سوگنامه - دفتر دوم
۲۹۸ صفحهمنتظری میفرمایند: «از بین رفتن شرائط مذکور که شرعاً و عقلاً در صحت و مشروعیت اصل تولیت و تصدی امور عامهٔ جامعه دخیل است خود بخود و بدون حاجت به عزل موجب سقوط قهری ولایت و تصدی امر اجتماعی و عدم نفوذ احکام صادره از سوی آن متولّی و متصدی میگردد.»
در این جواب صریح اصل مرجعیت حکومت مبتنی بر رأی جمهور ناس است و بدون صراحت این رأی اصل حکومت ساقط و بطور کلی فاقد هر گونه اعتبار و مقبولیت عام است. نص صریح «شرعاً و عقلاً» استدلالات منطقی شهروندان جمهوری را نیز همردیف استنادات شرعی عالمان دین قرار میدهد. در این فتوا در ضمن «صحت و مشروعیت اصل تولیت و تصدی امور عامهٔ جامعه» (یعنی حکومت به طور کلی) جملگی منوط و مشروط به اعتماد مردم شهروند یک جمهوری است. ولی شاهکار این جواب آنجاست که آقای منتظری میفرمایند که عزل حاکم «خود بخود و بدون حاجت به عزل» است و این مهم بالطبع «موجب سقوط قهری ولایت و تصدی امر اجتماعی و عدم نفوذ احکام صادره از سوی آن متولی و متصدی میگردد.» به این ترتیب صرف مشروعیت حکومت حاکمی که مقبولیت جمهور ناس را از دست داده کان لم یکن است. یعنی مرجع و مأخذ و محل اعتبار هر نوع حکومتی (و بالطبع عزل آن) هیچ نیست مگر رأی دموکراتیک جمهور و لاغیر.
در پاسخ به سؤال دکتر کدیور در مورد وظیفهٔ شرعی مردم در قبال چنین متصدیانی، آیتاللّه منتظری میگوید: «تصدی چنین افرادی
هیچگونه مشروعیتی ندارد و چنانچه به زور یا فریب و تقلب بر آن منصب بمانند مردم باید عدم مشروعیت و مقبولیت آنها را در نزد خود و برکناری آنان را از آن منصب با رعایت مراتب امر به معروف و نهی از منکر و انتخاب مفیدترین و کم هزینه ترین راه ممکن ابراز داشته و بخواهند.»
به نحوی که آیتاللّه منتظری جواب خود را تنظیم میکنند و به خصوص با استفاده از لفظ صریح «کم هزینه ترین» در واقع تأیید ضمنی جنبش آزادیهای مدنی ایران به نحوی مسالمت آمیز و بری از خشونت و حتی فرمان شکنیهای مدنی مشروعیت فقهی یافته است. سیاق عبارت آیتاللّه منتظری شاید مترقی ترین نوع استفاده از اصل «امر به معروف و نهی از منکر» است که طی آن مردم در واقع در مقام امر و نهی فقهی و منطقی برمی آیند و حاکمان وقت در مقام توجیه و تبیین اعمال خود.
در پرسش سوّم خود دکتر کدیور از ارتباط ارتکاب «یازده گناه کبیره» با «ملکهٔ عدالت» سؤال میکنند که در جواب آن آیتاللّه العظمی منتظری میگویند که «ارتکاب همهٔ این معاصی یا اصرار بر برخی از آنها از بارزترین و گویاترین شواهد فقدان ملکهٔ عدالت و از مصادیق آشکار ظلم و بی عدالتی» است.
در این جواب صرف اصالت «ملکهٔ عدالت» در تعیین و تبیین مصداق بی عدالتی کلیت نظام جمهوری فعلی اسلامی را زیر سؤال میبرد و حتی از آن هم مهمتر جمهور ناس را که مظلوم ظلم جمهوری فعلی قرار گرفته اند برای همیشه در مقام تصدیق و یا تکذیب عدالت و
به تبع جمهوریت قرار میدهد. به این ترتیب صرف تظاهرات میلیونی مردم ایران بر علیه نظام جمهوری اسلامی فی حدّ ذاته مبین فقدان مشروعیت و مرجعیت نظام است. به عبارت دیگر این حکام نیستند که در مقام تعریف ظلم و عدلند، بلکه این مردم هستند که صرف مظلومیتشان حقانیت حکام را از آنان سلب میکند.
در پرسش چهارم خود کدیور میپرسد: «آیا تمسک به جملاتی از قبیل «حفظ نظام از اوجب واجبات است» میتواند مجوز تجاوز به حقوق مشروع مردم و زیر پا نهادن ضوابط اخلاقی و محکمات شرعی باشد؟» که در جواب آیتاللّه منتظری میفرمایند که: «با کارهای ظالمانه و خلاف اسلام نمیتوان نظام اسلامی را حفظ یا تقویت نمود.»
