کتاب‌ها ‹ سوگنامه - دفتر دوم

سوگنامه - دفتر دوم

۲۹۸ صفحه

«۳۳»

یک سال پیش با آیت‌اللّه منتظری

«محمود سعیدی زاده»

تقریباً آذر ۸۷ با عده ای از دوستان به دیدار این فقیه بزرگوار رفته بودیم. از آذر ۸۷ تا ۸۸ یکسال گذشته، اما انگار درخت تنومند دمکراسی و آزادی هزار سال به بار نشسته است.

عبداللّه مؤمنی و دیگر دوستان زودتر به رستوران بین راه رسیده بودند. ما در راه بودیم زنگ زد و گفت منتظر ماست. دکتر زیدآبادی از کویر و آسمان و نیم تپه های اطراف جاده می‌گفت.

من اجازه گرفتم و ضبط ماشین را روشن کردم. مرحوم بسطامی آهنگ قدیمی ای را بازخوانی می‌کرد... از آن شب سرد خزان شبها گذشته... داستان باده و مینا گذشته... روزگاری بر من تنها گذشته...

ساعت از ۳ بعد از ظهر گذشته بود؛ به سمت قم راه افتادیم، همراهان به چپ و راست خیابانهای قم راهنمای ام می‌کردند. حس عجیبی داشتم دوباره قم؛ دوباره... دوباره آن حس غریب، دوباره آن دلتنگی ملس، چگونه بگویم؛ این حس الزاماً حس بدی هم نیست بلکه حس عجیبی است. نوع این حس از نوع اضطراب و اضطرار اولین روز حضور در مدرسه است. راستش دلم می‌گیرد، احساس خفگی می‌کنم، تصور می‌کنم در خلوت ترین خیابانهای عالم، در بی انتهاترین برهوت دنیا، در دورترین شهر جهان، دارم به غمگینانه ترین سمفونی خدا گوش می‌دهم.

اینجا قم است و من تمام عرض و طول غربت را با پوست و گوشت و استخوانم اندازه می‌گیرم.

چند تا خیابان را به چپ و راست می‌پیچیم و می‌رسیم به سر کوچه ای که در ابتدا و انتهای آن نه درخت بلکه دوربینهای مدار بسته کار گذاشته اند تا هر وقت که بخواهند از آن میوه های تلخ به بار آورند و تو در اولین نگاه متوجه می‌شوی اینجا نامهربانی جاری است و رسم این مردمان سرک کشیدن به خلوت دیگران است.

درهای اوّل و دوّم را با سرب به هم دوخته بودند تا سالها بگذرد و کسی در این حسینیه اشکش جاری نشود؛ در کنار درهای به هم دوختهٔ حسینیه، در کوچکی باز است تا خوراک دوربین ها مهیا باشد. نفر به نفر از در گذشتیم، کفشهایمان را در آوردیم. عده ای روحانی و غیر روحانی با قیافه هایی که همه جا می‌توان شبیه آنها را یافت در حیاطی نسبتاً کوچک نشسته بودند. وارد اتاقی شدیم به مساحت تقریبی ۳۰ متر. پیرمردی در اتاق به احترام ما ایستاده بود، خمیده، شکسته، آراسته و ساده پوش و دستانی که لرزشش گواه پیری بود. برای یک لحظه حواسم پرت شد؛ نمی‌دانم دکتر زیدآبادی شروع کرد یا ایشان، اما من زودتر از آنها رفته بودم به اعماق تاریخ. به امیدها، به همهٔ آرزوهای بشری که در خواب آرمیده اند؛ به ترس و اضطراب و دلشورهٔ همه کسانی که برای آنکه اندکی از آلام بشر را بکاهند به سیاهیها تاختند... رفتم به سال ۵۷. به مردمانی فکر می‌کردم که برای اجرای عدالت و آزادی حنجره پاره می‌کردند و شبها چه با ذوق و شوق آنچه گذشته بود برای خانواده تعریف می‌کردند. به آن روزگاران فکر می‌کردم، به روزگاری که عکسها چقدر زود بر دیوار خانه ها نقش می‌بست و به همان زودی به پایین کشیده می‌شد.

به فضای خانه برگشتم؛ پیرمردی را دیدم که انگار تمام غم و غصه عالم را به دوش او گذاشته بودند. او در لب دریایی نشسته بود که سالهاست دیوانگی می‌کند و او می‌دانست در طوفانی کردن آن بی تأثیر نبوده است. دریای دیوانه چنان به هم ریخته که نه خدا را می‌شناسد و نه ناخدا را و او به همین امید اینجا نشسته تا دیگران را از شب و دریا و گزمه ها خبر دهد.

به چهرهٔ دوستانم نگاه می‌کردم؛ نمی‌دانستم چه حسی دارند اما من حس غریبی داشتم. روبروی ما کسی نشسته بود که لااقل زمانی جانشین رهبری جمهوری اسلامی بود، عینکی ساده به چشم داشت و لباسهایش ساده تر از شعرهای سید علی صالحی بود. اینجا از جلال و جبروت روحانیت حکومتی خبری نیست. اینجا منزل ساده یکی از مراجع بزرگ جهان اسلام است. اینجا قم است؛ شهری که مرکز جهان تشیع می‌نامندش و در آن حسین علی منتظری حق اظهار نظر علنی ندارد. برای یک لحظه کتاب و جزوه و معلم و همه و همه از جلوی چشمم رژه رفتند. پس چگونه ما از گفتگوی تمدنها سخن می‌گوییم؟ چگونه می‌گوییم ما آزادترین کشور جهان را داریم؟ پس این دوگانگی چگونه است؟ کفن پوشان کجا هستند که از حق مردم فلسطین و لبنان و... دفاع می‌کنند؟ براستی اگر منتظری اینجا نتواند آزاد سخن بگوید در کجای عالم باید از اسلام و شیعه و... سخن بگوید؟ چقدر دلشان خوش است کسانی که انتظار دارند شیعیان در عربستان آزادانه مناسک خود را انجام دهند و چه خیال خامی می‌پرورانند اهل تسننی که می‌خواهند مسجدی در تهران داشته باشند. وقتی قدرت پوشالی به زور و تزویر

مسلح است سخن از آزادی شبیه شوخی است.

خوشبختانه ما باید زودتر از این شهر برویم. از در خانه که بیرون آمدم دوباره از ابتدا تا انتهای تاریخ را به نظاره نشستم. اینجا قم است؛ شهری که مردمانش اگر روسری خانمی کوتاه باشد، اگر مانتوی کسی آب برود، اینجا قیامت می‌شود اما اگر کسی در خانه اش زندانی شود دلش برای نماز خواندن در عبادتگاهی تنگ شود، اگر دخترکی در زندان بمیرد، اگر پیرزنی سرش به دیوار کوبیده شود و در جا از ترس بمیرد، اگر جوان کردی به جرم نداشته زیر بدترین شکنجه ها جان بدهد و جنازه اش در خیابانها به زمین کشیده شود، اگر کارگری فقط به جرم درخواست دستمزد زندانی شود، آب از آب تکان نمی‌خورد.

اینجا قم است شهری که قرار بود مرکز امید مستضعفین عالم باشد؛ اینجا تاریخ نگاران به صف ایستاده اند تا فرصتی مهیا شود و تاریخ نگاشته شود. حتماً خواهند نوشت انقلاب شد. شاه رفت. هنوز منتظری در زندان است، و آزادی هنوز در فرهنگ لغت حاکمیت جایی ندارد و عدالت لفظ مهجوری است.

روزگاری بر من تنها گذشته.... از آن شب سرد خزان شبها گذشته...

«۳۴»

مرجع آزاده! آزادی ات مبارک

«فاطمه شمس»

حالا دیگر هر چقدر تلاش کنند در کوچه های منتهی به خانه ات پرنده هم پر نزند، هر چقدر تلاش کنند آن حسینیهٔ کوچک، مثل همه این سالها آرام بماند، هر چندتا باجهٔ سیاه و نیروی امنیتی سر کوچه های منتهی به حسینیهٔ کوچکت بگذارند، هر چقدر تلاش کنند مردم نامت را بلند در خیابانهای شهری که تو را سالها از زندگی اجتماعی در آن محروم ساخته بودند فریاد نزنند، فایده ای نخواهد داشت. حالا دیگر همهٔ شهر یکپارچه نام تو را فریاد می‌زند. حصرت شکسته شده است آیت‌اللّه وارسته!

عمری نام تو را از کوچه های شهر برچیدند. امشب اما نام تو آزادترین نام برای تلفظ کبوترهاست. همه با مرگ می‌میرند. اما نام تو تازه با رفتنت در کوچه های شهر زنده شده است. شهری که سالها تو را در آن حصر کرده بودند. آنها می‌خواستند تو را در حصر و سکوت، روانهٔ قبر کنند. آنها سالها آرزوی مرگ بی سر و صدای تو را داشتند. اما مانده ام در کار خدا که چه روزهایی را برای رفتنت برگزید.

هم نام مولایت حسین بودی، هم سفر روزهای شهادتش هم شدی. سالیان عمرت نیز در تأسی به شیوه و راه حسین بن علی (ع) گذشت، اصلاح گری و حق طلبی؛ و خداوند هم تو را اینچنین خواست و فراخواند. تو را چنان نزد خود خواند که هفتمین روز رفتنت با غوغای عاشو را هم زمان شود. تویی که زنده بودنت باری بود بر دوش حق کشان

و متجاوزان و مرگت هراسی در دل آنان. حالا از پیکر بی جان تو هم می‌ترسند. و چنین است شیوهٔ زیستن مردان خدا که پیوسته موجی در دل ناآرام جائران زمان خویشند. متبرک باد نام تو که اینچنین وارسته و آزاد سر بر شانه های خدا گذاشتی و رفتی.

