون اینکه دادگاهی تشکیل شده باشد فرمان شداد و غلاظ صادر کردید: «این کارها غیر قانونی و خیانت به مردم است و مسؤولان اجرایی و قضایی باید وظایف خود را دربارهٔ آنها انجام دهند و هیچگونه سستی در این زمینه وجود نخواهد داشت». آن فقیه بزرگوار، آن استاد برجسته و آن فقیه متبحّر را بواسطهٔ انتقادی که از شما و شیوهٔ مدیریتان کرد بدون تشکیل دادگاه، بطور غیرقانونی پنج سال و چند ماه در خانهٔ خود محصور کردید. و زمانی که او در سن هشتاد سالگی به شدت بیمار شد بر اساس گزارش پزشکی برای رهائی از ننگ مرگ در حصر رهایش کردید. اما به لطف خداوند این فقیه بزرگوار هفت سال بیشتر از خداوند عمر گرفت تا به اسلام و تشیع
بیشتر خدمت کند و مبارزهٔ خود را علیه استبداد دینی به سرانجام برساند.
۳- ولایت فقیه و ابتذال مرجعیت:
آیتاللّه العظمی منتظری در سخنرانی ۱۳ رجب سال ۱۳۷۶ از شیوهٔ مدیریت [...] انتقاد کرده بود و وی را از شیوهٔ شاهنشاهی برحذر داشته بود. این «فقیه بزرگوار و متبحّر و استاد برجسته» صریحاً به جناب آقای خامنه ای گفته بود: «شما که در شأن و حدّ مرجعیت نیستید». ادعای مرجعیت و صدور فتوا از کسی که صلاحیت افتا ندارد «معنایش مبتذل کردن مرجعیت شیعه» است. دقیقاً ۱۲ سال از آن سخنرانی گذشته است . [...]
نکتهٔ اوّل: در این کتاب نوشته شده است که «ولایت فقیه در رهبری جامعهٔ اسلامی و اداره مسائل اجتماعی در هر عصر و زمان، از ارکان مذهب حقه اثنی عشری است که ریشه هایی در اصل امامت دارد.» (سؤال ۶۴) و «ولایت فقیه از شئون ولایت و امامت و از اصول مذهب است و احکام راجع به ولایت، مثل سایر احکام فقهی از ادلهٔ شرعی استنباط میشود.» (سؤال ۷۰).
اما اگر مسأله ای از ارکان و اصول مذهب قلمداد شود لوازم ذیل بر آن مترتّب میشود: اوّل: اصول دین یا مذهب از احکام عقلی است نه از احکام شرعی تعبّدی. دوّم: چنین مسأله ای یقینی است نه ظنّی (و لو ظن معتبر). مراد از یقین اعتقاد جازم مطابق با واقع است. سوّم: چنین مسأله ای غیر قابل تقلید است، بلکه هر مُکلّفی موظف است در آن تحقیق کند و به آن یقین پیدا کند. چهارم: التزام عملی به آن کافی نیست،
اعتقاد نظری به آن لازم است. پنجم: برای اثبات چنین مسأله ای برهان (با تمامی قیود دقیق منطقی) لازم است و ادلهٔ غیر یقینی کافی نیست. ششم: انکار و یا جهل به آن باعث خروج از مذهب میشود.
با توجه به نکات ششگانهٔ فوق نظر آیتاللّه خامنه ای به سه مشکل جدی مبتلاست:
اوّلاً اگر ولایت فقیه از اصول مذهب است نمیتواند در عین حال حکم شرعی تعبدی باشد. «ولایت فقیه حکم شرعی تعبدی است، که مورد تأئید عقل نیز میباشد» (سؤال ۵۹)؛ چرا که اصول اعتقادات از امور یقینی است و در امور عقلی و یقینی تعبد راه ندارد.
ثانیاً واضح است که اگر ولایت فقیه از اصول مذهب باشد از فروع اصل امامت است و اصل مستقلی نیست (اصل ششم). اما فرع اصل، اصل نیست، عدم جواز سهوالنبی از فروع عصمت است و ریشه در اصل نبوت دارد، با این همه از اصول دین نیست. جزئیات پرسشهای نکیر و منکر در شب اوّل قبر از فروع اعتقاد به روز جزاست و ریشه در اصل معاد دارد، اما نمیتوان گفت از اصول دین است. نحوهٔ محاسبه اعمال حسنه و سیّئه در سرای دیگر از فروع مسألهٔ عدل است و ریشه هایی در این اصل مذهب دارد، با این همه از اصول مذهب شمرده نمیشود، کرامات عترت طاهره از فروع اعتقاد به ولایت ائمه است و ریشه در اصل امامت دارد، با این همه از اصول مذهب محسوب نمیشود. حتی اگر ولایت فقیه را در عصر غیبت از شئون ولایت و امامت به حساب آوریم و بپذیریم که ریشه در اصل امامت دارد، باز نمیتوان نتیجه گرفت که «ولایت فقیه از اصول مذهب است.»
ثالثاً چگونه میتوان امری را که بسیاری از فقهای امامیه آن را باور ندارند، (آیتاللّه سید ابوالقاسم موسوی خویی در اوّل کتاب المسائل وردود، «معظم الفقهاء الامامیه لا یقولون بالولایة المطلقة للفقیه.» و نیز صراط النجاة فی اجوبة الاستفتاءات) از اصول مذهب دانست؟ چگونه مجتهدانی که حتی از شناخت اصول مذهب خود عاجز و در عین حال معذور تلقی میشوند در فروع فقهی جایزالتقلیدند؟ آیا به رسمیت شناختن اختلاف نظر در اصول مذهب مخاطره آمیز نیست؟ با توجه به اینکه اصول مذهب از ذاتیّات و مقوّمات مذهب و محقق هویت آن مذهب است، صدور اذن ورود به یک مسألهٔ اختلافی از قبیل ولایت فقیه (آیتاللّه خمینی، کشف الاسرار، ص ۱۸۵) به سرای قدسی اصول اعتقادی مذهب بشدت قابل تأمل است. بالاخره منکر چنین اصلی اگر خارج از مذهب نیست، پس چگونه آن را «اصل» مینامند؟ اگر معنای دیگری از اصول مذهب و ارکان آن اراده شده است مناسب است برای رفع ابهامات فوق تبیین شود. من سالها پیش این نکات را در فصل پانزدهم کتاب حکومت ولائی به رشتهٔ تحریر درآوردم. (ص ۲۳۷ تا ۲۴۱ چاپ پنجم)
حاصل بحث: بر خلاف نظر آیتاللّه خامنه ای ولایت فقیه از ارکان یا اصول مذهب تشیع یا از احکام شرعی تعبدی در عین حال مورد تأیید عقل نیست. ولایت فقیه مطابق نظر اکثریت قریب به اتفاق فقها از فروع فقهی است و اثبات آن در گرو اقامهٔ ادلهٔ اربعه (کتاب، سنت، اجماع و عقل) است. آیتاللّه خامنه ای معنای ارکان یا اصول مذهب و نیز احکام شرعی تعبدی را به درستی درک نکرده است و الا در ضمن چند سطر
نزدیک به هم اینگونه متناقض اظهار نظر نمیکرد.
۴- ولیّ امر مسلمین جهان و فقیهان ارجح:
نکته دوّم: آیتاللّه خامنه ای در مسأله ۶۵ همین کتاب نوشته است: «اطاعت از دستورات حکومتی ولیّ امر مسلمین بر هر مکلّفی ولو این که فقیه باشد، واجب است. و برای هیچ کسی جایز نیست که با متصدی امور ولایت به این بهانه که خودش شایسته تر است، مخالفت نماید. این در صورتی است که متصدی منصب ولایت از راههای قانونی شناخته شده به مقام ولایت رسیده باشد. ولی در غیر این صورت، مسأله به طور کلی تفاوت خواهد کرد.»
این رأی آیتاللّه خامنه ای به سه اشکال مبتلاست: اولاً وجوب اطاعت از ولایت فقیه فرع بر اثبات فقهی آن است. فقیهی که به چنین مسأله ای قائل نیست و مقلدان وی با کدام دلیل فقهی مؤظف به اطاعت از موجودی بنام ولیّ امر مسلمین هستند؟
ثانیاً اگر مدعی ولایت امر مسلمین در ضوابطی از قبیل فقاهت، عدالت، تدبیر و رضایت عامه نسبت به دیگران مرجوح باشد، به کدام دلیل شرعی اطاعت از مرجوح بر راجح واجب است؟
ثالثاً اگر مسألهٔ شرعی دائر مدار راههای قانونی شود، و قانون نیز مبتنی بر شریعت باشد، حاصل مسأله دور است. اعتبار مسألهٔ شرعی دائر مدار ادلهٔ معتبری از کتاب و سنت و عقل و اجماع است. وقتی در دیدگاه ولایت مطلقهٔ فقیه قانون عین ارادهٔ ولیّ امر باشد و اعتبار و مشروعیت قانون ناشی از ولایت امر باشد نه برعکس، در این صورت مسألهٔ شرعی را تابع قانون دانستن یعنی مسألهٔ شرعی را با ارادهٔ شخص
ولیّ امر شناور دانستن و این همان زنگ خطری است که آیتاللّه العظمی منتظری به صدا درآورد: ابتذال مرجعیت شیعه. وقتی فرد فاقد صلاحیت فقهی در حوزهٔ صدور فتوا دخالت میکند ارتکاب چنین خطاهای فاحشی دور از انتظار نیست.