بر این اساس صرف قرائتی ظالمانه از اسلام را نمیتوان مستمسک ظلم بر مسلمانان یعنی بر جمهور ناس یعنی بر شهروندان یک جمهوری قرار داد. به عبارت اخری میزان ظلم یا عدالتی است که بر مردمان میرود و نه قرائتی آبستره و مبتنی بر زور از اسلام. مسلمانان میزان قرائت اصح از اسلام هستند و نه قرائتی مبتنی بر قدرت و قلدری حاکم بر جان و روان مسلمانان و آن هم به اسم اسلام.
به طور قطع یکی از مهمترین عبارت آیتاللّه العظمی منتظری که دایر بر آزادیهای مدنی مردم ایران است آنجاست که میگویند: «آمر و متصدی و مباشر اعترافات و مصاحبه های ساختگی تلویزیونی - با زور و شکنجه و تهدید - گناهکار و مجرمند و شرعاً و قانوناً مستحق تعزیر خواهند بود.»
بر این اساس هیچ شهروندی را نمیتوان مجبور به اقراری کرد که در
محاکم بر علیه خود او بتوان مورد استناد قرار داد. یعنی هر شهروندی میتواند به صرف گمان آن که شهادتش ممکن است بر علیه خود وی در محاکم مورد استفاده قرار گیرد از شهادت خودداری کند. و این اصل از رفیع ترین اصول آزادیهای مدنی است.
در پاسخ به پرسش پنجم حجتالاسلام والمسلمین کدیور آنجا که ایشان از علائم شرعی «ولایت جائر» میپرسند، آیتاللّه منتظری میفرمایند: «جور، مخالفت عمدی با احکام شرع و موازین عقل و میثاقهای ملی است که در قالب قانون درآمده باشد و کسی که متولی امور جامعه است و بدین گونه مخالفت میورزد جائر و ولایتش جائرانه است، و تشخیص چنین ولایتی در درجهٔ اوّل بر عهدهٔ خواص جامعه یعنی عالمان دین آشنا و مستقل از حاکمیت و اندیشمندان جامعه و حقوقدانان و آگاهان از قوانین میباشد و در درجهٔ دوّم بر عهدهٔ عموم مردم است.»
در این جواب «احکام شرع و موازین عقل و میثاقهای ملی» جملگی در یک ردیف قرار گرفته اند و حد نصاب همهٔ آنها «در قالب قانون» یعنی قوانین مدنی و میثاقهای ملی است. بر این اساس حکم «جائر» بودن حاکم یعنی عدم مشروعیت و مقبولیت وی باز هم «خود به خود» و به صرف عدم اعتماد جمهور ناس است. علاوه بر این «تشخیص چنین ولایتی در درجهٔ اوّل بر عهدهٔ خواص جامعه یعنی عالمان دین آشنا و مستقل از حاکمیت و اندیشمندان جامعه و حقوقدانان و آگاهان از قوانین میباشد و در درجهٔ دوّم بر عهدهٔ عموم مردم است.» بدین ترتیب «عالمان دین آشنا و مستقل از حاکمیت و اندیشمندان جامعه و
حقوقدانان و آگاهان از قوانین» جملگی در یک ردیف قرار گرفته اند و مجموع افکار آنها هم منوط به و همردیف رأی جمهور ناس است.
در اهمیت این اصول مستتر در فتاوی آیتاللّه منتظری در این برهه از حرکت سبز مردم ایران مشکل بتوان اغراق کرد. خود دکتر کدیور معتقد است که «فتاوای فوق العاده مهم آیتاللّه العظمی منتظری در تداوم فتوای تاریخی آخوند ملامحمد کاظم خراسانی در نهضت مشروطه علیه استبداد محمدعلی شاه قاجار و فتوای مرحوم آیتاللّه العظمی خمینی در جریان انقلاب اسلامی بر علیه دیکتاتوری محمد رضا شاه پهلوی است.»
تقدیر تاریخ چنین بود که فقیهی که خود در واقع از بنیانگزاران نظری و عملی «ولایت فقیه» یعنی غیر دموکراتیک ترین مقوله در تاریخ معاصر فقه بود خود نیمهٔ آخر عمر پر برکت خود را صرف ساختن و پرداختن اصول بدیهی و غیر قابل اجتناب نهادهای دموکراتیک از بطن تفکر فقهی شیعه کرد.
به طور قطع فتاوی و رهنمودهای آیتاللّه منتظری برای سالهای آتی فکر و ذکر آزادیخواهان ایران را به خود مشغول خواهد داشت. شکی نیست که ریشه های نظری آرا آزادی بخش ایشان را در افکار فقهای پیشین میشود ردیابی کرد. ولی در یک اصل جملگی باید معترف بود و آن این که در پایان عمر شریف و پر برکت خود آیتاللّه منتظری بنیان الگوی نوینی را برای یک «فقیه - شهروند» پی ریزی کرد و در این مهم همچون بنفشهای (به قول احمد شاملو): «گل داد و مژده داد زمستان شکست و رفت».