آزادیات مبارک مرجع آزاده!

«۳۵»

اصولگرای تمام

«ماشاء اللّه شمس الواعظین»

آیت‌اللّه منتظری یکی از پدران اصلی و معنوی انقلاب اسلامی ایران بود و مبارزات قبل از انقلاب و تلاشهای بعد از انقلاب ایشان بر هیچ کس در تاریخ معاصر پوشیده نخواهد ماند. ایشان قبل از انقلاب، به دلیل مبارزات پیوسته علیه شاه و به دلیل بی عدالتی هایی که از رژیم شاه می‌دید، در برابر آن رژیم ایستاد و سالها شکنجه و آسیب و تبعید را متحمل شد و نقش مهمی در انقلاب داشت. بعد از انقلاب به تبیین مسألهٔ ولایت فقیه پرداخت و پدر معنوی تئوری ولایت فقیه محسوب می‌شود چرا که چهار جلد کتاب فی ولایة الفقیه آیت‌اللّه منتظری، به لحاظ تحقیق در این زمینه و تاریخچهٔ ریشه های این الگو، یعنی الگوی ولایت فقیه، زبانزد همگان است.

این عدالتخواهی و این سطح از مبارزه و این تلاش آیت‌اللّه منتظری به قبل از انقلاب ختم نشد، بلکه ایشان پس از انقلاب نیز آن خط مشی را دنبال کرد و این ویژگی منحصر به فرد آیت‌اللّه منتظری است که برایش نام ها و ویژگی ها مهم نیستند. آنچه برای ایشان مهم بود اصول و ارزشهایی است که به خاطر آن، انسان باید جانفشانی و فداکاری کند.

آیت‌اللّه منتظری علاوه بر شخصیت مبارز و اجتماعی، نکتهٔ عجیبی که داشت، این بود که تسلط ایشان بر فقه و اصول و علوم دینی آنقدر زیاد بود که مرحوم آیت‌اللّه خویی ایشان را افقه الفقهای عصر خویش نامید و در نتیجه ایشان، حتی در تئوریها، سرآمد بسیاری از فقهای

حوزه بود. در نتیجهٔ اصلاحات انجام شده به وسیلهٔ ایشان در گرو ولایت فقیه و بعد تنزیهاتی که در باب این نظریه انجام دادند باید مورد توجه قرار گیرد و سرمشق بسیاری از طلاب باشد.

زرق و برقهای دنیا، آیت‌اللّه منتظری را فریب نداد. جاذبه های دنیوی، ایشان را به سمت اتخاذ رفتارهای ناپسند سوق نداد، جاذبه های قدرت، ایشان را وسوسه نکرد بلکه آنچه برای ایشان مهم بود پایداری و پایبندی به اصولی بود که برایش مبارزه کرد. ایشان پایبندی به اصول را اصل می‌داند و حفظ نظام را وسیله ای برای حفظ این اصول می‌داند. در هر حال آیت‌اللّه منتظری و تشییع پیکر پاک ایشان نشان خواهد داد که تا چه حد، مردم از طریق مشارکت خود در مراسم تشییع، ایشان را شخصیتی بزرگ و قابل احترام می‌دانند.

«۳۶»

مرگهای تاریخ ساز

«روح اللّه شهسوار»

مرگ اوّل: نقطهٔ عطفی در انقلاب اسلامی

علی مزینانی توانست در خرداد ماه ۱۳۵۶ با گذرنامه اش از ایران خارج شود. رژیم ایران که او را ممنوع الخروج کرده بود به اشتباه نام مستعار خانوادگی وی را در لیست سیاه قرار داده بود. اما نام شناسنامهای دکتر علی شریعتی، علی مزینانی بود.

او زادهٔ روستای مزینان از توابع شهر سربداران سبزوار بود. اما سه هفته پس از خروجش از ایران، در ساوت همپتون انگلیس به طور ناگهانی فوت کرد. مرگ نابهنگام وی برای هوادارانش پذیرفتنی نبود و موجب شد آنها او را معلم شهید بنامند.

دکتر علی شریعتی که به لطف فرزندی علامه محمد تقی شریعتی، با میراث تفکر اعتزالی و شیعی آشنا بود و همچنین در دوران تحصیلش در فرانسه تحت تأثیر مکتب انتقادی فرانکفورت و به ویژه هربرت مارکوزه قرار گرفته بود، توانست از آغاز تدریسش در دانشکدهٔ ادبیات مشهد و سپس سخنرانیهای حسینیهٔ ارشاد، دانشجویان و سپس تمامی مبارزان ضدّ رژیم شاه را تحت تأثیر قرار دهد. او توانست قرائتی مبارزانه و اجتماعی از اسلام شیعی در جامعه گسترش دهد. جلسه های سخنرانی وی در حسینیهٔ ارشاد تبدیل به محل یارگیری نیروهای مبارز ضد رژیم شده بود. اما مرگ وی موجی از افسردگی در بین مبارزان را برانگیخت. زیرا آنها شریعتی را موتور تبلیغ مبارزه می‌پنداشتند. مبارزان باید به دنبال جانشینی برای وی می‌گشتند که بتواند خلا توان کاریزماتیک او را پر کند. این بود که آرام آرام نام روح اللّه خمینی دوباره

زنده شد. او که برخلاف شریعتی آشکارا مخالف رژیم شاه بود گزینه ای مناسب برای محوریت مبارزات سیاسی به حساب می‌آمد. پس مرگ نابهنگام شریعتی زمینهای مناسب برای گرایش به سید روح اللّه خمینی پدید آورد. رهبری فکری جنبش به رهبری عملی تبدیل گردید. شاید اگر این حادثه روی نمی‌داد، رویدادهای سال ۵۷ به گونه ای دیگر رقم می‌خورد. زیرا تاریخ نگاران شریعتی را پروژه ای ناتمام معرفی می‌کنند و بر این اعتقادند که مراد وی در جامعه، کامل دریافت نشده است. او در زمان مرگش تنها ۴۴ سال داشت و روشن است که برای تکوین اندیشه های یک جامعه شناس اسلام گرا، به زمانی بیشتر از این نیاز است. او که مخالفانش وی را رادیکال پرور می‌دانستند با مرگش، مبارزات مخالفان ایران را رادیکال تر کرد و راهی را برای سرنگونی رژیم گشود. چیزی که شاید خود چندان تمایلی به آن نداشت (حداقل در آن شرایط).

مرگ دوّم: آیت‌اللّه خمینی به میدان آمد.

هنگامی که در آبان ماه ۱۳۵۶ سید مصطفی خمینی در سن ۴۶ سالگی به ناگهان چهره در سینهٔ خاک فرو برد، کمتر کسی گمان می‌برد که این رویداد موجی از خمینی گرایی را دوباره در مرزهای ایران زنده کند.

در حالی که پس از خرداد ۴۲ و تبعید آیت‌اللّه خمینی آهسته آهسته نام وی در میان عموم مردم ایران رو به فراموشی می‌گرایید، مرگ نابهنگام مصطفی در کنار فوت مشکوک دکتر علی شریعتی، فرصتی استثنایی برای مطرح شدن دوبارهٔ نام آیت‌اللّه خمینی در میان مردم ایران شد. همچنین خلأ محوری رهبری بین مبارزان سیاسی مخالفان نظام باعث شد که اکثریت مبارزین سیاسی با محوریت شخص وی موافق باشند. نیروهای نوگرا از این جهت که وی فقیهی نوگرا بود با وی احساس نزدیکی می‌کردند. مبارزین چپ نیز عملگرایی خمینی را

می‌پسندیدند. اسلامگراها نیز او را پدر معنوی خود می‌دانستند. به همین سبب پس از مرگ مصطفی خمینی بهانه ای ایجاد شد تا با عنوان کردن اینکه مرگ وی طبیعی نبوده و توطئه ای از سوی دولت ایران با همکاری رژیم صدام صورت گرفته است زمینه های توجه مردم به سوی وی فراهم شود.

اما این شایعه بدون زمینه نبود. از آنجا که وی فعالیتهایی رادیکال مبارزه با رژیم شاه داشت و حتی برنامه هایی برای مبارزهٔ مسلحانه و اعزام مبارزین و روحانیون به فلسطین تدارک دیده بود و با جدیت نیز آن را دنبال می‌کرد، مرگ ناگهانی وی بسیار شبهه برانگیز بود. هر چند که امام خمینی در پیام خود برای مرگ وی، هیچ اشاره ای به این شبهه نکرد اما باز هم مرگ وی در بین مردم طبیعی تلقی نشد و او به «شهید مصطفی خمینی» مشهور گردید. پس از مرگ وی، مراسم یادبود وی در شهرهای ایران محفلی برای گردهم آیی مخالفین رژیم شده بود و از ره آورد این رویداد دوباره نام حاج آقا روح الله خمینی بر سر زبانها جاری گردید.