۵- قضاوت برخلاف اجماع فقیهان:
آیتاللّه خامنهای اخیراً مدعی شده است «اعتراف و اقرار هر متهم در دادگاه و در مقابل دوربینها و بینندگان میلیونی، «شرعاً، عرفاً و عقلاً» حجت، مسموع و نافذ است؛ اما سخنان متهمان دربارهٔ اشخاص دیگر، حجیت شرعی ندارد و مسموع نیست» (خطبه های نماز عید فطر، ۲۹ شهریور ۸۸).
در حالی که «فقیه متبحّر و استاد برجسته» مرحوم آیتاللّه العظمی منتظری بر اساس ضوابط مسلم اجماعی فقهی چندین بار متذکر شد: «این گونه اقرارها و اعتراف گیریها که متأسفانه سالهاست در جمهوری اسلامی رائج شده و در زندانهای غیر قانونی و در شرایط کاملاً غیر عادی و با فریب و تهدید زندانی و قطع نمودن رابطهٔ او با واقعیتهای جامعه و با وارد نمودن فشارهای روحی و جسمی گرفته میشود، بکلی فاقد وجاهت شرعی و قانونی بوده و از منکرات و گناهان بزرگ به حساب میآید؛ و از نظر شرعی و قانونی جرم قطعی خواهد بود؛ که مباشران و متصدیان و آمران آنها باید محاکمه و تعزیر شوند، و از طرفی هیچ محکمهٔ صالحی نباید و نمیتواند کسی را بر اساس اینگونه اعترافات و مصاحبه ها محکوم به حکمی نماید. همهٔ فقهای شیعه اقرار و اعتراف با زور و تهدید و در شرایط غیر عادی را
حتی علیه خود متهم شرعاً حجت و نافذ نمیدانند.»(۱۳ مرداد ۸۸).
بر خلاف نظر آیتاللّه خامنه ای اولاً پخش تلویزیونی جلسهٔ دادگاه «در مقابل دوربینها و بینندگان میلیونی» خلاف نص آئین دادرسی است. معنای علنی بودن دادگاه آزاد بودن حضور افراد در آن است نه پخش تلویزیونی آن.
ثانیاً اگر در زندانهای کشوری متهمانی زیر شکنجه کشته شدند، (البته مراد اوین و کهریزک نیست!) و یا متهمانی ماهها در بی خبری نگاه داشته شدند و به آنها خلاف واقع گفته شد و بعد در برابر دوربین ها و بینندگان میلیونی و بدون امکان دسترسی به وکیل اختیاری و در غیاب هیأت منصفه اقرار کردند، اقرار و اعتراف این متهمان شرعاً، عرفاً و عقلاً حجت، مسموع و نافذ نیست.
ثالثاً نه تنها اعتراف متهمی که در چنین شرائط جانکاهی اقرار کرده شرعاً و عرفاً و عقلاً مسموع نیست، بلکه مباشر و متصدی و آمر چنین اعترافات خلاف شرعی میباید محاکمه و تعزیر شوند. به عبارت دیگر آیتاللّه خامنه ای به حکم اجماعی فقه شیعه به دلیل آمریت در اقاریر تحت فشار زندانیان متعدد سیاسی مستوجب محاکمه و تعزیر و به این معنا علاوه بر فقاهت ساقط از عدالت نیز هست.
اطلاعات فقهی و دانش حقوقی کسی که به کمتر از حضرت آیتاللّه و مقام معظم رهبری و ولیّ امر مسلمین جهان رضایت نمیدهد در این مستواست که چند نمونه از آن به اختصار اشاره شد.
۶- خط امام در تشییع جنازهٔ مرجع منتقد:
به هر حال به اقرار جناب آقای خامنه ای «فقیهی بزرگوار و متبحّر و
استادی برجسته» دارفانی را وداع گفت. جمعیتی انبوه بیش از حد انتظار حاکمان در مراسم تشییع معظم له شرکت کردند. مردم قدرشناس خادمان واقعیشان هستند. این تشییع جنازه در تاریخ قم بی سابقه بود و جمعیت مشایعین از تمام مشایعین مراجع تقلید سابق در قم بیشتر بود. اگر محدودیتهای امنیتی مداخل ورودی شهر قم نبود جمعیت بیشتر از اینها هم میشد. علیرغم دو دهه تبلیغات ناجوانمردانه و خلاف شرع و قانون و اخلاق رسانه های حکومتی شخصیتهائی که در کشور به خط امام مشهورند از اعضای بیت مرحوم آیتاللّه العظمی خمینی و نوادگان وی گرفته تا اعضای مجمع روحانیون مبارز و آخرین نخست وزیر جمهوری اسلامی و نمایندگان وی در نهادهای مختلف (همانند عبداللّه نوری و مهدی کروبی) در این تشییع جنازه بسیار معنی دار بود.
شعار «اگر امام حالا بود، شک نکنید با ما بود» تلقی مشایعت کنندگان جوان از بنیانگذار جمهوری اسلامی بود. کسانی که در سال ۱۳۶۷ برای فقیه عالیقدر در تأیید رنجنامهٔ مرحوم احمد خمینی نامهٔ عتاب به آیتاللّه العظمی منتظری نوشتند، امروز بیش از بقیه متأثر و پشیمان به سر و صورت میزدند. آنها به تازگی حقانیت نزاع کلان بیست و یک سال پیش را دریافته و به اشتباه عمیق خود پی برده بودند. منتظری از زمان خود جلوتر بود. او به وضوح در اواخر دههٔ اوّل در اوج نفوذ کاریزماتیک بنیانگذار جمهوری اسلامی انحراف روش حکومتداری فقیهان به قدرت رسیده را دریافت و با شجاعت با نصیحت به ائمهٔ مسلمین پرداخت و البته تاوان سنگین آن را هم با عزل از بالاترین منصب دنیوی و دو دهه اهانت و تحقیر چشید.
البته در تشییع جنازهٔ دومین معمار جمهوری اسلامی، رهبر جمهوری اسلامی و رؤسای سه قوهاش غائب بودند. هیچکدام حتی برای حفظ ظاهر هم که شده نماینده هم نفرستاده بودند. رئیس جمهور [...] حتی پیامهای نیمدار کتبی شفاهی برادران متصدی قوای تقیینی و قضائی را نیز لازم ندید ارسال کند. بی شک روح آن مرحوم از حضور اعوان ظلمه در کنار تابوت خود معذّب میشد. رئیس مجلس خبرگان رهبری که عمری شاگردی فقیه عالیقدر کرده بود هم همانند رئیس جمهور اصلاحات نماینده فرستاده بودند. تشییع کنندگان از خود میپرسیدند راستی چه کسی باید بمیرد تا حضرات آقایان قدم رنجه کنند و خودشان تشریف بیاورند؟ ملت ایران از آنها که آمدند و پیام درخور دادند سپاسگزار است و از آنها که نیامدند و پیام تسلیت ندادند یا حق مطلب را ادا نکردند، دلگیر است و به سیرهٔ آن مرحوم میفهمد و میبخشد و به خدا واگذار میکند.
۷- رو سفید و سربلند در ابتلائات دنیوی:
آیتاللّه خامنه ای در انتهای تسلیت خود به اصل مدعای خود اشاره کرده است: «در اواخر دوران حیات مبارک امام راحل امتحانی دشوار و خطیر، پیش آمد که از خداوند متعال میخواهم آن را با پوشش مغفرت و رحمت خویش بپوشاند و ابتلائات دنیوی را کفارهٔ آن قرار دهد». دومین رهبر جمهوری اسلامی به درستی واژه های ابتلاء و امتحان دشوار و خطیر را برای اواخر دوران حیات مرحوم آیتاللّه العظمی خمینی انتخاب کرده است. دو فقیه طراز اوّل شیعه در ادارهٔ کشور دیدگاههای متفاوتی داشتند، مرحوم خمینی حفظ نظام را اوجب
واجبات میدانست و برای آنچه مصلحت نظام میدانست حاضر بود احکام شرع (از قبیل نماز و روزه و حج و مضاربه و مزارعه و مساقات) و جان چند هزار مخالف را فدا کند، در مقابل مرحوم منتظری مصلحت نظام را واجب نفسی نمیدانست آنرا واجب مقدمی و طریقی برای اقامهٔ عدالت میدانست و برای حقوق انسان از آن حیث که انسان است احترام قائل بود و به رعایت دقیق ضوابط شرع در مورد زندانیان و مخالفان به شدت پایبند بود.