«۲۳»
فروتن و فداکار
«علیرضا رجایی»
مهمترین ویژگی آیتاللّه منتظری پیش از هر چیز شجاعت اخلاقی وی بود که به قول مرحوم شریعتی هرگز حقیقت را به نفع مصلحت قربانی نکرد و هرگز برای مصلحت شخصی و حتی مصلحت های سپهر عمومی اخلاق و اعتقادات اساسی دینیاش را زیر پا نگذاشت. سراسر زندگی ایشان حکایت از همین پایداری و ثبات رأی داشت. اما با این حال که ایشان ثبات رأی داشتند و بر اصول ثابتی پافشاری میکردند چارچوب ثابت اصول اخلاقی، دینی و مذهبی ایشان مانع از این نبود که نسبت به ایده های جدید آغوش بگشاید. این گشادگی البته باعث نمیشد ایشان نسبت به گذشتهٔ سیاسی خودشان نگاه منتقدانه ای داشته باشد، در عین اینکه ثبات رأی سبب ارتجاع و واپسگرایی آیتاللّه منتظری نمیشد، ظرفیت عاطفی و همسویی که ایشان با افراد قربانی و مظلوم جامعه داشت ویژگی دیگر آقای منتظری بود و هرگز اعتقادات مسلکی ایشان سبب این نبود که نسبت به افراد قربانی حتی اگر با اعتقاداتش همسویی نداشتند، بی اعتنا باشد. او نه تنها بی اعتنا نبود بلکه برای احقاق حقوق کسانی که هیچ گونه سنخیت فکری با او نداشتند حاضر به همه گونه فداکاری بود و این فداکاری را در طول زندگی اش انجام داد.
هرگز معیار و میزانی برای خودی و غیر خودی کردن قربانیان نداشت و دفاع از قربانیان صرف نظر از مسلک و عقیده شان ویژگی بارز
آیتاللّه منتظری بود و این در شرایطی است که ایشان یک روحانی طراز اوّل و مرجع تقلید بود و همیشه برای چنین فردی این بیم وجود دارد که عواطفش تحت الشعاع گرایشات مسلکی اش قرار بگیرد.
بی ریایی و فروتنی ویژگی دیگر مرحوم آیتالله منتظری بود. هنگامی که ما دربارهٔ بیوت علما صحبت میکنیم گاهی تصورمان این است که علمایی در این جایگاه دست نیافتنی هستند اما آقای منتظری همیشه قابل دسترسی بود و این در دسترس بودن تنها اختصاص به دوستداران و یارانشان نداشت بلکه کسانی هم که شاید نسبت اخلاقی و اعتقادی مستقیمی با ایشان نداشتند، برایشان این دسترسی مقدور بود و حاصل میشد.
همچنین با وجود آنکه ایشان در چارچوب دانش کلاسیک حوزوی پرورش یافته بود و اصولاً برجستگی علمی او به واسطهٔ همین دانش کلاسیک حوزوی بود اما در عین حال این چارچوب کلاسیک مانع نبود که او به حوزه هایی وارد شود که ورود به آنها تا پیش از او بی سابقه یا کم سابقه بود.
مطالعاتی که ایشان در دهه های آخر عمرشان در حوزهٔ حقوق بشر و ارتباطش با منابع اسلامی انجام داد کار ابتکاری بود که شاید بتوان گفت در نوع خود بی نظیر بود. بنابراین باید گفت آیتاللّه منتظری در متن سنت کلاسیک حوزوی نوآوریهای بارزی داشت که حاکی از گشودگی ایشان به جهانهای تازه بود.
«۲۴»
دریغ از بزرگی که قدر ناشناخته ماند!
«غلامعلی رجائی»
(مظلومیت یک مرجع تقلید، بزرگش نخوانند اهل خرد، که نام
بزرگان به خردی برد)
خبر مهم این روزها و بنظر من روزها و ماههای بعد خیلی خلاصه است: آیتاللّه العظمی منتظری از دنیا رفت و چه خبر دهشتناکی!
ساعت شش بعد از ظهر است و من عازم منزلم که کسی از دفتر روزنامهٔ اعتماد تلفن میزند و از من میخواهد دربارهٔ ایشان یادداشتی بنویسم.
چقدر از خودم خجالت میکشم که باید دربارهٔ کسی قلم بزنم که از اولینهای دخیل در شکل گیری این جمهوری است. کسی که در چهار جلد کتاب که دربارهٔ ولایت فقیه نوشت این معنا را بیش از هر کس دیگر به مردم شناساند. فقیهی که امام بعد از برکناری ایشان از قائم مقامی خود به ایشان توصیه کرد هرچند او دیگر سمت دولتی ندارد اما امید است بتواند حوزه ها را گرمی ببخشد اما دریغ و درد که کسی به این فراز از پیام امام توجه نکرد. اما اکنون دیگر او از آن همه تهمت و افترا و دشنام و محدودیتهای تحمیلی که به آن دچار شد رها شده و به جوار دوست پر کشید.