مرگ سوّم: دوران پسا خمینی

«بعد از مرگ ناگهانی احمد خمینی در ۲۷ اسفند ۱۳۷۳ که بر اساس اعلام منابع دولتی، بر اثر سکتهٔ قلبی اعلام شد، شایعاتی در مورد طبیعی نبودن مرگ وی وجود داشت، تا اینکه بعد از ماجرای قتل های زنجیره ای پاییز ۱۳۷۷ و بحث هایی که در این زمینه در مطبوعات ایران از سوی دوّم خردادیها و رقبایشان جریان داشت، عمادالدین باقی از چهره های مطبوعاتی، مدعی شد که سید حسن خمینی پسر احمد خمینی به وی گفته است که حجت‌الاسلام نیازی رئیس دادگاه نیروهای مسلح که پرونده رسیدگی به این ماجرا به وی سپرده شده بود، در

دیداری با او (سید حسن خمینی) گفته است که مجرمان قتلهای زنجیره ای گفته اند که احمد خمینی توسط محفل قتل های زنجیره ای کشته شده است. این حرفها را عمادالدین باقی در یک جلسه گفتگو و مناظره در جمع دانشجویان در اصفهان که قرار بود فلاحیان هم در آن شرکت کند اظهار داشته بود. این گفتهٔ او از سوی نیازی تکذیب شد و عمادالدین باقی به اتهام نشر اکاذیب تحت تعقیب قرار گرفت. اما او از سید حسن خمینی خواستار شد که در زمینهٔ درستی یا نادرستی گفته هایش اظهار نظر کند؛ که سید حسن خمینی در نامه ای، درستی اظهارات عمادالدین باقی را تأیید کرد.»

تأثیر مرگ سید احمد خمینی بر رویدادهای جاری ایران را می‌توان در انحصار قرار گرفتن میراث امام خمینی در دست رهبر جمهوری اسلامی ایران آیت‌اللّه خامنه ای دانست. فرزندان سید احمد کم سن و سال بودند و توانایی دفاع از نزدیکان خود را نداشتند. همچنین نسبت به انحراف از دیدگاههای خمینی بزرگ اشراف چندانی نداشتند. در این شرایط بود که محمد تقی مصباح یزدی که از مخالفان امام خمینی پیش از انقلاب بوده و پس از انقلاب نیز نسبت به او بی توجهی می‌کرد، مدیریت موسسهٔ آموزشی امام خمینی را در دست گرفت و به تربیت روحانیونی پرداخت که افکاری مخالف افکار بنیانگذار جمهوری اسلامی تبلیغ می‌کردند. تأثیر مرگ سید احمد را می‌توان در حضور فرزند ارشدش در عرصهٔ سیاسی اجتماعی دید.

خمینی جوان پس از درج مدارج عالیه در حوزه و کسب تولیت آستان امام خمینی توانست در برابر رشد افکار ضد خمینی به نام خمینی، تا حدود زیادی ایستادگی کند. وی همچنین محملی شد برای

حمایت از اصلاح طلبان ایرانی. چنانکه می‌توان ادعا کرد در صورت نبود وی در عرصه سیاسی ایران، امکان داشت جریان اصلاحات به شرایط کنونی نرسد و توسط محافظه کاران سرکوب گردد. پس اگر سید احمد دچار مرگ نابهنگام نمی‌شد، به دلیل روابطی که با سران اصلاحات، به ویژه سید محمد خاتمی داشت، می‌توان نقشی پر رنگ و مثبت را در جریان اصلاحات برای وی متصور بود.

سید احمد خمینی در آستانهٔ ۴۹ سالگی دیده از جهان فرو بست تا او هم از کسانی باشد که با مرگش تأثیری عمیق در تاریخ ایران بگذارد. او همچنین به همراه خود انبانی از رازهای بیت امام خمینی را به سینهٔ خاک برد تا همچنان بسیاری از ابهامات تاریخ انقلاب در پرده بماند.

مرگ چهارم: در تلاطم جنبش سبز

آخرین روزهای آذرماه ۱۳۸۸ شاهد درگذشت مردی بود که هرچند عمری ۸۷ ساله داشت، اما مرگ او نیز نابهنگام لقب گرفت. آیت‌اللّه حسینعلی منتظری که تا یکی دو روز پیش از درگذشتش دیدارهای عمومی داشت، با خبر مرگ خود ایرانیان را بهت زده کرد.

آیت‌اللّه منتظری که در جریان روزهای پرفراز و نشیب جنبش سبز سال ۸۸ پدر معنوی اصلاح طلبان ایران لقب گرفته بود (عنوانی که پیش از این گاه و بیگاه دکتر عبدالکریم سروش را نیز با آن می‌شناختند) سابقهٔ سالها مبارزه با بی عدالتی را در کارنامهٔ خود داشت. چه آن زمان که در رژیم شاه سالها تبعید و زندانی بود، چه پس از انقلاب که در اعتراض به برخی از اعمال نظام، بیست سال حصر و فشار را به جان خرید. او هنگامی به انتقاد از رهبر انقلاب ایران پرداخت که همگان می‌دانستند در افتادن با کاریزمای خمینی سرانجامی خوش ندارد. اما منتظری از این

امر نهراسید و به جنگ بی عدالتی شتافت؛ در حالی که می‌توانست با چشم پوشی از رویدادهای آن زمان ردای رهبری جمهوری اسلامی ایران را بر تن کند. هر چند که او بر خلاف شریعتی، مصطفی و احمد خمینی در چهارمین دههٔ عمرش نمرد و دو برابر هر کدام از آنها در این جهان زیست، اما ممکن است درگذشت وی تأثیری همانند و چه بسا بیشتر از آن سه تن داشته باشد.

مرگ هر کدام از این افراد در برهه های حساس ایران معاصر صورت گرفته است. می‌توان گفت اهمیت هر قاب از زمان بر تأثیر مرگ این افراد تأثیر داشته است. از تأثیر درگذشت دکتر شریعتی و مصطفی خمینی که مسیر مبارزات مخالفان رژیم شاه را تغییر داد، تا مرگ سید احمد خمینی که از مهمترین رویدادها در انحراف انقلاب و جمهوری اسلامی محسوب می‌شود، نشان می‌دهد که چگونه یک فرد می‌تواند با مرگ خود در تاریخ زندگی مردم یک سرزمین تأثیر بگذارد. گمان می‌رود که فوت آیت‌اللّه منتظری نیز چنین تأثیری داشته باشد. به علاوه اینکه پس از اعلام درگذشت وی شایعاتی قوی بر غیرطبیعی بودن این امر منتشر شده است. از هم اکنون سبزهای ایران در تدارک مراسم بزرگداشت او هستند. در نخستین شب درگذشتن در برخی خیابانهای تهران مراسم شام غریبان برای آیت‌اللّه گرفته شده است. همچنین تقارن روز عاشورا با مراسم هفتمین روز درگذشت وی از هم اکنون زنگهای آماده باش را برای سبزها و کودتاگران به صدا درآورده است. تاریخ نمی‌گوید چه خوابی برای ما دیده است. اما ما می‌توانیم کم و بیش حدس بزنیم. گمان می‌رود که فوت آیت‌اللّه منتظری نقشی تاریخ ساز در وقایع جنبش سبز ایفا خواهد کرد.

«۳۷»

گذشته ای که نمی‌گذرد

«شادی صدر»

آیت‌اللّه منتظری در روزی درگذشت که حامد کرزای، رئیس جمهور افغانستان کابینهٔ پیشنهادی خود را به مجلس این کشور معرفی کرد. شاید در نگاه اوّل این دو رویداد سیاسی برای ما ایرانیان بی ربط و فاقد وزنی یکسان به نظر برسد اما هر دو این رویدادها، یک بار دیگر بحث ناقضان حقوق بشر و لزوم برقراری عدالت در مورد عاملان و آمران جنایت علیه بشریت را زنده می‌کند. در افغانستان، کسانی در میان کابینه یا بدنهٔ دولت جدید وارد یا ابقا شده اند که به عنوان جنایتکاران جنگی یا به قول افغانها، «جنگسالاران» در مظان اتهامند؛ (۱) با این همه، تغییر نظام سیاسی، هنوز برای افغانستان، عدالت نیاورده است ولی فعالان جامعهٔ مدنی افغانستان می‌دانند بدون برقراری عدالت در مورد میراث نقض حقوق بشر، گذار به سوی دموکراسی ممکن نیست و از این روست که حرکت «عدالت انتقالی» را مطرح کرده اند. (۲)

آیت‌اللّه منتظری با نامه ای که در مخالفت با کشتار گستردهٔ زندانیان سیاسی در تابستان ۱۳۶۷ نوشت که در همان سال از رادیوی بی بی سی پخش شد و نیز، در جزئیاتی که بعدها در خاطرات خود منتشر کرد، نه تنها واقعیت این نسل کشی سیاسی را به عنوان یکی از بلند پایه ترین مقامات جمهوری اسلامی، مسجل ساخت، بلکه نام آمران و تصمیم گیرندگان کمیسیونهای مرگ را فاش کرد. آیت‌اللّه منتظری تنها مسئول دولتی بود که در دهه ۶۰، دغدغهٔ وضعیت زندانیان سیاسی را داشت. او