مرحوم منتظری در برابر اعدامهای بی رویهٔ سال ۶۷ در زندانهای جمهوری اسلامی به شدت به استاد خود اعتراض کرد. به نظر وی این اعدامها بر خلاف ضوابط مسلم شرعی و بر خلاف قوانین موضوعه صورت گرفت. او به موضع خود به آن حد اطمینان داشت که حاضر شد بخاطر پافشاری بر آن از رهبری نظام که بیش از چند ماه با آن فاصله نداشت، چشم پوشی کند. در آن امتحان دشوار و خطیر حسینعلی منتظری نجف آبادی روسفید و سربلند بدر آمد. فرزند فاضل روستائی باصفا مرحوم حاج علی منتظری نجف آبادی در مرأی و منظر اکثر ملت ایران مظفر و منصور شد. در این ابتلاء الهی بر اساس موازین مسلم قرآنی بزرگانی مردود شدند که علیرغم خدمات فراوانشان باعث و بانی انحراف بنیادی جمهوری اسلامی هستند.
[...] ایشان از کجا اینگونه با اطمینان قضاوت میکنند که مرحوم منتظری در آن امتحان رفوزه شد و رنجهائی که توسط [...] بر وی (منتظری) روا رفت کفارهٔ گناهان اوست؟ این موضع ربوبی است که بهشت و جهنم و ثواب و عقاب و کفاره تعیین میکند. البته ولایت
مطلقهٔ فقیه با تعابیر شبه عرفانی فقیه مبدع آن چیزی از موضع ربوبی کم ندارد. موضعی خدایگانی است. بجای خدا در عرشش در فرش زمین برای خلائق تعیین تکلیف میکند. جان میستاند. بر حیات و ممات، بر زندگی خصوصی و حتی در قبر مردم هم دخالت میکند. اما اگر از زور ناچاری قرار است بنی بشری از چنین موضعی سخن بگوید حداقل مقادیری دانش اجتهادی و فقاهت سنتی به شیوهٔ سلف صالح و فقه جواهری لازم دارد. کسی میتواند در نزاع علمی و اختلاف تخصصی دو مجتهد مسلم داوری کند و حکم به خطای یکی و فتوا به صواب دیگری صادر کند که خود بهره ای و افر از دانش طرفین و حتی برتر از آنها داشته باشد. آقای خامنه ای به تبحّر علمی و استادی مرحوم منتظری اقرار کرده است. ایشان با کدام دانش و با اتکا به کدام فقاهت و اجتهاد این فقیه بزرگوار و استاد برجسته را به ارتکاب خطا در ابتلای عظیم بیست سال قبل محکوم میکند؟ من میزان کم اطلاعی و عدم صلاحیت فقهی و کلامی [...] را به استناد تنها اثر فقهیش پس از نزدیک هفتاد سال مستدلاً تشریح کردم.
۸- نصیحت به ائمهٔ مسلمین:
[...]
آیتاللّه مکارم شیرازی هم در تداوم سیاست یکی به نعل یکی به میخ خود در ضمن تسلیت کوتاهش نوشت «آن مرحوم مقامات علمی و مجاهدتهایی قبل و بعد از انقلاب داشتند هر چند بخشی از مواضع ایشان مخصوصا در اواخر حیات امام راحل قدس سره مورد قبول نبود» (سایت معظم له ۸۸/۹/۲۹). به عنوان خوانندهٔ قدیمی (در دوران
نوجوانی) مجلات نسل جوان و مکتب اسلام و کتاب فیلسوف نماها خدمت «آیتاللّه فی الارضین» با احترام معروض میدارد که بخش اعظم مواضع سیاسی شما نیز مورد قبول ملت رشید ایران نبوده و نیست، بویژه سکوت معنادارتان در برابر ظلمی که در چند ماه اخیر از سوی حکومت بر معترضان سبز روا رفت. البته وقتی فقیهی در مبنا رأی مردم را در انتخاب رهبر تنها از باب حکم ثانویه برای دفع تهمت استبداد و دفع وسوسه های شیاطین بداند (انوار الفقاهة، ج ۱، ص ۵۱۶) واضح است که به چه میزان به رضایت مردم در حوزهٔ عمومی بها میدهد.
اعلامیهٔ تسلیت جامعهٔ مدرسین حوزهٔ علمیهٔ قم که افتخار تاریخی تشیع در استقلال مرجعیت از حکومت را ملکوک کرد و به «جامعهٔ وعاظ السلاطین» تبدیل شده است گرته برداری ناشیانه از پیام تسلیت مقام معظم است، کم ارزش تر از صرف وقت در نقدش است.
۹- تبرک عُشّ آل محمد به شعارهای ابراهیمی موّحدان:
شهر قم به کرات به خاطر دارد که مراجع تقلیدی از دنیا رفتند و مقلدان و علاقه مندانشان مجاز به برگزاری مراسم ترحیم و ختم برای آنها نبودند. این تنها فعالان سیاسی و روشنفکران و تحصیل کرده های دانشگاهی نیستند که با رژیم منحرف جمهوری اسلامی مشکل دارند، جمع کثیری از متدینان سنتی هم به دلیل تضییقات فراوانی که این رژیم برای مراجعشان ایجاد کرده است از آن ناراضیند. رژیم جمهوری اسلامی بار دیگر اثبات کرد که برخلاف وعدهٔ اولیه اش که حتی مارکسیستها هم آزادند فعالیت کنند (مصاحبهٔ پاریس بنیانگذار) در
سی امین سال حکومت خود بجائی رسیده است که اجازهٔ برگزاری مجلس ترحیم و ختم و بزرگداشت به دومین معمار خود هم نمیدهد. شما اجازهٔ برگزاری مجلس ترحیم به فقیه مجاهدی را ندادید که خودتان اعتراف کردید «دورانی طولانی از زندگی آن مرحوم در خدمت نهضت امام راحل عظیم الشان گذشت و ایشان مجاهدات زیادی انجام داده و سختی های زیادی در این راه تحمل کردند».
یکی از مراجع حکومتی - که استعداد شگرف معظم له در تولید و تعلیم شعار به نفع مقام عظمای ولایت به طلاب در هفتهٔ گذشته عالمگیر شد - متأسفانه از هتک حرمتهایی که مزدوران [...] از کسی که منفرداً بین المراجع به متقلبی همچون محمود احمدی نژاد تبریک میگوید جز این انتظاری نیست. سردستهٔ اراذل و اوباش در حمله به بیوت مراجع عظام (اعلی اللّه کلمتهم) آخوند دربار و منبری حسینیهٔ شماست. مردم ایران این همه ظلم را از چشم شما میبینند و الّا هیچ فرد متدینی اسائهٔ ادب به مرجع تازه درگذشته و پرتاب سنگ به بیت او و منزل بستگانش و بیت مرجع منتقد دیگر را روا نمیدارد. شما از شعارهای تشییع کنندگان خشمگین شده اید. این برای اولین بار بود که این شعارهای ابراهیمی استبداد شکن عشّ آل محمد را متبرک کرد و طلاب حوزه های علمیه پیام رسای ملت ایران را شنیدند:
ما اهل کوفه نیستیم، پشت یزید بایستیم؛ مرگ بر ستمگر، [...]؛ [...]؛ [...]؛ دیکتاتور، دیکتاتور، عزّت خدادادیه؛ منتظری نستوه راهت ادامه دارد، حتی اگر دیکتاتور بر ما گلوله بارد؛ عزا عزاست امروز، ملت سبز ایران صاحب عزاست امروز؛ منتظری مظلوم، آزادیت
مبارک؛ ؛ [...]، روز عزاست امروز، فقیه نستوه ما، پیش خداست امروز؛ عزا عزاست امروز، روز عزاست امروز، مرجع سبز ایران، پیش خداست امروز؛ تجاوز، جنایت، مرگ بر این [...]؛ وصیت منتظری، مرگ بر این دیکتاتوری؛ اوین شده دانشگاه، ایران شده بازداشتگاه؛ منتظری زنده است، مرجع پاینده است؛ مرجع آزادگی، آزادیت مبارک؛ مرگ بر دیکتاتور.