هر کس اخبار ساعت دو بعد از ظهر سیمای جمهوری اسلامی امروز یکشنبه را دیده و شنیده باشد به مظلومیت این فقیه بزرگ در این سالها گواهی خواهد داد.
رسانهٔ ملی! بعضیها! در خبر پنجم خود بعد از اعلام وضعیت آب و هوا و بعد از نشان دادن کشتههای یمن! بدون نشان دادن عکس یا تصویری از این مرجع که برای اسلام زحماتی کشید که بر خیلی ها ناشناخته مانده است، گفت که آیتاللّه منتظری در سن هشتاد و هفت سالگی از دنیا رفت. همین، بدون هیچ ذکر تسلیتی لااقل به خانوادهٔ مرجع و شهید داده ای مانند شهید محمد منتظری که امام او را در نامه ای به پدرش محمد ما و شما مینامید.
تا به منزل میرسم فرزندم علی آقا که دانشجوی مکانیک است با ناراحتی میگوید این چه مسلمانی است که بعضیها دارند؟ و ادامه میدهد بر و بچه های بسیجی دانشگاهی که او در آن تحصیل میکند این ضایعه را به هم تبریک میگفتند! نمیدانم این برادران با شنیدن پیام تسلیت رهبری به مناسبت این ضایعهٔ جبران ناپذیر چه خواهند کرد؟
و من که امروز با پرهیز بعضیها و الحذرهای دوستان روبرو بودم که میگفتند مبادا در این باره چیزی بنویسی و برای خودت و ما! درد سر درست کنی در نوشتن این سطور شتاب زده مصمم تر شدم و بر حال ایشان گریستم که کار به کجا رسیده است که دوستانی ناصح مرا از قلم زدن دربارهٔ این مرجع عالیقدر اینگونه برحذر میدارند! انا للّه و انا الیه راجعون و حقیقتاً جای استرجاع دارد!
دامنهٔ مظلومیت مراجع در این نظام اسلامی تا به کجاست؟ فقیهی بزرگ و بزرگ پرور که در جهان اسلام کمتر نظیر او یافت میشد از دنیا رفته است و آن وقت سیمای ملی بعضیها! حداقل به اندازهٔ یکی از همین هنرپیشهها و موسیقی دانها و هنرمندهای در گذشته در این روزها
برایش قدری نشناخت که در اخبار ساعت ۱۴ لااقل عکس یا تصویری را از او نشان دهد یا ارتحال این مرجع عالیقدر را به مقلدانش که در تشییع او خواهند آمد و نشان خواهند داد به چه مقدارند تسلیتی بگوید!
اکنون او که از محدود و معدود شاگردان آیتاللّه بروجردی بود از دنیای ما رفته و به حق پیوسته است بی آنکه کسی بداند فرزند امام مرحوم حاج سید احمد آقا که آن رنج نامه را به او نوشت در اواخر عمر خود با او چه روابط صمیمانه ای برقرار کرده بود. یکی از دوستان برای من تعریف میکرد که وقتی برای کسب نظر از ایشان در مورد مرجع تقلید خود به دفتر امام در جماران رفته بود از ایشان شنیده بود که از آیتاللّه منتظری تقلید کند چون ایشان فقط آیتاللّه منتظری را اعلم میداند.
این دوست مبارز قبل از انقلاب میگفت در آن دیدار شاهد بوده وقتی کسی به دفتر امام تلفن زده و همین سؤال را از برادری روحانی که تلفنهای شرعی مردم را جواب میداده پرسیده بود و او از مرحوم حاج احمدآقا پرسید که چه جواب سؤال کننده را بدهد؟ ایشان خود شخصاً گوشی تلفن را به دست گرفت و گفت از آیتاللّه منتظری تقلید کنید.
چند ماه پیش که با دکتر عیسی ولایی داماد مکرّم آیتاللّه توسلی گفت و شنودی داشتم میگفت مرحوم حاج احمدآقا فرزند امام به خود او گفته بود در مجلس ترحیمی در قم نشسته بوده که آیتاللّه منتظری به آن مجلس وارد شده بودند. مرحوم حاج احمدآقا میگفت میخواستم از جا بلند شوم و به پیش ایشان بروم و دستشان را ببوسم اما با خود گفتم مردمی که آن رنج نامهٔ مرا به ایشان خوانده اند خواهند گفت این
عجب آدم ... است! لذا متأسفانه از این کار خودداری کردم.