در نامهٔ ۱۷ مهر ۶۵ دربارهٔ وضعیت زندانیان سیاسی به آیت‌اللّه خمینی می‌نویسد: «آیا می‌دانید در زندانهای جمهوری اسلامی به نام اسلام جنایاتی شده که هرگز نظیر آن در رژیم منحوس شاه نشده است؟ آیا می‌دانید عدهٔ زیادی زیر شکنجه بازجوها مردند؟ آیا می‌دانید در زندان مشهد در اثر نبودن پزشک و نرسیدن به زندانیهای دختر جوان بعداً ناچار شدند حدود بیست و پنج نفر دختر را با اخراج تخمدان و یا رحم ناقص کنند... آیا می‌دانید در بعضی زندانهای جمهوری اسلامی دختران جوان را به زور تصرف کردند؟ آیا می‌دانید هنگام بازجویی دختران استعمال الفاظ رکیک ناموسی رایج است؟ آیا می‌دانید چه بسیارند زندانیانی که در اثر شکنجه های بی رویه کور یا کر یا مبتلا به دردهای مزمن شده اند و کسی به داد آنان نمی‌رسد؟... آیا می‌دانید در بعضی از زندانها حتی از نور روز هم برای زندانی دریغ دارند، نه یک روز و دو روز بلکه ماهها؟ ...». (۳)

اما مهمترین فراز زندگی آیت‌اللّه منتظری، به زعم من، جایی است که از مسئولیت حقوقی خود به عنوان قائم مقام رهبر، در مورد کشتار ۳۸۰۰ نفر از زندانیان مجاهد و ۵۰۰ نفر از زندانیان چپ (این اعداد از کتاب خاطرات آیت‌اللّه منتظری استخراج شده است) در مدت کمتر از دو ماه در تابستان ۶۷ سخن می‌گوید. به روایت خاطرات آیت‌اللّه منتظری، پنجشنبه روزی، فتوای آیت‌اللّه خمینی دربارهٔ اعدام زندانیان مجاهد، چه آنها که حبس خود را بر حسب حکمشان کشیده بودند و چه آنها که در اثنای کشیدن حبسشان بودند، اگر هنوز «بر سر موضع نفاق خود پافشاری» می‌کنند، صادر می‌شود. روز شنبه فتوا به دست آیت‌اللّه

منتظری می‌رسد. پیغامهای آیت‌اللّه منتظری به آیت‌اللّه موسوی اردبیلی که در آن زمان رییس شورای عالی قضایی (قوه قضاییهٔ کنونی) بوده است، و هم اکنون، یکی از مراجع تقلید منتقد دولت است، بی فایده می‌ماند و پس از قطع ملاقات همهٔ زندانیان سیاسی، اعدامها آغاز می‌شود. آیت‌اللّه منتظری در خاطرات خود می‌گوید: «... من همینطور ناراحت بودم... فکر می‌کردم که بالاخره به من می‌گویند قائم مقام رهبری، من در این انقلاب سهیم بوده ام، اگر یک نفر بی گناه در این جمهوری اسلامی کشته شود من هم مسئولم...» (۴) و بر مبنای همین مسئولیت است که نامههای ۹ مرداد و ۱۳ مرداد ۶۷ را دربارهٔ کشتار زندانیان سیاسی به آیت‌اللّه خمینی می‌نویسد و از او می‌خواهد دستور پایان «خشونتها و کشتنها» را صادر کند؛ (۵) درخواستی که هیچگاه اجابت نشد اما در کنار دیگر دلایل، باعث شد که او مقام خود را، که در واقع رهبری آینده بود برای همیشه از دست بدهد.

مسئولیت حقوقی مقامات دولتی و حکومتی در پیگیری موارد نقض حقوق بشر و به خصوص جنایات علیه بشریت، بحثی است که همواره در کشورهایی که انتقال از دیکتاتوری به دموکراسی را تجربه کرده اند، مطرح بوده است. در این روند، مسئولان حقوقی خشونت و نقض حقوق بشر، یا باید از همان ابتدا که نسبت به موضوع، آگاهی می‌یافتند، همچون آیت‌اللّه منتظری با آن صریحاً مخالفت می‌کردند و یا اگر در آن زمان همدستی یا حتی سکوت کرده اند، در زمان انتقال جامعه به سوی دموکراسی، باید از قربانیان و یا بازماندگان نقض حقوق بشر عذرخواهی کنند. آزادی، دموکراسی و رعایت حقوق بشر، اصلی ترین

خواسته های جنبش مردمی در ایران امروز هستند و بدون طی روند دادخواهی و بازخوانی تاریخ نقض حقوق بشر و بازشناسی نقش آمران و عاملان آن نمی‌توان مطمئن شد که در آینده، دوباره همهٔ آن فجایع تکرار نخواهد شد. کافی نیست گفته شود حالا وقت این است که صف متحد ما حفظ شود، (۶) یا به بهانهٔ تفکیک قوا، مسئولیت حقوقی خود را انکار کرد (۷) و یا با این جمله که «گر حکم شود که مست گیرند، در شهر هر آنچه هست گیرند»، (۸) سکوت یا مشارکت در نقض سیستماتیک حقوق بشر را لاپوشانی کرد و یا با انداختن بار همهٔ گناهان به گردن «روحیهٔ مستبد پسند» ایرانیان، (۹) صورت مسأله را پاک کرد. در واقع، به نظر می‌رسد برخی از سرسختترین پیروان امروز آیت‌اللّه منتظری، به سنت سیاسی او در شکستن سکوت و مستند کردن نقض حقوق بشر و نقش آمران و عاملان آن، یکسره بی اعتنا هستند.

تجربهٔ افغانستان، همینجا، جلو چشمان ماست. بیش از ۸ سال از سقوط طالبان می‌گذرد اما جنگسالارانی که در دوران طالبان و نیز در دوران حکومت مجاهدین، عاملان قتل مردم و نیز نقض حقوق بشر بوده اند، امروز در کابینهٔ کرزای و در بدنهٔ دولت او صاحب مقام هستند. تاکنون هیچ برخوردی با جنایتکاران جنگی در افغانستان نشده و جنبشهای مدنی که برای عدالتخواهی شکل گرفته، با بی اعتنایی دولت و دادگستری افغانستان مواجه شده است. به این ترتیب، هیچ اطمینانی نیست افغانستانی که نتوانسته تاریخ خشونت و نقض حقوق بشر را با روند دادخواهی بازگشایی کند، در آینده، باز هم شاهد خشونت، جنگ، نقض حقوق بشر و جنایت علیه بشریت نباشد. روبه رو شدن با گذشته،

دردناک است، در ایران نیز مانند برخی از کشورهای دیگر، بسیاری از رهبران اپوزیسیون را درگیر می‌کند و خلاف مصلحت حفظ اتحاد نیروهایی که برای دموکراسی مبارزه می‌کنند دانسته می‌شود. اما اگر مرگ آیت‌اللّه منتظری، فرصتی باشد برای خواندن زندگی او و خاطرات او، فرصتی نیز هست برای بازخوانی تاریخ نقض سیستماتیک حقوق بشر در دههٔ اوّل جمهوری اسلامی و یادآوری این واقعیت که حقوق بشر، نه گزینشی است و نه استثنایی. نقض حقوق بشر در جمهوری اسلامی هم از ۲۲ خرداد ۸۸ آغاز نشده است. برای آن بخش از رهبران فعلی اپوزیسیون که در دههٔ ۶۰، بر سر کار بوده اند و لاجرم در نقض سیستماتیک حقوق زندانیان سیاسی، دگراندیشان، زنان، بهاییان و قومیتها، مسئولیت حقوقی دارند، و مثل آیت‌اللّه منتظری، در همان زمان با موضوع، برخورد و مخالفت نکرده اند، تنها راه باقی مانده، اعتراف به اشتباه و طلب بخشش از قربانیان است؛ قربانیانی که به قول «پل ریکور» که از تجربهٔ برخورد جامعهٔ آلمان با گردانندگان اردوگاههای آدم سوزی دوران فاشیسم سخن می‌گوید، حق دارند ببخشند یا نبخشند. (۱۰) اما تقاضای عفو از قربانیان، تازه آغاز روند بازگشت ناپذیر ساخت «تاریخ خودمان» بر مبنای حافظهٔ جمعی است که تضمین خواهد کرد در ایران آینده، نقض سیستماتیک حقوق بشر اتفاق نخواهد افتاد. تنها از این طریق است که چرخهٔ خشونت یک بار برای همیشه قطع و بسته خواهد شد.

پاورقی:

(۱) تظاهرات کابل برای محاکمهٔ ناقضان حقوق بشر، بی بی سی

فارسی، ۱۹ آذر ۸۸.

(۲) برای اطلاعات بیشتر نگاه کنید به وب سایت کمیسیون مستقل حقوق بشر افغانستان، بخش مربوط به عدالت انتقالی، و نیز وب سایت انجمن اجتماعی دادخواهان افغان.

(۳) خاطرات آیت‌اللّه منتظری، جلد دوّم، صفحهٔ ۱۰۹۶ و ۱۰۹۷.

(۴) خاطرات آیت‌اللّه منتظری، جلد اوّل، صفحهٔ ۶۲۷.

(۵) همان، صفحهٔ ۶۲۸.

(۶) محسن سازگارا، گفتار روزانه، ۲۵ آذر ۸۸.

(۷) سخنرانی میرحسین موسوی در جمع دانشجویان کرمان.

(۸) سخنرانی محسن کدیور در دانشگاه کلمبیا، ۲۰ ژوئن ۲۰۰۹.

(۹) اکبر گنجی، نامه ای به همه، رادیو زمانه، ۹ مرداد ۸۶.

(۱۰) خاطره و بخشش، مصاحبه با پل ریکور، رامین جهانبگلو، فصلنامهٔ گفت و گو، شمارهٔ ۲۲، ص ۳۷.