روزنامه ها رسماً از انعکاس اخبار مراسم تدفین و تشییع و ترحیم فقیه آزاده منع شدند. هیچ روزنامه ای اجازه نیافت مطلبی دربارهٔ مرحوم منتظری را در صفحهٔ اوّل کار کند. صدا و سیمای حکومتی هم که در این مصیبت نمک بر زخم میپاشید. شما میتوانید خوشحال باشید. هیچ جریده ای و هیچ رادیو تلویزیونی در مملکت محروسه از آنچه در مراسم تدفین و تشییع اتفاق افتاده بود چیزی گزارش نکرد و از سبب عدم برگزاری مراسم برگزار نشده پرده برنداشت. هیچکدام شعارهائی که تا عمق استخوان [...] را سوزاند منعکس نکردند. شهر در امن و امان است. مهم نیست که در این چند روزه تمام مطبوعات و رادیو تلویزیونهای معتبر دنیا اولین خبرشان درگذشت دومین معمار جمهوری اسلامی بود. شما میتوانید سرتان را همانند کبک در برف فرو ببرید و کماکان همانند شاه معدوم صدای اعتراض شهروندان ایرانی را نشنیده بگیرید.
۱۰- مکتب سیاسی منتظری:
اگر زمانی از مرحوم آیتاللّه العظمی خمینی همانند لنین در شوروی، مائو در چین و کاسترو در کوبا یاد میشد؛ منتظری را تا قبل از
درگذشتش میشد با تروتسکی در شوروی مقایسه کرد. اما خلوص، انصاف، شجاعت، دانش، تقوا و حریّت منتظری بویژه رهبری معنوی او در جنبش سبز اخیر مردم ایران نام او را از حد یک مرجع سنتی تقلید یا یک فقیه متضلع حوزه های علمیه یا یک انقلابی معترض بسیار فراتر برده است. در تاریخ فقه شیعه نام او در عداد آخوند ملا محمد کاظم خراسانی و میرزای نائینی یاد خواهد شد. در مقایسه با دیگر شخصیتهای معاصر بین المللی نام منتظری در عداد نام گاندی رهبر صلح طلب هند و مارتین لوترکینگ و نلسون ماندلا در حد ایران یادکردنی است. اما در این مقایسه ها از منظر اکثر ایرانیان [...]. عزاداران حسینی مویه کنان او را نشانه گرفته اند: محرم ماه خونه، یزید سرنگونه.
منتظری در مرگش شکوفا شد. او صاحب یک مکتب است: اسلام سیاسی رحمانی. او خطای قرار دادن اصل ولایت فقیه در قانون اساسی را به بهترین وجهی جبران کرد. در این باره بیشتر خواهم نوشت. اندیشهٔ منتظری گریبان استبداد دینی را در ایران رها نخواهد کرد. راه منتظری راه حسینی و علوی و محمدی است. او با زندگی خود تجسم این حدیث معتبر سیدالشهدا از جدش رسول خدا (ص) بود: «افضل الجهاد کلمة عدل عند امام جائر» (با ارزشترین جهادها ابراز سخنان عدالت خواهانه در پیشگاه پیشوای ستمگر است). راه منتظری پاکسازی جمهوری اسلامی از ولایت جائر است. متبرک باد نام او، پر رهرو باد راه او.
۳ دی ۱۳۸۸
«۵۴»
پیر مبارزه با خودکامگی
«علی کلائی»
از محل کار خارج میشوم. در پارک نشسته ام و هنوز باورم نمیشود. سرم گیج میخورد و نمیتوانم باور کنم رفتنش را.
همینجور که به گوشه ای خیره شده ام پیرزن نزدیک میشود. با قدی خمیده و صورتی تکیده از رنج روزگار نزدیک میشود.
پسرم! شنیدی که آقای منتظری فوت شد؟
آره مادر شنیدم.
خیلی مرد بود، خیلی.
و رد میشود تا بطری آب خنکش را از شیر گوشهٔ پارک پر کند و من میمانم و زنگ صدایی که مردانگی را فریاد میزند.
این کشاورز زادهٔ نجف آبادی به سال ۱۳۰۱ در نجف آباد اصفهان زاده شد. از همان روزها انگار میدانست که روزی محبوب قلوب خلقی میشود که برای رهاییش مبارزه میکند. از ۷ سالگی ادبیات فارسی و صرف و نحو عربی را میآموزد و در سن ۱۲ سالگی وارد حوزهٔ علمیهٔ اصفهان میشود. در ۱۹ سالگی اصفهان را به مقصد قم ترک میگوید تا فصل جدیدی در زندگی خود و در تاریخ ایران بگشاید.
منتظری در روزهای ماقبل انقلاب ضد سلطنتی بهمن ۵۷ بارها و بارها دستگیر میشود و به زندان میرود. بر خلاف بسیاری از عافیت طلبانی که به گوشهٔ عزلت خود خزیده بودند و جبونانه سر در لاک خویش داشتند، منتظری در میانهٔ اندیشه و عمل ایستاد و با ظلم
مبارزه کرد.
- در سال ۱۳۴۵ در پی بازداشت فرزندش بازداشت شد و مدت ۷ ماه را در زندانهای سیاه ستم میگذراند.
- در سال ۱۳۴۶ در هنگام بازگشت از عراق و پس از زیارت عتبات عالیات و ملاقات با آقای خمینی دوباره بازداشت میشود و مدت ۵ ماه را در بند رژیم میگذراند.
- در سال ۴۶ و پس از آزادی و در زمان جشنهای تاجگذاری، از آنجا که رژیم منتظری را مخل امنیت خود میبیند (چقدر انگها و اتهامها تکراری شده است در این سالها!) او را به مسجد سلیمان تبعید میکند. اما پیر ما مردانه در هر کجای خاک وطن که باشد همچنان شیرانه میغرد و بر سر ظلم و استبداد فریاد بر میآورد.
- در سال ۴۷ و تنها چند ماه پس از بازگشت از تبعید دوباره بازداشت شده و پس از محاکمه ابتدا به سه سال زندان و در دادگاه تجدیدنظر به یکسال و نیم حبس محکوم میشود و به زندان قصر انتقال مییابد.
- در سال ۴۹ و پس از آزادی به زادگاهش نجف آباد تبعید میشود. او نیز در نجف آباد به ایجاد نهاد نماز جمعه میپردازد. تا جایی که ساواک اصفهان گزارش میدهد که: «نماز جمعهٔ منتظری یک پایگاه سیاسی برای مبارزه با رژیم است.» او جمعاً به مدت سه سال را در تبعید میگذراند.
- در سال ۵۲ بار دیگر رژیم حضور او را در زادگاهش تحمل نمیکند و او را به طبس تبعید میکند. آن هم برای مدت سه سال. اما تاب حضور او را در طبس هم نمیآورند. دیدارهای هزاران نفره مردم با او در طبس
و نامه های افشاگرانه اش در مورد ماهیت ارتجاع و امپریالیسم موجب میشود که او پس از یکسال از طبس به خلخال تبعید شود.
- در سال ۵۳ و در خلخال نیز دست از مبارزه برنمی دارد. پس از تنها ۴ ماه رژیم مجبور میشود تا او را به سقز تبعید کند.
- در سقز نیز مرد مبارزهٔ ما همچنان میایستد و خم به ابرو نمیآورد. آخرالامر رژیم تصمیم میگیرد در تیرماه ۵۴ او را به زندان بیاندازد. ایستگاه اوّل اما زندان کمیتهٔ مشترک است. همانجایی که آقایان حاکم امروز ایران زمانی از آن به عنوان زندان استفاده کردند و نام توحید را بر آن نهادند و سرانجام در دوران اصلاحات تبدیل به موزه شد. موزه ای که اما از یاد مبارزه پیرانی چون منتظری و جوانانی چون حنیف و یارانش خالی بود و تنها به نشان دادن چهره کسانی مبادرت شد که یا در سال ۵۵ با کرنش در برابر رژیم از بند رستند و یا تنها چند روزی و روزهای کوتاهی را در کمیتهٔ مشترک بودند. منتظری اما شش ماه را در انفرادی کمیتهٔ مشترک و زیر شکنجه های وحشیانه تاب آورد و مردانه بر سر آرمان ایستاد.
- او پس از شش ماه به ده سال حبس محکوم شد. در اوین نیز به همراه یار دیرینش زنده یاد پدر آیتاللّه طالقانی به مبارزه با استبداد و استعمار و استثمار ادامه داد.
- و بالاخره با اوج گیری مبارزات مردمی در هشتم آبان ۵۷ از زندان رژیم ستم شاهی آزاد و بر دوش خلق به جان آمده استقبال شد.
اما بسیاری از همبندان آن روز منتظری به میوه چینان پس از پیروزی بدل شدند. آنانی که دم از حقیقت میزدند در پیش پای مصلحت قدرت
زانو زدند و با در آغوش کشیدن عروس قدرت راه زورداران جبار تاریخ را رفتند.