چند ماه پیش یکی از دوستان قبل از انقلاب که اکنون از همه جا رانده و مانده شده است! میگفت در سال ۱۳۶۵ در دیداری با عده ای به حضورشان رسیده و با توجه به اینکه ایشان گاه و بیگاه از ذکر برخی واقعیتها نظیر وجود شکنجه در زندانها و... سخن میگفت و امام از طرح آشکار این مسائل رنجیده میشد - چه امام معتقد بود با علنی کردن این مسائل دشمنان سوء استفاده میکنند - به ایشان خیرخواهانه پیشنهاد کردند با توجه به اینکه امام بر اساس مستندات پزشکی حداکثر تا دو سال دیگر بیشتر زنده نیست شما این مسائلی را که دربارهٔ اشکالات موجود در نظام مطرح میکنید و با طرح آنها ایشان را میرنجانید و آزرده میکنید را مطرح نکنید تا بعد که امام از دنیا رفتند آن وقت چون رهبر هستید هرگونه که صلاح دانستید عمل کنید و اشکالاتی را که تشخیص میدهید برطرف نمایید. که ایشان با رد این پیشنهاد با ذکر روایتی از امیرالمؤمنین فرموده بودند که هر چند قصد رنجاندن امام راندارند اما حتی برای یک روز هم که شده از گفتن حقائق و واقعیتها خودداری نخواهند کرد.
اکنون او که از اسطوره های عالم روحانیت در دوران مبارزه بود [...] به امام و شهیدش محمد پیوست. همو که در کربلای هفتم تیر به خیل شهیدان انقلاب پیوست و در این ۲۸ سال انتسابش به پدر مرجعش باعث شد در رسانه های ملی و غیر ملی ما کمترین تبلیغات دربارهٔ مقام و منزلت او انجام شود تا آنجا که گویی محمد عزیز، جزو شهیدان هفتم تیر نبوده است!
نمیدانم دیشب در دیدار این پدر و پسر با هم چه گذشته است! اما شک ندارم آیتاللّه منتظری شادی بی حد و اندازه ای داشته است.
او اکنون از میان ما رفت و اینک ماییم و آزمونی بزرگ که با تمام اختلافاتی که بزرگان ما با ایشان داشتند با او و مراسم تشییع و دفن او چه خواهند کرد. پیام تسلیت رهبری حجتی است بر بعضیها که هنوز میخواهند لابد در حمایت از رهبری بر طبل کینهٔ خود با این ثمرهٔ عمر امام بکوبند.
دعا میکنم حداقل از این آزمون پیروز و سربلند بیرون بیایند!
«۲۵»
هر لحظه عظیم تر مینمود؟
«تقی رحمانی»
تاریخ شیعهٔ امامیه در گرایش فقهی خود، چنین انسانی را کمتر به خود دیده است. آنان که فقهای شیعه را میشناسند به این واقعیت معترفند.
در کمتر از صد سال که فقهای شیعه توانسته اند حوزهٔ علمیه را سامان دهند سه چهرهٔ فقهی سرآمد فقهای دیگر بوده اند.
آیتاللّه بروجردی به شیعهٔ امامیه روحانی اعتبار بخشید و در میان اهل سنت مذهب فقه جعفری را رسمیت داد.
آیتاللّه خمینی به جریان فقهای شیعه، قدرت سیاسی اعطا کرد و اقتدار آنان را افزود، اما آیتاللّه منتظری به شرف و آزادگی شیعه افزود. این ویژگی به منتظری جایگاهی منحصر به فرد میدهد یعنی:
۱- پشت پا زدن به مقام به خاطر حقوق مخالف.
۲- دفاع از مردم و قرائت انسانی از حکومت دینی.
وی بسیار زودتر از آیتاللّه خمینی به عنوان مجتهد مسلم از سوی آیتاللّه بروجردی به رسمیت شناخته شد. آیتاللّه بروجردی به وی عنایت ویژه داشت اما منتظری به دلایل گوناگون وجود مجتهد مسلم بودن مرجعیت آیتاللّه خمینی را پذیرفت. استعداد منتظری و مطهری در میان شاگردان بروجردی مثال زدنی است.
بی گمان او فقیهی مبرّز بود که در اصلاح فقه سنتی کوشید. خصیصهٔ تئوری سازی، بعد از تجربه کردن دوران پس از انقلاب و بعد از عزل از
مقام قائم مقامی رهبری، جلوهٔ دیگری به او بخشید.
مقاومت و مبارزهٔ وی در زمان پهلوی مثال زدنی بود اما مبارز نستوه بود. نستوه مهربان نیست اما او مهربان بود؛ این مهربانی او را متمایز میکرد همانگونه که طالقانی مهربان بود، اما این مبارز نستوه در سالهای اوّل انقلاب در کوران سنت، دارای برخی مواضع قابل بحث و نقد بود.
شکوه انقلاب و ترس از نابودی آن، منتظری را برای چند سال در سایهٔ قدرت برد. قدرت مقوله ای بود که برای نویسندهٔ کتاب ولایت فقیه و برای اجرای احکام اسلام لازم بود. باور به چنین دیدگاهی نیاز به تعدیل و توجه به حقوق مردم داشت. منتظری چنین نقشی را بازی میکرد. نقش او در همان سالهایی که قائم مقام رهبری بود، کاستن از شدت خشونت و اعدام های حاکمیت بود. در این مورد هزاران هزار نمونه است یکی از آن نمونه ها خودم هستم.