«۳۸»

آن رایت فضیلت و فیض مدام رفت

«فضل اللّه صلواتی»

مرد خدا مجاهد عالی مقام رفت

با پاکی و صلابت و با احتشام رفت

دانای پاکباز و شجاع و ستم ستیز

با عزّت خدایی و با احترام رفت

آن تالی حقیقت عصمت، مدار دین

آن نایب به حقّ نبّی و امام رفت

آن محور عدالت و آزادگی و عشق

آن مقتدا و مفتی شیرین کلام رفت

آن سمبل مقاومت و جلوهٔ جهاد

آن حوزه را ستون و شرف را تمام رفت

آن مرجع مسلّم و آن روح انقلاب

آن حافظ شریعت و یار امام رفت

او خار چشم دشمن و حامیّ انقلاب

آیینهٔ تمام نمای امام رفت

بنیاد عدل و نهضت و ایمان و مردمی

در راه عشق دوست، به حق مستدام رفت

اندر مسیر حق و حقیقت قدم نهاد

فارغ ز خویش و زمزمهٔ ننگ و نام رفت

مسند نشین حکمت و تفسیر و فلسفه

فقه و اصّول و سنّت و علم کلام رفت

حق در وجود او متجلی و معرفت

آن پایگاه خدمت بر خاص و عام رفت

با قلب مطمئن به سوی دوست ره سپرد

از تن عروج کرد و به دارالسلام رفت

آن شاهباز سدره نشین مقام قرب

چون ارجعی شنید به ملک سلام رفت

دنیای عشق و معرفت و همت و وفا

زان جاودانه گشت و به دارالمقام رفت

آن شاهد مجسم تقوی و علم و جهد

آن رایت فضیلت و فیض مدام رفت

مظلوم گشت و تن به قضا داد و صبر و حلم

همراه رنج خلق و بدان اهتمام رفت

یک عمر همچو شیر، به زندان و حصر بود

پر زد به عالم ملکوت و ز دام رفت

ایام انتظار منتظری چون به سر رسید

فزت و ربّ کعبه در دل و لب بی کلام رفت

صدها سلام باد به روح بلند او

کو در مقام دوست، رخ لعل فام رفت

دیدیم یار خلق چسان با حضور خلق

بر روی دست مردم صاحب مرام رفت

جان را فدای جان حسین عزیز کرد

شایسته محرمی که به ماه حرام رفت

جایش درون سینهٔ آزادگان بود

یادش به خاطر همه پاکان مدام رفت

نامش به پایداری و آزادگی بماند

جاوید گشت و به مردانگی بماند

۸۸/۱۰/۱ - اصفهان

«۳۹»

سوگ نامه ای برای پدر «حقوق بشر» ایران

«شیرین عبادی»

پدر مرا ببخش که قدرت را ندانستم.

پدر مرا ببخش که در سالهای سختی که علیه رژیم ستم شاهی مبارزه می‌کردی ترا یاری نکردم زیرا ابلهانه می‌پنداشتم، حکومتی که مجهز ترین ارتش خاورمیانه را دارد با فریاد چند روحانی ساقط نخواهد شد - حتماً به یاد می‌آوری که حتی تا چند ماه مانده به پیروزی انقلاب، تعداد روحانیونی که مخالف شاه بودند، تا چه حد اندک بود - شاید هم از ترس چنین می‌اندیشیدم و می‌خواستم بی تفاوتی خود را توجیه کنم.

پدر مرا ببخش، زمانی که پس از تحمّل سالها زندان و شکنجه، آزاد شدی برای تبریک به دست بوست نیامدم زیرا که جاهل بودم. نمی‌دانستم در زندان تو تنها پناهگاه زندانیان بودی. نمی‌دانستم چه نقش مهمی در نزدیک ساختن گروههای مسلمان مبارز و چپ انقلابی داشتی.

پدر مرا ببخش، زمانی که همراه آیت‌اللّه خمینی به تهران آمدی و مهمترین مشاور سیاسی رهبر انقلاب بودی، درایت و تیزهوشی ترا نادیده گرفتم و معنای سخنانت را نمی‌فهمیدم.

پدر مرا ببخش، هنگامی که در آذر ماه ۱۳۶۴ طبق تصمیم مجلس خبرگان رهبری، به عنوان جانشین امام خمینی و رهبر آیندهٔ ایران انتخاب شدی، برای تبریک نزدت نیامدم زیرا می‌پنداشتم که دین را به دنیا فروختهای. بیشتر دوست داشتم ترا مجاهد و مبارز ببینم تا حاکم.

پدر مرا ببخش، در سالهای ۶۶ و ۶۷ که به کشتار زندانیان سیاسی اعتراض کردی و انتقادات خود را به عملکرد غلط حکومت علناً بیان کردی، هر چند سخنانت را شنیدم، اما واکنشی درخور نشان ندادم.

پدر مرا ببخش، سالها در حبس خانگی بودی ولی به علت سکوت مرگباری که ایران را فرا گرفته بود و خفقانی که گلوی ما را می‌فشرد مظلومیتت را فریاد نزدم و ستمگران را رسوا نکردم.

پدر حلالم کن، که هر گاه از پاسخ در می‌ماندم، از خرمن دانش تو توشه بر می‌گرفتم، حتی در آخرین روز عمر پر عزّتت نیز از تو استفتاء کردم.

ترا پدر می‌خوانم، زیرا حمایت از زندانیان سیاسی را از تو فراگرفتم که بخاطر آنان از کلیهٔ مناصب دولتی و حتی رهبری حکومت جمهوری اسلامی ایران چشم پوشیدی. ترا پدر می‌خوانم زیرا از تو آموختم چگونه از مظلوم دفاع کنم بدون آن که علیه ظالم دست به خشونت زنم. از تو یاد گرفتم که سکوت مظلوم یاری رساندن به ظالم است و نباید که ساکت بنشینیم. پدر، فراوان از تو آموختم، هر چند که رسم شاگردی و فرزندی را به جا نیاوردم.

تو پدر «حقوق بشر» در ایران هستی و میلیونها چون من فرزند و مرید داری. نیازی هم به قدردانی و سپاس ما نداری. اما همهٔ ما در حق تو کوتاهی کردیم و مقصریم.

پدر ما را ببخش که تو بزرگواری. پدر کوتاهی فرزندانت را تاریخ جبران خواهد کرد. تاریخ در مورد ستمی که بر تو رفت و آزادگی تو کتابها خواهد نوشت. تو در یادها زنده هستی تا عدالت و انسانیت زنده است.

یکی از میلیونها مرید و شاگردت

«۴۰»

پله پله تا ملاقات خدا

(زندگینامهٔ آیت‌اللّه العظمی منتظری)

«امین علم الهدی»

در خانواده ای کشاورز در نجف آباد اصفهان دیده به جهان گشود. پدرش حاج علی منتظری کشاورز ساده ای بود که علاوه بر زراعت اهل مطالعه بود و در محله شان به عنوان معلم اخلاق و مدرس قرآن شناخته شد. ایشان همانند همدوره ای هایشان تلمّذ را با ادبیات فارسی و سپس صرف و نحو عربی آغاز کرد. در ۱۳ سالگی برای ورود به حوزهٔ علمیهٔ اصفهان راهی این شهر شد و پس از هفت سال تحصیل در این حوزهٔ علمیه، شهر اصفهان را به مقصد قم ترک کرد. ورود آیت‌اللّه العظمی منتظری به حوزهٔ علمیهٔ قم با ریاست آیت‌اللّه العظمی حاج شیخ عبدالکریم حائری همزمان شد؛ دوره ای که او در لابلای خاطراتش از آن به عنوان دوره ای سخت یاد می‌کند. به گفتهٔ خود هرچند نمی‌خواست عمامه بگذارد همان زمان دو بار برای عمامه گذاشتن امتحان داد. در آن زمان به دستور آیت‌اللّه حائری به «بچه ها» شهریهای تعلق نمی‌گرفت و ایشان ناچار بود با مقرری روزی ۱۰ شاهی (۲۰ شاهی معادل یک ریال بود) روزگار بگذراند. قریب به یک سال به این منوال گذشت.

اندکی بعد برای آموختن ادبیات، علوم و ریاضی به مدرسهٔ ملاصادق رفت. در این دوره ادبیات، علوم و ریاضی را نزد حاج شیخ غلامحسین منصور و شرایع را نزد حاج شیخ ابراهیم فراگرفت.