پس از انقلاب بارها و بارها به ارتباط پنهانی (افتضاح ایران گیت) با امریکا و ادامهٔ جنگ خانمان سوز اعتراض کرد. در روزهای سیاه سال ۶۷ که بوی مرگ در سرتاسر ایران به مشام میرسید، این منتظری بود که ایستاده بر آرمان و با پشت پا زدن به قدرتی نزدیک، طی نامه ای خطاب به رهبر وقت صراحتاً اعلام کرد که وزارت اطلاعات شما روی ساواک شاه را سفید کرده است!
همین ایستادن بر آرمان انسانی و اندیشهٔ حقوق بشری برای کسی که خود قربانی مسلم نقض حقوق بشر بود موجب گشت که قدرت دنیایی را از دست داد و به جان آن رضایت خدا و خلق را نصیب خود ساخت.
منتظری از آن روز محبوب قلوب شد که به قدرت و مصلحت چونان مولایش علی «نه» گفت و به برابری و آزادی و انسانی «آری» گفت.
اما منتظری تنها معترض سالهای سیاه دههٔ شصت نبود. او در لحظه لحظهٔ عمرش به امر به معروف و نهی از منکر آمر و عامل بود. در سال ۷۱ به مناسبت سالگرد پیروزی انقلاب ضد سلطنتی بهمن ۵۷ به فشارها و ظلم حاکم علی وار هجوم برد. به بیت شریفش مغول وار حمله بردند و زدند و شکستند و سوزاندند. در آبان ۷۶ و تنها چند ماه پس از حضور اصلاح طلبان آن روز (حاضران در حاکمیت دیروز دههٔ شصت و ساکتان در برابر ظلمی که بر منتظری رفت) در اعتراض به حکومتی شدن مرجعیت شیعی و ادعای مرجعیت مدعیانی که
صلاحیت مرجعیت را نداشتند و ندارند سخنرانی کرد و باز مغولان زدند و بردند و سوزاندند. منتظری ۵ سال پس از آن روزها را در حصر خانگی بود. در روزهایی که اصلاح طلبان شعار آزادی و عدالت میدادند منتظری در حصر بود و از طبیعی ترین حقوق انسانی محروم. اما همچنان با آن قد خمیده و ریش سپید از جور دوران ایستاد و پرچمدار آزادیخواهی و مبارزه بر علیه استبداد شد.
و در روزهای پس از خرداد ۸۸ نیز این منتظری بود که آبروی مرجعیت شیعی و آبروی دینداران بود. ایستاده بر آرمان و نظاره گر تحول زمان.
هنوز هستند خانواده های زندانیانی که در دههٔ شصت و هفتاد و هشتاد بار بر دوش و با پشتی زخمی از شلاق جبار به بیت منتظری میرفتند و این استوانهٔ اندیشهٔ حقیقت طلب علوی و حسینی مرهمی میشد بر زخم ایشان. کدام خانوادهٔ زندانی است که به در بیت منتظری رفته باشد و دست خالی بازگشته باشد؟ و مگر نه این است مرام علی و حسین که قیام است در برابر ظلم و دستگیری است از مظلوم؟
راستی اگر منتظری نبود آیا در سال ۶۵ بسیاری از بندیان به ناحق زندانهای حاکمیت ولایی از بند رها میشدند؟ آیا آمار کشتار بی رحمانهٔ ۶۷ بیش از آنچه بود نمیشد؟
آیا منتظری اولین مرجعی نبود که رسالهٔ حقوق بشر منتشر ساخت و به دنبال ارتقای سطح حقوق دینی از مؤمن به انسان برآمد؟ و این رساله را نه به عنوان کتابی جداگانه که بخشی از رسالهٔ عملیهٔ خویش ساخت تا به همگان اعلام کرده باشد که عمل و اندیشهٔ منتظری جز بر مبنای حفظ
حقوق انسانی و رعایت حقوق بشر و ایستادن بر اصل آزادی و برابری نیست.
فقیه عالیقدر و مجاهد، مرد کوران مبارزه و ایستاده بر آرمان آزادی و برابری و پیر مبارزه با خودکامگی اما دیگر تاب و توان ماندن در هنگامهٔ جور و جفا به نام دین و به نام حاکمان را نداشت و در محرم مولایش حسین که خود به راه حسین رفته بود با شمشیر قلم و سخن در شامگاه ۲۸ آذرماه ۱۳۸۸ خورشیدی به رحمت ایزدی پیوست.
منتظری رفت. ناباورانه هم رفت. جایش هم در میانهٔ سیر تاریخی به سوی رهایی خالی است. اما راه منتظری نه در میان پیران محافظه کار که در میان فرزندانی جوان همچنان جاری و ساری است. منتظری جوان زندگی کرد و جوانانه و با قهقههٔ مستانه رهایی از بند زندگی به سوی معبودش پر گرفت. فرزندان منتظری اما همانانی هستند که در روزهای ما بعد سال ۶۰ چشم به جهان گشودند. این نسل منتظری را ظرف این پنج شش ماه شناخت و دانست که میتوان ردای مرجعیت مذهبی به تن داشت و به قدرت نه گفت و در کنار مظلومان و اهل مبارزه برای آزادی و برابری و حقوق بشر بود.
با رفتن منتظری اما سیر مبارزه برای حقوق بشر و آزادیهای مدنی هرگز متوقف نخواهد شد. منتظری مؤمنانه به تاریخ مینگریست و به پایان آن و رهایی انسان معتقد بود.
منتظری در روزگاری زیست که بسیاری خواص و مدعیان دینداری و ایستادگان بر کرسی زعامت مصداق این جملهٔ مولایش حسین شده بودند که «الناس عبید الدنیا والدین لعق علی السنتهم یحوطونه مادرت
معایشهم فاذا محصوا بالبلاء قل الدیانون»، «مردم بندگان دنیایند و دین، تنها بر زبانشان جاری است، هنگامی که زندگیشان سرشار است دین گرایند ولی هنگامی که در تنگنای بحرانها قرار گرفتند دین داران واقعی اندک میگردند.» (بحارالانوار، ج ۴۴، ص ۳۸۳).
اما منتظری به حق مصداق این آیهٔ شریف بود که (من المؤمنین رجال صدقوا ما عاهدوا اللّه علیه فمنهم من قضی نحبه و منهم من ینتظر و ما بدلوا تبدیلا): «در میان مؤمنان مردانی هستند که بر سر عهدی که با خدا بسته اند صادقانه ایستاده اند بعضی پیمان خود را به آخر بردند (و در این راه شربت شهادت نوشیدند) و بعضی دیگر در انتظارند و هرگز تغییر و تبدیلی (در عهد و پیمان خود) نداده اند»، (احزاب، ۲۳).
منتظری ایستاده بر آرمان بود. (ان الذین قالوا ربنا اللّه ثم استقاموا فلاخوف علیهم ولا هم یحزنون)، «آنانی که گفتند پروردگار ما اللّه است و سپس استقامت کردند؛ پس بر ایشان هیچ ترسی نیست و اهل حزن نخواهند بود»، (احقاف، ۱۳).
منتظری گفت پروردگارش خداست. پس در برابر هیچ طاغوتی سر خم نکرد. ایستاد بر سر آرمان آزادی و برابری.
یادش گرامی و راهش پر رهرو باد.
«۵۵»
مورخان و آیتاللّه منتظری تاریخ ساز
«اکبر گنجی»
ایستاد و ایستاد و ایستاد تا به الگوی مبارزاتی مردم ایران تبدیل شد. نشان داد که میتوان در برابر قدرت خودکامه ایستاد. نشان داد که حتی اگر شخصیتی کاریزماتیک همه را مسحور خویش سازد، هنوز هم میتوان اسیر پوپولیسم نشد و تک و تنها در برابر ظلم و جنایت ایستاد. وقتی بسیاری به حمام خون رفتند، او به سرچشمهٔ شراب طهور تبدیل شد.
مورخان با بازسازی حوادث گذشته، به نوعی تاریخ سازند. اما تاریخ سازان حقیقی تک تک افرادی هستند که میآیند و میروند و با زندگی خود تاریخ را پدید میآورند. مورخان نمیتوانند تمام تاریخ را به تصویر کشند. آنان مجبور به گزینش مهمترین رویدادها و مهمترین چهره های تأثیرگذار هستند. اگر چه تاریخ مجموعهٔ رفتارهای همهٔ آدمیان است، اما برخی انسانها نقشی اساسی در سیر حوادث داشته و دارند. تاریخ سازان، حلّال همهٔ مسائل و رافع همهٔ مشکلات نیستند، اما اگر اخلاقی عمل کرده باشند، «سرمشق» و «الگوی» مردم زمان خود و آیندگان خواهند بود. هیچ ملتی فاقد الگوهای اخلاقی نیست. گاندی الگوی اخلاقی هندیان و تمامی آزادیخواهان معتقد به شیوه های غیر خشونت آمیز است.