قلب مهربان، خانهٔ باز و گشاده او به روی مخالف و موافقان باعث میشد او بداند در زندانهای ایران چه میگذرد و سرنوشت جنگ به کدام سو میرود.
جالب آن بود که تمام توصیه هایش به حکومت درست بود.
در مورد پایان دادن به جنگ که وی در سال ۱۳۶۴ به لزوم آن رسیده بود، در مورد وضعیت زندانها و احکام قضایی که وی در موضع گیری سال ۱۳۶۰ به اعدامهای بی رویه اعتراض کرده بود.
همین مواضع او را از موضع قدرت دولت محور خارج کرد. سنت مذهبی ایران، حوزه های علمیه را داشت تا فقیهان و متکلمان آن بتوانند
در این حوزهٔ عمومی سنتی زیست کنند. چنین امکانی را روشنفکران ایرانی، چه مسلمان و چه سکولار، ندارند.
منتظری بعد از دوری از قدرت به قدرت واقعی نزدیک شد، با مهربانی وارد قلوب مردم شدن و زیستن در چنین جایی.
روحانیت شیعه در محافظه کارترین دوران خود ضربگیر ظلم پادشاهان ستمگر بوده است. منتظری به عنوان مدافع مظلومان در برابر قدرت حاکم قرار گرفت، منتها با زبان اعتراضی و انتقادی در عین باور به عقاید خودش.
بی اعتنایی وی به قدرت مثال زدنی بود؛ اگر خوانده بودیم که علی حکومت را از گیوه پارهاش بیارزشتر میدانست او نیز فردای برکناری از پست قائم مقامی رهبری به فکر آب دادن به باغچه و گلدانهای خانه اش بود که تشنگی نکشند، در حالی که فرزندان به خاطر دلداری به او این وظیفه را فراموش کرده بودند. در حقیقت او نشان داد که چقدر علی گونه است. علی گونه بودن بسیار سخت است، اما او با نهج البلاغه الفت داشت و نشان داد به عمل علی وفادار است.
منتظری در حوزهٔ سنتی علمیه، تاریخ ساز شد و نشان داد که حفظ نظام واجب نیست؛ مهربان و مردم دوست بودن از حفظ نظام واجب تر است و مسلمان واقعی این گونه است.
جامعه محوری منتظری بعد از عزل از مقام حکومتی اوج گرفت؛ صدای بلند مظلومان و محرومان شدن و آیندهٔ حکومت را در زمان حال دیدن و همهٔ اینها، از منتظری چهره ای ساخت که دیگر صدای مظلومیت همهٔ ایرانیان شد. از اصلاح طلب، اپوزیسیون، بهایی، فعال
کرد و بلوچ و نیز دانشجویان و روشنفکران.
بی تردید هیچ مرجع شیعه تا این حد راه خدا را به سوی مردم نگشوده است.
عارفان شاید لیک فقیهان در مجموع سخت گیرند، اما منتظری چنین نکرد؛ او در عمل آموخت یا باید دارای قلب مهربان بود یا اینکه در جامعه محور و نهاد مدنی را برای کاستن از ظلم های حاکمان تدارک دید، این درس بزرگی است نه؟
پیامهای تسلیت جریانها و افراد مختلف و شخصیتها، از حاکمان تا محکومان، نشان داد که فقط تفاهم در حوزهٔ عمومی و جامعهٔ مدنی و داشتن روحهای بزرگ و قلبهای مهربان است که زندگی را برای مردم قابل تحمل میکند.
منتظری درسهای بزرگی در عمل به مرجعیت شیعه داد که محوریت آن مهربانی و دوستی با مردم با هر عقیده و مرامی بود.
تندی و عبوسی برخی روحانیون اصلاح طلب نسبت به روشنفکران ادامه دارد، روشنفکرانی هم هستند که روحانیون اصلاح طلب را خرد میگیرند، حاکمان ایرانی اخلاق قدرت را دارند اما طالقانی و منتظری بیتهای مناسب درس گیری مردم گرایی هستند.
اما آنچه من از منتظری در سالهای اخیر آموختم را با ذکر خاطراتی توضیح میدهم.
در سال ۱۳۸۱ بعد از آزادی از زندان ۵۹ سپاه پاسداران به دیدارش رفتیم. در آن دیدار وی از فعالیتهای اصلاح طلبانهٔ من و نرگس و همهٔ ملی مذهبی ها و خانواده هایشان یاد کرد. من در پی آن بودم که او نظریهٔ
ولایت فقیه را رد کند. وی گفت اسلام احکام دارد و احکام، حکومت لازم دارد منتها ما خوب حکومت نکردیم. این گفتگو کوتاه بود، چون دیدار دست جمعی بود.