سالهای ۱۳۱۵ - ۱۳۱۶ برای او دورهٔ سختتری بود چرا که به گفتهٔ خود ایشان به دلیل «کمبود امکانات و شرایط بد مالی» دیگر قادر به ادامهٔ حضور در قم نبود. عسرت مالی آیت‌اللّه را به اصفهان بازگرداند و ایشان در مسجد جده این شهر ساکن شد. «در اصفهان دو هفته یک بار می‌رفتم نجف آباد. یک بقچهٔ نان و یک مقدار ماست و سنجد و گردو و مانند اینها می‌آوردم و یکی دو هفته با اینها می‌گذراندم. اما در قم این امکانات نبود لذا نتوانستم در قم بمانم و به اصفهان رفتم.» اولین هم حجره ایش در این شهر حجت‌الاسلام حاج شیخ ابوالقاسم مسافری بود که ایشان «شرح لمعه» می‌خواند و حاج شیخ ابوالقاسم «سیوطی». آن موقع عسرت مالی آیت‌اللّه ادامه داشت چرا که آن موقع در هر ماه از محل موقوفهٔ مدرسه به هر حجره چهار قران می‌دادند که بین دو طلبه قسمت می‌شد و ایشان ناچار بودند مابقی مایحتاجات را از نجف آباد بیاورند؛ همان موقوفات مدارس بود که بعد دولت موقوفات را هم تصاحب کرد و این چهار قران هم قطع شد. آیت‌اللّه آن دوره را به مباحثه با اسداللّه نوراللهی و یحیی فقیه ایمانی گذراند و در چهار پنج سالی که در اصفهان بود به تدریس پرداخت. در دوران رضا شاه پهلوی که به طلاب و حوزه ها سخت گرفته می‌شد بر ایشان نیز سخت گذشت. کسی نمی‌توانست عمامه به سر بگذارد و مقرری نیز پرداخت نمی‌شد. اوایل سال ۱۳۲۰ برای دومین بار به قم رفت. دعوت شیخ جعفر شمس گیلانی و حاج باقر خوانساری مشوق این سفر شد و آیت‌اللّه با سفر به قم در مدرسهٔ ملا صادق مسکن گزید.

در همان مدرسه مکاسب را نزد حاج شیخ عبدالرزاق قائنی خواند و

عمامه به سر گذاشت. همین عمامه به سر گذاشتن باعث شد آیت‌اللّه برای نخستین بار توسط شهربانی دستگیر شود. ایشان بعد از مدتی به مدرسهٔ فیضیه رفت و با حاج صدر کلباسی هم مباحثه شد. کفایه را با آیت‌اللّه داماد آغاز کرده و با او هم درس شد. اما سفر حاج صدر کلباسی هم مباحثه ای ایشان نقطه عطفی را در تاریخ تحصیل آیت‌اللّه رقم زد؛ «شش هفت نفر بیشتر نبودیم که در درس آقای داماد شرکت می‌کردیم. یک روز آقای مطهری گفت؛ حاضری با هم مباحثه کنیم؟ گفتم بله و از آن روز به بعد رفاقت ما با مرحوم شهید مطهری آغاز شد و حدود ۱۱ سال هم مباحثه بودیم. سطح کفایه و یک مقدار زیادی از مکاسب را به همراه شهید مطهری نزد مرحوم آیت‌اللّه آقای داماد خواندیم. مقداری از کتاب رسائل را هم نزد آیت‌اللّه حاج آقا رضا بهاءالدینی خواندیم و درسها را با یکدیگر بحث می‌کردیم.»

در خلال همین سالها امام خمینی دروس اخلاق خود را در مدرسهٔ فیضیه برگزار می‌کرد که آیت‌اللّه العظمی منتظری و شهید مطهری از حاضران همیشگی جلسات بودند. ایشان سپس رسائل را نزد بهاءالدینی فرا گرفت و سپس دروس خارج را با محقق داماد و حجت تبریزی ادامه داد. سالی را در محضر صدر امینی به تحصیل پرداخت و سپس در سال ۱۳۲۳ به بروجرد رفت تا با دروس آیت‌اللّه بروجردی آشنا شود. یک سال بعد با اقامت آیت‌اللّه بروجردی در قم، آیت‌اللّه العظمی منتظری به خیل شاگردان وی در فقه و اصول پیوست و همان زمان و همزمان منظومهٔ حکمت و سپس مبحث نفس اسفار را نزد امام خمینی خواند.

پس از چندی به دلیل شلوغی جلسات آیت‌اللّه بروجردی، ایشان و شهید مطهری تصمیم می‌گیرند در جلسات مباحث عقلی امام خمینی شرکت کنند. آنچنان که آیت‌اللّه می‌گوید از همان زمان بود که دروس عالیهٔ امام خمینی در آن مدرسه آغاز شد. در همان دوره در جلسات فلسفهٔ علامه طباطبایی نیز حاضر می‌شد. منتظری طی همین دوران با مطهری به بحث و گفت وگو می‌نشست و کلاسهایش نیز در قم دایر بود؛ دوره ای که افزون بر ۱۰ سال به طول انجامید.

آیت‌اللّه العظمی منتظری بعد از وفات آیت‌اللّه بروجردی همراه شهید مطهری سعی بسیاری برای معرفی مرجعیت امام خمینی انجام دادند اما این تنها حمایت آیت‌اللّه العظمی منتظری از امام خمینی نبود. پس از آنکه امام در خردادماه سال ۴۲ سخنرانی کوبنده ای علیه حاکمیت شاه انجام می‌دهند رئیس دادگستری قم به وزیر دادگستری می‌گوید؛ «نمی‌توان حکم دستگیری آیت‌اللّه خمینی را به دلیل حمایت افکار عمومی از ایشان صادر کرد.» وی به جمله ای از آیت‌اللّه منتظری استناد کرده است که کوچکترین اقدام علیه آیت‌اللّه خمینی موجب می‌شود مراجع خون دولت را مباح شمرند.

زمان دستگیری امام خمینی، آیت‌اللّه منتظری در قم حضور نداشت و برای سفرهای تبلیغی نهضت به نجف آباد رفته بود که پس از اطلاع از بازداشت امام ضمن گردآوردن ائمهٔ جماعات مساجد تحصن هفت شبانه روزی را در مسجد بازار همان شهر ترتیب داد و سپس به همراه علما به تهران مهاجرت کرد که مجموع این فعالیت ها به ممنوع المنبر شدن آیت‌اللّه انجامید.

پس از آزادی امام خمینی از زندان قصر و حصر در قیطریه و سخنرانی شدیداللحن ۱۵ خرداد حساسیت ها روی آیت‌اللّه العظمی منتظری زیاد می‌شود چرا که ایشان در تمام مجالس به عنوان نمایندهٔ امام خمینی سخنرانی می‌کرد و به خاطر اجازهٔ دریافت وجوهات شرعیه از آیات بروجردی، شیرازی، حکیم، شاهرودی و امام خمینی موقعیت ویژه ای داشتند. بعد از لایحهٔ کاپیتولاسیون و تبعید امام به ترکیه و عراق فعالیتهای آیت‌اللّه العظمی منتظری وارد فاز جدیتری می‌شود. ایشان علاوه بر تلاشهای بسیاری که برای آزادی امام خمینی انجام داد پیشنهاد تعطیلی دروس را مطرح کرد که با مخالفت آیت‌اللّه شریعتمداری مواجه شد.

آیت‌اللّه منتظری برای راضی کردن وی به بیت ایشان می‌رود. اگر چه آیت‌اللّه منتظری موفق نمی‌شود وی را به تعطیل کردن دروس راضی کند، اما همین تلاشها به دومین دستگیری ایشان منجر می‌شود چنان که آیت‌اللّه فاضل لنکرانی در این باره می‌گوید؛ «از کوچهٔ آقای شریعتمداری که بیرون آمدیم به آقای منتظری گفتم که شما برای زندان آماده شو. ایشان گفتند به چه مناسبت؟ گفتم که من نتیجهٔ جلسهٔ امشب را این طور می‌بینم .» پیش بینی آیت‌اللّه فاضل لنکرانی به تحقق پیوست و سلسله بازداشتهای آیت‌اللّه منتظری آغاز شد به گونه ای که ایشان بارها و بارها به زندان افتاده یا تبعید شدند.

عید نوروز سال ۴۵ بود که مأموران ساواک به دنبال پخش اعلامیه در حرم حضرت معصومه بی درنگ سراغ آیت‌اللّه رفته و مجدداً ایشان را بازداشت کردند؛ بازداشتی که هفت ماه به طول انجامید اما با اعتراض

علما و روحانیون قم ایشان از زندان آزاد شد. هنوز چند ماهی از این آزادی نگذشته بود که ایشان برای ملاقات با امام خمینی در عراق به طور مخفیانه از کشور خارج شد اما مأموران از این سفر مطلع شده و هنگام بازگشت از عراق او را در منطقهٔ مرزی دستگیر و روانهٔ زندان کردند؛ زندانی که این بار پنج ماه طول کشید. اگرچه ایشان آزاد شدند اما ساواک دیگر به روی آیت‌اللّه حساس شده و از همین رو بود که در زمان تاجگذاری در سال ۴۶ ایشان را به مسجد سلیمان تبعید کردند. اگرچه ساواک به ایشان ابلاغ کرده بود حق سفر به قم را ندارد اما او پس از گذراندن سه ماه در مسجد سلیمان به قم مراجعت کرد و با وجود تدابیر شدید امنیتی و ممانعتهای ساواک عدهٔ زیادی از علما، استادان و طلاب حوزهٔ علمیه با او دیدار کردند. این بار ساواک تدبیر دیگری اندیشید و ایشان را به نجف آباد منتقل کرد و تحت مراقبت های شدید قرار داد.