انقلاب ایران، میشل فوکو را به تهران و قم کشاند. او انقلاب ایران را روح جهان بی روح به شمار آورد. اما وقتی اعدام ها و سرکوب ها آغاز
شد، نظر فوکو تغییر کرد. آیتاللّه خمینی نمیخواست گاندی ایرانیان و جهانیان باشد .. [...] امّا تقدیر این بود که شخصیت دیگری در برابر زندان و شکنجه و اعدام بایستد. او بود که از آغاز در برابر نقض حقوق اساسی مخالفان ایستاد. او بود که دستاش به خون آلوده نگشت. او بود که مقام رهبری را در پای حقوق زندانیان قربانی کرد.
شخصیت کاریزماتیک آیتاللّه خمینی چیزی نبود که او را وادار به سکوت کند. «پست رهبری» چیزی نبود که او را فریب دهد. اهانت و حملهٔ اوباش چیزی نبود که او را بترساند. حبس چند ساله در منزل چیزی نبود که او را وادار به عقب نشینی کند. فضائل چیزی نبود که او بتواند آنها را در پای رذائل قربانی کند. تنهایی و تک افتادگی چیزی نبود که مقاومت شجاعانهٔ او را سست سازد. اهانتهای گستردهٔ زمامداران حاکم، آخوندهای درباری و دستگاه سرکوب چیزی نبود که او را بشکند. یک آن خانوادهٔ زندانیان را تنها نگذارد.
ایستاد و ایستاد و ایستاد تا به الگوی مبارزاتی مردم ایران تبدیل شد. نشان داد که میتوان در برابر قدرت خودکامه ایستاد. نشان داد که حتی اگر شخصیتی کاریزماتیک همه را مسحور خویش سازد، هنوز هم میتوان اسیر پوپولیسم نشد و تک و تنها در برابر ظلم و جنایت ایستاد. وقتی بسیاری به حمام خون رفتند، او به سرچشمهٔ شراب طهور تبدیل شد. حق با آیتاللّه علی خامنه ای است که میگوید در اواخر دوران آیتاللّه خمینی «امتحانی دشوار و خطیر پیش آمد». آری در آن امتحان بسیاری مردود شدند. علی خامنهای «ابتلائات دنیوی» بسیار برای آن بزرگ مرد منتقد پدید آورد. حال پس از درگذشت او نوشته است که آن
ابتلائات دنیوی، «کفارهٔ» ایستادگیهای او بود . [...] از خدا میخواهد تا «با پوشش مغفرت و رحمت خویش» ایستادن او را «بپوشاند». او نبود که دستور کشتار مخالفان زندانی را صادر کرد. او نبود که حکم ترور دگراندیشان و دگرباشان را در داخل و خارج صادر کرد. او در تمام این جنایات در صف مقتولان و در برابر قاتلان قرار گرفت. او پاک پاک از میان ما رخت بربست.
در وصف شجاعت او بسیار گفته و نوشته اند. اما شجاعت نظری، مقام کم یابی است. اینکه آدمی صادقانه با باورهای پیشین خود مواجه شود و باورهای بلادلیل را چون برف پیش آفتاب ریزد تا آب شوند، شجاعت کم یابی است. او دستگاه فقهی - حقوقی خود را دائماً متحول میکرد. اگر در آغاز ولایت فقیه جایگاه ویژه ای داشت، در پایان حقوق شهروندان جایگزین عرف اعراب زمان پیامبر اسلام شد.
پایان او، آغازی دیگر بود. درگذشت او حیات تازه ای به او داد. او نوع دیگری از رابطهٔ قدرت و حقوق را به ما استبداد زدگان نشان داد. او نوع دیگری از شخصیت سیاسی را به ما شناساند. اگر جنبش سبز به اهداف خود دست یابد، او در عمل هم به پیروزی دست خواهد یافت. جنبشی که از آغاز با آن بود و تا آخرین لحظه های عمر در حال بر ساختن آن بود. رفت و ما را تنها گذاشت. چشمان ما را اشک آلود کرد. دل ما را اندوهگین ساخت. او فقط پدر محمد و احمد و سعید و دخترانش نبود، او پدر همهٔ ما بود. جسمش در جایی خواهد آرمید. امّا شخصیتش با ما و سرمشق ما خواهد بود.
۲۹ آذر ۱۳۸۸
«۵۶»
آن که صعود کرد و آن که سقوط کرد؛ آن که رها شد و آن که گرفتار
«اکبر گنجی»
اشاره:
ساختار جهان طبیعت و جهان اجتماع به گونه ای نیست که انسانها بتوانند به هر چه میخواهند دست یابند. راههای بسیاری گشوده است و راه های بسیاری مسدود است. منابع و برساخته های انسانی بیکران نیستند: چهار منبع قدرت، ثروت، معرفت و منزلت از منابع کم یاباند.
نظام های بشری - چه در سطح بین المللی (آمریکا و سومالی، ژاپن و افغانستان) و چه در سطح داخل یک کشور (دولت و مردم، ثروتمندان و فقرا) - به شدت گرفتار نابرابری در توزیع این منابع کم یاباند. به عنوان مثال، نمیشود در یک کشور دو نفر به طور هم زمان رهبری سیاسی (پادشاه، رئیس جمهور، نخست وزیر و...) را در دست داشته باشند. رئیس جمهور شدن یکی در یک دورهٔ معین، به معنای فقدان این منبع قدرت برای همهٔ افراد آن جامعه، در آن دورهٔ معین است. آیتاللّه منتظری با منابع کم یاب چه میکرد؟
یکم - رهایی از قدرت:
پس از پیروزی انقلاب اسلامی ۱۳۵۷، آیتاللّه منتظری به دلیل سوابق مبارزاتی و پشتوانهٔ علمی در فقاهت، به سرعت به چهرهٔ مقبول تبدیل شد. انتظار او این بود که در رأس ساختار سیاسی یک جامعهٔ مسلمان شیعه باید کسی قرار گیرد که افقه و اعلم در فقه باشد (یعنی مرجع تقلید).
البته عدالت هم نقش مهمی در این رابطه بازی میکرد. یعنی، ولیّ فقیه باید عادل باشد. آیتاللّه خمینی، استاد فقه و فلسفه و عرفان، مصداق حاضر آن مفهوم بود.
به تعبیر دیگر، ولایت فقیه لباسی بود که در حد قد و قامت رهبر انقلاب دوخته شده بود. سوابق مبارزاتی آیتاللّه خمینی و دفاع او از روشهای مسالمت آمیز در مبارزه با دیکتاتوری - آن هم در روزگاری که گفتمان مسلط، گفتمان چریکی بود - هیچ شک و شبهه ای ایجاد نمیکرد.
بدین ترتیب بود که آیتاللّه منتظری بیشترین نقش را در تصویب اصل ولایت فقیه و ورود آن به قانون اساسی بازی کرد.
جبههٔ متحد انقلاب به سرعت فرو ریخت، اسلحه جایگزین استدلال و رفاقت شد، تسخیر قهرآمیز دولت، آرمانی مطلوب بود.
کردستان، گنبد، دیگر شهرها و دانشگاهها به میدان نبرد تبدیل شد. بازداشت های گسترده آغاز گشت. شکنجه و اعدام مخالفان با دیدگاه آیتاللّه منتظری سازگار نمیافتاد.
شروع به نوشتن نامههای اعتراضی محرمانه به آیتاللّه خمینی کرد و به رهبران حاکم و دستگاه اطلاعاتی - امنیتی تاخت که چرا چنان میکنند.
این چنین بود که فاصله ای پدیدار گشت که روز به روز عمیق و عمیق تر شد تا در نهایت به عزل او از سوی آیتاللّه خمینی منتهی گردید. بدین ترتیب، آیتاللّه منتظری از قدرت «رها» شد و آیتاللّه علی خامنه ای «گرفتار» قدرت گردید.
او که دیگر نه قائم مقام رهبری بود، نه امکانی برای ارتباط با دیگران داشت، هنوز گرفتار قدرت بود. مگر هم او نبود که با اصرار، ولایت فقیه
را وارد قانون اساسی کرد؟ مگر هم او نبود که تا عزل از جانشینی رهبری، چند جلد کتاب در تئوریزه کردن نظریهٔ ولایت فقیه نوشت؟ باید تکلیف خود و دیگران را با این نظریه معلوم میکرد.
اما مسألهٔ مهمی وجود داشت که نسل ما بدان توجه نداشت. افلاطون قدرت را به فیلسوف حکیم سپرد. مارکس قدرت را به پرولتاریا سپرد (بلشویک ها حزب کمونیست را جایگزین پرولتاریا کردند). آیتاللّه منتظری (اکثر فقها و مذهبیون) قدرت را به فقیه «عادل» سپردند. انقلاب فرانسه با روبسپیر، انقلاب روسیه با استالین، انقلاب چین با مائو و انقلاب ایران با آیتاللّه خمینی و آیتاللّه خامنه ای نشان دادند که مسألهٔ مهمی که منتسکیو بر آن انگشت نهاده بود، نادیده گرفته شده است.