در دوران بازداشت در زندان ۵۹ وی در برابر اتهام ارتداد که در متن کیفرخواست من از سوی بازجویان آمده بود، در پاسخ به سئوالی از سوی مادر و همسرم حتی علاوه بر سئوال خانواده من اشاره کرده بود حتی با انکار امام زمان، نمیتوان حکم ارتداد را اجرا کرد.
در این دیدار وی ملی مذهبیها را بسیار احترام گذاشت و چند بار تأکید کرد که به نام اسلام بد حکومت کردیم.
در دوران بازداشت در سالهای ۱۳۸۲ تا ۱۳۸۴ وی پیگیر مدام وضعیت من و دوستانم (صابر و علیجانی) بود و بعد آزادی، هیأتی را به دیدار به خانهٔ ما فرستاد. این ابراز لطف از سوی وی همچنان ادامه داشت. در سالهای ۱۳۸۵ من دوبار نامه نگاری با ایشان کردم که محوریت آن نقدهایی بود که بر نظریهٔ ولایت فقیه ایشان داشتم، که آخرین نظریات خود را در مورد ولایت فقیه که نوعی نظارت فقیه از دور بر حوزهٔ قدرت بود، بیان کرد. در نامه نگاری سوّم که امسال انجام دادم نقدهای خود را بر این نظارت مطرح کردم اما جوابی نیامد. احمد آقا گفت که ایشان گفته اند پاسخ به این سئوالات کار جوان تر هاست.
آخرین دیدار در دفتر ایشان انجام شد تا به عنوان برندهٔ سال قبل تندیس حقوق بشر را همراه با دکتر پیمان و دکتر یزدی به ایشان تقدیم کنیم. در آخرین دقایق از ایشان خواستم که پاسخ سئوالات من را بدهند
با اصرار من قبول کردند اما جمله ای فرمودند که در لحظه ای که این مقاله را مینویسم بارها اشک را بر گونه هایم جاری کرده است. (من در حقیقت اگر در سال ۱۳۶۷ از اعدامها نجات یافتم به دلیل فشارهای او بود) این جمله آن بود: «مخلص شما هستیم .» این حد تواضع فقط برای انسانهای بزرگ وجود دارد.
در جامعه ای که خودخواهی، خودبینی و القاب بزرگ انسان را کور میکند، او هر لحظه عظیم تر مینمود. از منتظری بیاموزیم هر اندیشه ای اگر ذره ای مردم مدار باشد با قلبهای مهربان، نمیتواند توجیه گر ظلم و بیداد باشد.
مسیح گفت همسایه ات را دوست داشته باش، حقوق بشر میگوید که همنوع را دوست داشته باشیم، عهد عتیق میگوید بیگانه را دوست داشته باشیم.
منتظری با قلب مهربان، مردم را دوست داشت چرا که هر جزمی و دگمی با قلب مهربان و مردم دوستی تعدیل میشود.
بر سنگ مزارش این گونه خواهیم خواند: «در اینجا فقیهی خفته است که به قدرت و حکومت به خاطر حقوق مخالفان خود پشت پا زد و تا آخرین لحظهٔ عمر برای حقوق انسانها نالید.»
پس مخلص آن قلب مهربان.
«۲۶»
لحظه ای نیاسوده
«محسن رهامی»
ابتدا لازم میدانم رحلت فقیه عالیقدر آیتاللّه العظمی منتظری (قدس سره) را به پیشگاه حضرت بقیة اللّه (عج) و مسلمانان خصوصاً جامعهٔ علمی کشور تسلیت عرض کنم. نوشتن در مورد این فقیه مجاهد از مصادیق سهل ممتنع است زیرا از یک طرف آثار علمی و سوابق مبارزاتی و شخصیت برجستهٔ او از چنان درخشندگی برخوردار است که صدها صفحه میتوان در ارتباط با شخصیت علمی و سیاسی و آراء و نظریات فقهی و علمی وی مطلب نوشت، اما از طرف دیگر مسائلی که پس از قضایای سالهای ۶۵ تا ۶۸ برای ایشان پیش آمد، احتیاج به شکافتن برخی مسائل دارد که در شرایط فعلی و اوضاع حاکم فعلی درج آنها برای مطبوعات ممکن است میسر نباشد. بنابراین در این یادداشت برخی مسائلی را که جهت اطلاع خوانندگان محترم روزنامهٔ وزین اعتماد شاید مفید باشد توضیح میدهم و توضیح جهات دیگر را به فرصتی مناسب واگذار میکنم. زندگانی آیتاللّه العظمی منتظری را میتوان به چهار بخش تقسیم کرد: بخش اوّل مربوط به تحصیلات وی در حوزهٔ علمیهٔ اصفهان و سپس قم مربوط میشود. آن طور که افراد مطلع در مورد این بخش توضیح میدهند ایشان تحصیلات مقدماتی را در نجف آباد و سپس حوزهٔ علمیهٔ اصفهان گذرانیده و پس از طی مدارج علمی حوزهٔ علمیهٔ اصفهان به قم مهاجرت کرده و از محضر استادان بزرگ قم خصوصاً آیتاللّه العظمی بروجردی بهرهٔ فراوان برده، به