اما آیت‌اللّه منتظری بیکار ننشست و با پایه گذاری نماز جمعهٔ نجف آباد و ایراد خطبه از این تریبون فعالیت خود را ادامه داد و همین باعث شد در حالی که هنوز چند ماه از تبعید او نگذشته بود ایشان مجدداً دستگیر و پس از محاکمه به یک سال و نیم زندان محکوم شود. اردیبهشت سال ۴۹ دوران محکومیت آیت‌اللّه به پایان رسید و ایشان پس از آزادی راهی قم شد اما حضور ایشان در میان طلاب قم چندان به مذاق رژیم خوش نیامد و دوباره آیت‌اللّه را به زادگاهش تبعید کردند. ایشان در نجف آباد فعالیتهایشان را پی گرفتند و در خطبه های نماز جمعهٔ این شهر به انتقاد از حکومت پرداختند. هجوم جمعیتی که برای

شنیدن خطبه های آیت‌اللّه منتظری به نجف آباد می‌آمدند به حدی بود که در گزارش ساواک بعد از قم این شهر به واسطهٔ حضور ایشان به عنوان دومین پایگاه انقلاب ذکر شد؛ «نماز جمعهٔ آیت‌اللّه منتظری یک پایگاه سیاسی برای مبارزه با رژیم است.» اگرچه تبعید ایشان به نجف آباد سه سال طول کشید اما رژیم حضور آیت‌اللّه منتظری را حتی در زادگاهش تحمل نکرد و او را به تبعید در طبس محکوم کرد.

حضور او در طبس باعث اجتماع مبارزین شد به گونه ای که به اعتراف مسؤولان امنیتی این شهر در طول اقامت کوتاه منتظری علاوه بر طبسیها قریب ۵۰ هزار نفر از شهرهای دور و نزدیک برای دیدن او راهی طبس شده و ایشان را ملاقات کردند؛ جمعیتی که موجب نگرانی ساواک شد و آنان را بر آن داشت برای جمع و جور کردن اوضاع حکم تبعید او در طبس را لغو کنند؛ اما نامهٔ سرگشادهٔ ایشان به علما و مردم ایران در مورد اتحاد علیه «امپریالیسم و صهیونیسم» در کارنامهٔ فعالیتهای آیت‌اللّه در طبس باقی ماند. مقاومت آیت‌اللّه منتظری و پافشاری ایشان در فعالیتهای سیاسی چنان بود که رژیم ایشان را از طبس به خلخال تبعید کرد.

اگرچه رژیم می‌پنداشت تفاوت زبانی و گویش آیت‌اللّه منتظری و مردم آذری زبان فعالیتهای ایشان را محدود کند اما اختلاف زبان به سکوت و سکون وی منجر نشد و یکی از امام جماعت های آن شهر مسجد خود را در اختیار او قرار داد که توسط هیأت امنا اداره می‌شد و مکان مناسبی جهت بسط و گسترش اندیشه های اسلام گرایی شد.

آیت‌اللّه العظمی منتظری علاوه بر اقامهٔ نماز در آن مسجد همچون

سایر تبعیدگاه های خویش در بین نماز به تفسیر قرآن پرداخت. به تدریج تعداد نمازگزاران بیشتر و فضای مسجد برای تبلیغ نهضت اسلامی آماده تر می‌شد. مأموران رژیم از بیباکی غیر منتظرهٔ تبعیدی به نگرانی افتاده و از راههای مختلف در جهت تضعیف ایشان کوشیدند و در نهایت پس از گذشت حدود چهار ماه او را به تبعیدگاه سقز منتقل کردند.

سقز آخرین تبعیدگاه آیت‌اللّه بود. با وجود دوری از شاگردان و دوستان و اختلاف با مردم بومی منطقه از نظر مذهب و زبان، ساواک از دیدار مردم با وی دچار نگرانی شده و از مرکز خواستار تصمیم گیری در این زمینه شد؛ از طرف دیگر در ارتباط با برگزاری مراسم سالگرد ۱۵ خرداد در مدرسهٔ فیضیه قم که دهها نفر از دوستان و شاگردان او دستگیر شده و ساواک به ارتباط دستگیر شدگان با منتظری پی برده بود، تصمیم به بازداشت و انتقال او به تهران گرفت. مجموع این عوامل باعث شد رژیم در تیرماه ۱۳۵۴ آیت‌اللّه منتظری را از تبعیدگاه سقز روانهٔ زندان کند. ابتدا او را به بازداشتگاه کمیتهٔ مشترک تهران بردند و فردای آن روز روانهٔ زندان اوین کردند و آیت‌اللّه شش ماه را در سلول انفرادی گذراند که در این بازداشتگاهها با فشارهای روحی و جسمی روبه رو شد. در زیر همین فشارها و شکنجه ها بود که شکنجه گر «ازغندی» به او گفته بود: «علت اینکه تو را از حوزه دور نگه می‌داریم و از این طرف به آن طرف می‌فرستیم این است که یک خمینی دیگر به وجود نیاید.»

ایشان پس از شش ماه بلاتکلیفی در زندان اوین بالاخره در یک دادگاه نظامی به اتهام کمک به جنبش اسلامی و خانوادهٔ زندانیان سیاسی

و اقدام برای تشکیل حکومت اسلامی، به ۱۰ سال زندان محکوم شد؛ اما در زندان نیز همراه رهبرانی همچون آیت‌اللّه طالقانی به فعالیت های جنبش اسلامی و سیاسی ادامه داد. با اینکه در زندان از بیماریهای مختلف رنج می‌برد، خارج بحث «خمس» و متن «اسفار» و کتاب طهارت را برای زندانیان تدریس کرد که شخصیتهای اسلامی زندانی همچون آیت‌اللّه طالقانی و آیت‌اللّه مهدوی کنی در مجالس بحث او حاضر می‌شدند. ایشان در زندان اوین نیز نماز جمعه را اقامه کرد و بسیاری از زندانیان سیاسی مسلمان از جمله آقایان طالقانی، مهدوی کنی، هاشمی رفسنجانی، لاهوتی و دیگران در نماز جمعه حاضر می‌شدند.

سرانجام با اوجگیری مبارزات و عقب نشینی های پی در پی حکومت پهلوی، آیت‌اللّه العظمی منتظری پس از گذراندن حدود سه سال و نیم از دوران محکومیت به همراه آیت‌اللّه طالقانی در هشتم آبان ۱۳۵۷ از زندان آزاد شد و مورد استقبال چشمگیر مردم قرار گرفت. پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایشان به عنوان رئیس مجلس خبرگان که وظیفهٔ تدوین قانون اساسی را برعهده داشت، انتخاب شد. از سال ۶۴ تا سال ۶۸ به عنوان قائم مقام امام خمینی معرفی شده بود. در سال ۶۸ ایشان به پیشنهاد امام خمینی از این منصب استعفا داد. بعد از سال ۶۸ ایشان به خاطر نظریات فقهی و سیاسی متفاوتی که داشتند زندگی پر فراز و نشیبی را تجربه کردند.

«۴۱»

برکت مرگ

«فرهمند علیپور»

لبنان در دنیا و قم در ایران. این دو «شهرهای ممنوعه» جمهوری اسلامی هستند که گرچه کهکشانی فاصله میان این دو نشسته اما جمهوری اسلامی سعی کرده تا سپهر افکار عمومی این دو را همواره به زیر خیمهٔ خود درآورد. می‌خواهد اگر در ذهن مردمانشان، اینگونه نیست که در جویبارهای حکومت اسلامی تهران شهد و شکر جاریست لااقل آن را ریسمانی الهی و فرصتی بدانند که بی آن شهر در ضلالت فرو خواهد رفت.

اینگونه است که در جنوب لبنان به عنوان متمرکزترین و فعال ترین پایگاه شیعه نشین جهان پس از ایران، رسانه های وابسته به حزب اللّه در لبنان به عنوان قلب رسانههای آزاد جهان عرب همان عملکردی را داشتند که صدا و سیمای ایران در قبال خبر درگذشت آیت‌اللّه منتظری داشت.

در این سوی مرزها نیز گرچه رهبران مذهبی جنبش سبز همچون آیت‌اللّه منتظری و صانعی در قم نشسته بودند و پیشانی جنبش را مسح می‌کشیدند و به آیه ای از قرآن یا روایتی از ائمه، سلاح از دست حاکمان تهران می‌گرفتند، اما هرگز در طول شش ماه گذشته خیابانهای شهر قم هیچ اجتماع معترضی را به خود ندید، تا پایتخت سنتی و واقعی جمهوری اسلامی در سکوت باشد و اینگونه تبلیغ شود که قم همچنان وفادار و پشتیبان فرزندان به حکومت رسیده خود در تهران است.

همان اندازه که ظاهر قم بی تفاوت به هیاهوهای سیاسی تهران می‌نگریست اما در دل شهر آشوبی در جریان بود. احمدی نژاد که رئیس جمهور شد، اعتراضات که به پا خاست، هیچ کدام از آیت‌اللّه ها پیام تبریکی برای او ارسال نکردند، حتی عتاب و خطاب خامنه ای نسبت به «سکوت خواص» و اینکه «خواص حواسشان به گفته ها و نگفته هایشان باشد» هم به کمک دولت نیامد. تنها یکبار خبری منتشر شد که آیت‌اللّه ناصر مکارم پیام تبریکی به احمدی نژاد داده است، اما جوهر خبر خشک نشده بود که تکذیبیه اش هم از قم رسید.

دیدارهای بزرگان قم و پچ پچهایی که از حجره ها و شبستانها شروع می‌شد و گاه ستون فقرات نظام را به لرزه در می‌آورد، برای آنهایی که خبرهای این چند ماهه را دنبال می‌کردند نشانه ای بود که روی دیگر قم را به نقشی دیگر ضرب کرده اند و خبرهای دیگری است نه آنچه صدا و سیمای آیت‌اللّه خامنه ای می‌گوید.