خطای آنان این بود که میگفتند قدرت را به فرد عادل بسپارید. اما منتسکیو گفته بود، اولین چیزی که قدرت از آدمی میستاند، قدرت عدالت ورزی است. تجربهٔ انقلاب ایران، زمامداری آیتالله خمینی و آیتاللّه خامنه ای، مدعای منتسکیو را به عینه برای آیتاللّه منتظری تأئید کرد و او را به این سو سوق داد. بدین ترتیب بود که با «ولایت مطلقهٔ فقیه» مخالفت کرد. ولایت فقیه را از آن فقیه اعلم و افقه به شمار آورد، و «ولایت فقیه» را به «نظارت فقیه» فرو کاست.
آری آیتاللّه منتظری از «قدرت» رها شد و آیتاللّه علی خامنه ای گرفتار قدرت شد، اما تحول دیگر و مهم تر این بود که آیتاللّه منتظری روز به روز از نظریهٔ ولایت فقیه دور و رها شد و علی خامنه ای روز به روز بیشتر و بیشتر گرفتار نظریهٔ ولایت مطلقهٔ فقیه شد.
فقیه عالی قدر که دستگاه فقهی خود را با حقوق بشر مدرن سازگار
میکرد، شاید در پایان به این رضایت میداد که «ولیّ فقیه» به چیزی مانند «ملکهٔ انگلیس» تبدیل شود.
نمیدانم این همه توجه به زمامداران سیاسی برای چیست؟ تمام توجه را باید به تولید، توزیع و کنترل قدرت معطوف داشت. برای این که قدرت، قدرت عدالت ورزی را نستاند، باید قدرت را با قدرت مهار کرد، نه آن که قدرت را به خوبان سپرد.
به جای بحث و گفت وگو دربارهٔ اوصاف اخلاقی زمامداران سیاسی، باید مردم را قدرتمند کرد تا آدمیانی که گریزی از دولت ندارند، دولت را با قدرت خود کنترل کنند. دموکراسی محصول موازنهٔ قدرت میان دولت و مردم است.
دوّم - صعود اخلاقی:
از نابرابری منابع کمیاب قدرت، ثروت، معرفت و منزلت سخن گفته شد. اما وضع فضائل و رذائل اخلاقی چگونه است؟ آیا اخلاق هم منبعی کم یاب است؟ به تعبیر دیگر، آیا عمل به فضائل اخلاقی از سوی یک فرد یا گروه مانع عمل به فضائل اخلاقی از سوی دیگر افراد و گروه هاست؟
روشن است که چنین نیست. راستگویی یکی، مانع راستگویی دیگری نیست. امانت داری یک گروه، مانع امانت داری دیگران نمیشود. بخشش یکی، مانع بخشش دیگری نیست.
آیتاللّه منتظری برابر آیتاللّه خمینی قرار گرفت، اما هیچ گاه در این رویارویی فضائل اخلاقی را زیر پا نگذارد. رویارویی او با آیتاللّه علی خامنه ای هم از این نظر قابل تأمل است.
نقدهای آیتاللّه منتظری موجود است، هیچ نوع اهانتی در آنها
وجود ندارد. اما [...]
سوّم - میراث آیتاللّه منتظری:
درگذشت آیتاللّه منتظری را میتوان در گذشت نظریهٔ ولایت فقیه به شمار آورد. نظریه ای که حتی یک دلیل برای تثبیت آن وجود ندارد، بزرگترین نظریه پرداز خود را از دست داد.
شجاعت و صبرش، نجابت و پاکیاش، صفا و خلوص اش، کرامت و پرهیزگاری اش، همه و همه احترام ویژه ای برای او ایجاد کرده بود که مانع از انکار ته ماندههای ولایت فقیه (نظارت فقیه) توسط دوست داران ایشان میشد.
نظریهٔ ولایت فقیه نظریه ای است که تصورش موجب تکذیبش میشود. جمهوری اسلامی [...] مجری احکام فقهی نیست. اکثریت قوانین و سیاستهایی که اجرا میشوند، هیچ ربطی به فقه ندارند و نمیتوانند داشته باشند؛ برای این که دین به طور کلی در این حوزه ها ساکت است.
ولایت مطلقهٔ فقیه که آیتاللّه خمینی تئوریزه کرد، برای حفظ قدرت مجاز است همهٔ احکام اولیهٔ اسلام را تعطیل کند. حتی استالین هم جرأت نکرد بگوید برای حفظ نظام سیاسی (قدرت) میتوان کل احکام و اصول مارکسیسم را تعطیل کرد، اما آیتاللّه خمینی گفت و در پایان هم افزود: «و بالاتر از آن هم مسائلی است، که مزاحمت نمیکنم».
او بود که به ولیّ فقیه اجازه داد کلیهٔ قراردادهای خود با مردم (قانون اساسی و...) را یک جانبه لغو کند. (۱)
نظام ولایت مطلقهٔ فقیه موجود، همان چیزی است که آیتاللّه
خمینی تئوریزه کرد. اگر در رأس این ساختار، حسین شریعتمداری، سردار جعفری، محمود احمدی نژاد یا نقدی قرار گیرد، باز هم تعارضی با نظریهٔ ولایت مطلقهٔ فقیه ندارد. برای آن که ولیّ فقیه که در ابتدا مجری احکام فقهی بود، در انتها به تعطیل کنندهٔ همهٔ احکام فقهی در پای قدرت تبدیل شد. این نکتهٔ مهم را سردار جعفری بهتر از هر فرد دیگری دریافته است. هم او بود که گفت: «حفظ نظام جمهوری اسلامی ایران از ادای نماز واجب تر است». (۲)
مسألهٔ ایران چه بود و چیست؟ مسأله، مسألهٔ دولت مطلقه بود و هست. ایرانیان با انقلاب ۵۷ نشان دادند که قادر به سرنگونی دولت مطلقه هستند. اما در عین سرنگون سازی دولت مطلقه از طریق انقلاب، نتوانستند نظام دموکراتیک ملتزم به حقوق بشر برسازند.
ممکن است بتوان این نظام را هم سرنگون کرد، اما سرنگونی جمهوری اسلامی، سرنگونی ولایت مطلقهٔ فقیه نیست.
تا وقتی مردم از طریق سازمان یابی منافع، علائق، ترجیحات و هویات متکثر قادر به برساختن انجمنهای واسط و قدرتمند کردن خود نشوند، نظام ولایت فقیه پایدار خواهد بود، اگر چه در رأس نظام سیاسی، سکولارها حاکم باشند . [...]
وقتی یک جامعه شناس به رفتار سیاسی ایرانیان مینگرد، از خود میپرسد: این اقدام چه ارزشی دارد که آنان دولت مطلقهٔ ولایت فقیه را سرنگون سازند و دولت مطلقهٔ (ولیّ غیر روحانی، پدرسالاری) دیگری را جانشین آن کنند؟ چرا به جای آن که خود را از شر دولت مطلقه رها سازند، برای تصرف دولت مطلقه مبارزه میکنند؟ چرا به
تجربه های مسالمت آمیز گذار به نظام دموکراتیک ملتزم به حقوق بشر نمینگرند؟
مبارزهٔ با دولت مطلقه، میراث ماندگار دو دههٔ پایانی آیتاللّه منتظری است. او نظریهٔ سیاسی خود را به گونه ای بازسازی و بسط داد که پذیرای میهمانهای ستبری چون دموکراسی و حقوق بشر باشد. او برندهٔ واقعی مبارزات چند دههٔ گذشته بود.
پاورقی:
(۱) سخنان آیتاللّه خمینی به قرار زیر است:
«حکومت به معنای ولایت مطلقه ... بر جمیع احکام شرعیة الهیه تقدم دارد... حکومت... یکی از احکام اولیه اسلام است، و مقدم بر تمام احکام فرعیه حتی نماز و روزه و حج است. حاکم (سلطان) میتواند مسجد یا منزلی را که در مسیر خیابان است خراب کند و پول منزل را به صاحبش رد کند. حاکم (سلطان) میتواند مساجد را در موقع لزوم تعطیل کند؛ و مسجدی که ضرار باشد، در صورتی که رفع بدون تخریب نشود، خراب کند.
حکومت میتواند قراردادهای شرعی را که خود با مردم بسته است، در موقعی که آن قرارداد مخالف مصالح کشور و اسلام باشد، یک جانبه لغو کند. و میتواند هر امری را، چه عبادی و یا غیر عبادی است که جریان آن مخالف مصالح اسلام است، از آن مادامی که چنین است جلوگیری کند.