فوت آیت‌اللّه العظمی منتظری، جمعیت باورنکردنی حاضر در مراسم وداع با او و شعارهایی که آسمان قم را سبز کرد، در واقع نشان دهندهٔ آن روی دیگر این شهر کویری بود و نشان داد که جنبش سبز چنان قدرت گرفته و ریشه دوانده که قلب جمهوری اسلامی در واقع در دستان اوست که می‌تپد.

اگر به برکت شهادت حسین (ع) جهان خفته عرب بیدار شد و اسلام زنده ماند، بی شک به برکت مرگ آیت‌اللّه منتظری نیز درخت سبز امید ایرانیان سایه سارش گسترده تر شد و این از شگفتی های مرگ مردان بزرگ تاریخ است.

گرچه فوت آیت‌اللّه منتظری شکست و خسرانی برای جنبش عدالتخواه و آزادی طلب سبز و روشنفکری دینی ایران بود اما پیش از آن منشأ رستاخیزی بزرگ در پایتخت واقعی جمهوری اسلامی بود؛ تا اگر بودند معدود علما و روحانیونی که در بیتشان تنها بر روی نمایندگان آیت‌اللّه خامنه ای باز بود و اخبار حوادث اخیر و تهران را تنها از زبان آنها می‌شنیدند این بار به چشم خود ببینند سیل جمعیت ناراضی را و به گوش خود بشنوند که چگونه مردم، بی پروا تندترین شعارها را خطاب به شخص اوّل مملکت بیان می‌کنند، بی گمان از این پس مخبرهای دفتر مقام معظم نخواهند توانست بگویند که در ۱۶ آذر و ۱۳ آبان و... تنها ده دوازده نفر شلوغ کردند و مردم آنها را از خیابانها به در کردند و شهر در امن و امان است. نخواهند توانست به علما بقبولانند که موسوی و کروبی را درد خود بزرگ بینی گرفته و بیانیه ای می‌نویسند که مخاطبش خودشان هستند.

مرگ آیت‌اللّه منتظری بسیاری از روحانیون و علمای قم را که همچون همیشه در حاشیه سیاست می‌نشینند و می‌گویند ما را چه به سیاست، بیدار کرد که اکنون زمان صراحت و انتخاب است: یا مردم، یا حکومت. بین شکاف گسترده و دهان باز کردهٔ مردم و حکومت هیچ جایی برای نشستن و استخاره کردن نیست.

آیت‌اللّه خمینی روزی گفته بود که «ملت ما قائم به شخص نیست، مردم خود بیدار شده اند» راست می‌گفت آیت‌اللّه خمینی. چنانچه مرگ آیت‌اللّه منتظری و حضور صدها هزار نفری مردم این گفته را اثبات کرد و نشان داد افقی که منتظری ترسیم کرده و در آن این «حق انسان» است

که در ابتدا و انتهای کلام می‌نشیند، مسیر مردم بیدار شدهٔ ایران شده است.

آیت‌اللّه منتظری عمری مبارزه کرد تا غبار از آئینهٔ دین بزداید، تا استبداد را در هر شکل و جامهای براند، تا از حریت بگوید و انسانیت. روز سی آذر، مردم نشان دادند که صدای او را شنیده اند و آرمانهای او را مطالبه می‌کنند و فریاد می‌زنند. نشان دادند که حصارهای بلند سانسور و حصرهای غیر انسانی را کفایتی نیست.

«۴۲»

مظلومیت یک متفکر

«محسن عمادی»

یک: صبح روز بعد از کودتای بیست و دوّم خرداد است. می‌دانیم مهندس موسوی قرار است در دفتر روزنامهٔ اطلاعات مواضع خودش را اعلام کند. با دوستان به چهار راه جهان کودک می‌رسیم. جمع کوچکی هستیم و پلیس ما را متفرق می‌کند. از خیابانهای بالای چهار راه مسیرمان را کج می‌کنیم و شانه بالا می‌اندازیم و تصمیم می‌گیریم در حوالی کافه شوکا ناهار بخوریم و بعد در خیابانها پرسهای بزنیم، ببینیم از مردم بخاری بلند می‌شود یا نه. در خیابان ولی عصر است که به اجتماع مردم می‌رسیم. شادمانه با همان شور سالهای هفتاد و هشت از کنار پارک ساعی با جمعیت پیش می‌آییم. خیابان ولی عصر زیباتر می‌شود وقتی ماشین نیروی انتظامی از کثرت جمعیت، ناباورانه پا به فرار می‌گذارد. امیدمان مسیر ونک تا حوالی خیابان بهشتی را ترانه خوان قدم می‌زند. باتوم، گاز اشک آور، اولین تمرین مبارزهٔ بدون خشونت با اسیری از گاردیهای خشمگین، آتش های خیابان تخت طاووس، حملهٔ بیامان کودتاچیان و مخفی شدن در ساختمانی که ما را پناه می‌دهد تا دمی که خیابان از قرق بسیجیها خارج شود و دوباره دوستانمان را پیدا کنیم که از پنجره ای در طبقهٔ دوّم خون را به سنگفرش ببینیم. بی اختیار از تاریخ مشروطه حرف می‌زنیم و از لیاخوف. از اینکه آخوندها، آن روزها یک غیرتی داشتند، حالا همه از ترس لال شده اند. تنها نام یک نفر در دایرهٔ استثنائات قرار داشت: آقای منتظری.

نمی‌دانستیم که او پس از این همه فشار و آزاری که تحمل کرد، هنوز حاضر است از آرامش آخرین سالهای زندگی اش بزند یا نه. اما، وقتی چشممان به فتوای ایشان افتاد، انگار خاطرهٔ علامهٔ نائینی، آخوند خراسانی و همهٔ تاریخ مرجعیت مستقل شیعه با کلمات این پیرمرد هشتاد و هفت ساله از خود دفاع می‌کرد.

دو: همهٔ دینها با پرسش اساسی رابطهٔ میان ایمان و خرد روبرو شده اند. از نبرد صفین تا جدال معتزله و اشاعره، از شهادت حلاج و عین القضات تا کشتار فلاسفه و متکلمین، تمام این تاریخ را می‌توان حول همین نسبت میان ایمان و خرد بازخوانی کرد. در این تاریخ، خاکستر حلاج و کتابهای بسیار را به دجله ریخته اند. مشروطه نیز با این پرسش روبرو بوده است، در رابطهٔ میان دین و سیاست، که دین از مقولهٔ ایمان است و سیاست از مقولهٔ خرد. ترکیب اضافی «جمهوری اسلامی» نیز قصد دارد این جدال تاریخی را در قالب مضاف و مضاف الیه حل کند و ایمان را صفت خرد جلوه دهد. راه حل نظریه پردازان این انتساب تاریخی در تجربهٔ نسل ما شکست خورده است. نظریهٔ ولایت فقیه هم در آغاز شکلی از تهور دانشمندان سنتی ما بود که مثل بسیاری از نظریات علوم سیاسی، هم در ساحت نظر و هم در عرصهٔ عمل بی اعتباری خود را ثابت کرد. آیت‌اللّه منتظری یکی از اصلی ترین واضعین این ابتکار بی حاصل بود. یک دانشمند را نمی‌توان به خاطر تئوری اش مقصر دانست که دانش، به خصوص آنجا که با انسان روبرو می‌شود پر مخاطره است. دانشمندان اما به نظریه هایشان ایمان دینی ندارند. یعنی کورکورانه، برساختهٔ خود را اطاعت و تعبد

نمی‌کنند. دانشمندی که به تئوری خود ایمان دینی بیاورد، از اعتبار علمی ساقط است، چرا که دانش با واقعیت محک زده می‌شود نه با اعتقاد دانشمند... در مصاحبهٔ دیدنی عمادالدین باقی با آقای منتظری، ایشان بر همین تفاوت کلیدی انگشت می‌گذارند، آنجا که می‌گویند آقای خمینی نامه ها را نمی‌خواندند به آمار نامه ها کفایت می‌کردند در صورتی که به اعتقاد آقای منتظری، باید نامه ها را سر تا ته خواند، حتی اگر فحش و بد و بیراه باشد. این تفاوت، تفاوت میان یک قدرت مدار و یک دانشمند است، قدرت مدار به آمار اکتفا می‌کند، فرد انسانی را نادیده می‌گیرد و انسانها را به جمعیت تقلیل می‌دهد. دانشمند، از مشاهده فروگذار نمی‌کند و هرچه حتی اگر خلاف نظریه اش باشد را با دقت دنبال می‌کند. آیت‌اللّه منتظری از منظر توجهش به فرد انسانی است که به پذیرش و درک حقوق بشر می‌رسد و حقوق بشر را مقدم بر حقوق مؤمن فرض می‌کند، مسیری که در تاریخ کلام اسلامی باید پیش از مشروطه طی می‌شد تا فجایع این سالها به پیش نمی‌آمد.

سه: گفتن از مظلومیت یک متفکر در تاریخ ویرانهٔ ما، تکرار مکرّرات است. کدام متفکری در ایران، آرام و بی خطر زندگی کرده است که ایشان استثنا باشند؟ در این سرزمین، بساط جور، بی مهری و تکفیر همیشه جور بوده است، هیچ وقت از رونق نیفتاده است. آن چه ایشان را از باقی علمای امروز ایران جدا می‌کند همین مخاطرهٔ تفکر است. تفکر، خطر می‌کند چرا که به دنبال حقیقت است و حقیقت خستگی ناپذیر است. جنبش سبز، صدای همین فرد انسانی است که در آمارها نادیده گرفته شده است. صدای فردی که رنجش را به نرخ دروغین تورم تقلیل