حکومت میتواند از حج، که از فرایض مهم الهی است، در مواقعی که مخالف صلاح کشور اسلامی دانست موقتاً جلوگیری کند... آنچه
گفته شده است که شایع است، مزارعه و مضاربه و امثال آنها با آن اختیارات از بین خواهد رفت، صریحاً عرض میکنم که فرضاً چنین باشد، این از اختیارات حکومت است. و بالاتر از آن هم مسائلی است، که مزاحمت نمیکنم» (روح اللّه خمینی، صحیفهٔ نور، ج ۲۰، صص ۴۵۱ - ۴۵۲).
(۲) رجوع شود به سایت آفتاب نیوز.
«۵۷»
چنان با خوب و بد سر کن که بعد از مردنت عرفی
مسلمانت به زمزم شوید و هندو بسوزاند
«مادر لطفی و جمعی از مادران خاوران»
آیتاللّه حسینعلی منتظری درگذشت. اینکه چند سال زیست و در چه جایگاهی قرار داده شد چندان از تلاشهای بشردوستانهٔ او نمیکاهد. آنچه اهمیت دارد ایستادگی او در برابر مستبدین و ستمگران چه در قبل و بعد از انقلاب است که بر همگان آشکار میباشد.
هنوز از خاطر من و دیگر مادران خاوران نرفته که در دههٔ پنجاه، آیتاللّه منتظری و انوش و دیگر مبارزان، آنسوی دیواری بودند که ما همراه با خانوادهٔ آیتاللّه به فرو ریختن دیوار جدائی ها میاندیشیدیم. دیوار جدائی در بهمن ۵۷ فرو ریخت. اما بار دیگر فرزندانمان به حبس دیگری گرفتار آمدند. این بار موضوع دادخواهی فرزندان جان باختگانمان را با آیتاللّه آزاده ای که در حصر ناخواسته گرفتار آمده بود مطرح میکردیم. ایشان با همهٔ محدودیت ها حاضر به سکوت در مقابل کشتار فرزندانمان در سال شصت و هفت نشد.
من به نمایندگی از سوی جمعی از مادران خاوران، درگذشت روحانی آزاداندیش را به همسر و فرزندان فهیم و آگاه او تسلیت گفته و خود را در غم از دست دادن این مبارز سرسخت و شجاع شریک دانیم.
گرچه او از همهٔ محدودیتها آزاد شد، اما یاد و خاطرهٔ تلاشهای بشردوستانهٔ او از خاطر ما نخواهد رفت.
«۵۸»
غمخوار کرامت انسان
«محمد مجتهد شبستری»
(من المؤمنین رجال صدقوا ما عاهدوا اللّه علیه)
(قرآن، احزاب، آیهٔ ۲۳)
درگذشت مرجع عالیقدر دینی آیتاللّه منتظری غمی آمیخته با حسرت بر جان من نشاند. غم من از آن است که خود را شریک غمهای طولانی او برای حفظ کرامت و شرافت انسان مییابم و حسرتم از آن است که مرد بزرگی را از دست داده ایم که مادر روزگار به ندرت چنان مردی میزاید.
آیتاللّه منتظری یک مرجع دینی نمونه و درخشان بود که دو شاخص بسیار ممتاز و برجسته داشت. او در سراسر عمر با برکت خود غم کرامت و شرافت انسانها را خورد و در هیچ مقطعی از زندگی اش از مبارزه و مخالفت با ظلم و استبداد و احیای حقوق انسانها باز نایستاد. شاخص دوّم وی آن بود که با شجاعت علمی و شهامت عملی کم نظیر در آراء فقهی سیاسی پیشین خود که سالهای طولانی برای آن سرمایه گذاری کرده بود تجدید نظر کرد. او در آخرین کتاب خود «اسلام دین فطرت» نوشت: در عصر حاضر حکومت چیزی غیر از قرارداد عقلانی میان حکومت کنندگان و حکومت شوندگان نیست. در خارج از این چهارچوب هیچ انسانی بر انسانهای دیگر ولایت ندارد و هر انسان از آن نظر که انسان است حقوق بشریت دارد.
سیرهٔ آیتاللّه منتظری به دین و مرجعیت دینی اسلامی در عصر
حاضر محتوا و معنائی قابل احترام بخشید. موج گستردهٔ اندوه و حسرت که از فقدان این مرجع دینی مظلوم به صورت غیرقابل انکار، بر جان ملت ایران نشسته، نشان میدهد که او در همهٔ مراحل سرنوشت ساز زندگانی اجتماعی و سیاسی اش از عهدهٔ امتحانات الهی و خدمت به خلق سرفراز بیرون آمده است. اینک مرگ او مایهٔ عبرت و تنبّه اقران و معاصران گردیده است. آنان ببینند که مردی از زمرهٔ آنان چون دین به دنیا نفروخت چگونه محبوب خدا و محبوب دلها گشت و چه سان نام او در تاریخ مسلمانان جاودانه گردید.
رحمت فراوان خداوند بر او باد که عاش سعیداً و مات سعیداً.
«۵۹»
میراث فقهی و سیاسی آیتاللّه منتظری:
نظارت فقیه و مبانی فقهی حقوق بشر
«مجید محمدی»
شخصیت و آثار و مواضع آیتاللّه منتظری و تحول آنها منعکس کنندهٔ بخشی از تاریخ تحولات سیاسی و فقهی در ایران است. آیتاللّه منتظری به عنوان فردی که در تمام تحولات سیاسی پنج دههٔ اخیر حضوری فعال داشته، هم در موضع گیری ها و بیانیه ها، هم در آثار مکتوب، هم در دروس حوزوی، و هم در شاگردانی که پرورش داده سنتی را به یادگار گذاشته است که به عنوان یک گزینه در برابر دیگر گزینه ها در بسیاری از تحلیلهای گفتمانی و مباحث پایه و بنیادی در مورد اندیشهٔ سیاسی معاصر و فقه سیاسی در ایران مطرح بوده و خواهد بود.
زندگی سیاسی و خط مشی عملی منتظری به خاطر ایستادگی در برابر حاکمان جبّار زمانه، دفاع از حقوق زندانیان سیاسی، مخالفت با شکنجه و زندانی کردن و اعدام مخالفان، سالها پرداختن هزینه برای دیدگاه هایش در زندان و حصر خانگی، تواضع در برابر مردم، شجاعت پس گیری مواضع غلط گذشته (مثل حمایت از اشغال یک سفارت در کشور)، و باز بودن در خانه اش به عنوان یک فقیه و مقام عالی رتبه حکومتی به روی همهٔ مردم با دیدگاه ها و ایدئولوژی های متفاوت و متضاد در خاطر ایرانیان باقی خواهد ماند.
اما در حوزهٔ نظر و اندیشه، در میان انبوهی از موضوعات که این فقیه
خاضع، شجاع، مبارز، انساندوست و انسانگرا بدانها پرداخته و فتاوای نوی که عرضه کرده (جواز دست دادن با زنان غیر مسلمان و زنان مسلمانی که دست ندادن به آنها بی احترامی تلقی میشود) دو موضوع در حوزهٔ عمومی برجسته تر مینمایند: نگرش ویژهٔ وی به ولایت فقیه و مباحث وی در مورد حقوق بشر.
نظارت فقیه انتخابی:
گرچه منتظری از پیش برندگان نظریهٔ ولایت فقیه در نظام حقوقی و سیاسی جمهوری اسلامی بود، دیدگاه او سه تفاوت بنیادی با دیدگاهی که در جمهوری اسلامی حاکمیت یافت دارد.
تفاوت اوّل تأکید منتظری بر انتخابی بودن فقیه و نفی انتصاب وی از جانب خداوند است که مصباح و خامنه ای بدان باور دارند. گرچه دیدگاه منتظری نیز مقوم امتیازات ویژهٔ فقها و روحانیون در رهبری کشور (و لذا تضاد با اصل جمهوریت و حاکمیت مردم) و اصولاً شکل دادن به ساختار و هستهٔ سخت افزاری حکومت بر مبنای آن امتیازات است اما در نظام ربانی سالاری منتظری مردم در حیطه های عرفی مجال حضور بیشتری در عرصه های تصمیم گیری و سیاستگذاری پیدا میکنند.
منتظری دخالت فقیه را به حوزه های تعارض احکام و دستورات دینی با روالهای عرفی، و نه انطباق آنها، محدود میکند اما در قرائت حاکم، حکومت هیچ محدوده ای در دخالت در زندگی عمومی و خصوصی شهروندان تحت عنوان شرع و حکومت دینی نمیبیند.
تفاوت دوّم در مطلقه و غیر مطلقه بودن ولایت فقیه است. در تفسیر