نحوی که در زمان حیات مرحوم آیتاللّه بروجردی به عنوان کسی که به درجهٔ اجتهاد رسیده و صلاحیت مرجعیت دارد، شناخته شده است. بخش عمده دیدگاههای فقهی آیتاللّه بروجردی توسط آیتاللّه منتظری به رشتهٔ تقریر درآمده است که میتوان به «نهایة الاصول»، «البدر الزاهر»، «الغصب والاجارة والوصیة» در زمینهٔ تقریرات درس استادش اشاره کرد. اما آثار علمی آیتاللّه فقید به تقریرات درس استادش خلاصه نمیشود. تألیفات فقهی ایشان بهترین مدرک عمق تفکر فقهی و پایهٔ مراتب علمی آن فقیه مجاهد است. به نظر من کتاب «دراسات فی ولایة الفقیه وفقه الدولة الاسلامیه» که در چهار جلد عربی چاپ شده و سپس بخش عمدهٔ آن توسط آقایان صلواتی و شکوری به فارسی ترجمه شده یکی از مهمترین کتب فقهی تاریخ تشیع در حوزهٔ حقوق عمومی است. شاید اغراق نباشد که بگوییم تاکنون در حوزهٔ حقوق عمومی و مبانی حکومت و حدود اختیارات حاکم، خصوصاً در حوزهٔ فقه شیعه، چنین کتابی تألیف نشده است. این کتاب که ابتدا به صورت درس خارج در حوزه ارائه شده، علاوه بر جلسات متفرقه، اختصاصاً در حدود ۲۵۰ جلسهٔ درس ایشان به معرض بررسی و تحلیل در جلسات درس خارج گذاشته شده است. در بین فقهای اهل سنت در حوزهٔ حقوق عمومی کمابیش کارهایی صورت گرفته که میتوان به دو کتاب «الاحکام السلطانیه» که یکی توسط امام ماوردی و دیگر امام ابویعلی قاضی تألیف شده اشاره کرد، ولی در حوزهٔ فقه شیعه خلاء چنین مباحثی شدیداً احساس میشد، گرچه فقها به طور متفرقه ضمن احکام معاملات، یا مسائلی چون زکات و ...، به این مباحث اشاره
میکنند، و حضرت امام خمینی (قدس سره) نیز در حوزهٔ ولایت فقیه و حکومت اسلامی در جلسات درس خارج خود و سایر موقعیتها به این مباحث پرداختند که تحت همین عنوان به صورت کتاب به زبان فارسی چاپ هم شد. اما به طور گسترده و اختصاصاً در حوزهٔ حکومت و ولایت و حقوق عمومی، کتاب چهار جلدی آیتاللّه منتظری بزرگترین منبع علمی حوزه است.
سایر آثار علمی ایشان از قبیل «دراسات فی المکاسب المحرمة»، «کتاب الحدود» و «کتاب الخمس والانفال» به زبان عربی و امثال آنها نمایانگر تسلط ایشان در حوزهٔ فقه اسلامی اعم از شیعه و سنی است. در کنار کارهای فقهی مزبور، این فقیه به شرح مباحث اصول کافی، شرح خطبه های حضرت زهرا (سلام اللّه علیها) و تألیف رسالهٔ فارسی و بیان مسائل مورد نیاز کشور و جامعهٔ علمی در حوزه پزشکی، نوجوانان، بانوان و امثال آن پرداخته که هر یک در حوزهٔ خود بخشی از نیازهای جامعه را تأمین کرده و جوابگوی نیازهای جامعهٔ فعلی ماست. در «اسلام دین فطرت» و نیز بسیاری از مسائلی که امروزه محل بحث و نظر است به زبان فارسی ساده به شرح و بسط مسائل فقهی به نحوی که قابل فهم عمومی باشد، پرداخته است.
مجموعه کارهای علمی ایشان که انصافاً کاری سترگ و عظیم است، یکی از بزرگترین منابع علمی و فقهی کشور و از آثار جاویدان حوزهٔ علمیهٔ شیعه است و از این جهت آیتاللّه منتظری را میتوان عالمی موفق و توانا نامید که به رغم شرایط مختلف و بعضاً بسیار ناگوار، در جهاد علمی و فقهی لحظه ای از پا ننشسته است و میتواند الگویی
بسیار ارزنده برای طلاب و دانشجویان ما باشد. بخش دوّم زندگانی آیتاللّه منتظری به مجاهدات خستگی ناپذیر ایشان و مبارزات سرسختانه با رژیم پهلوی مربوط است. در این رابطه همزمان با شروع مبارزات علنی حضرت امام خمینی در سال ۱۳۴۲، این فقیه مجاهد نیز پا به پای امام (ره) به مبارزه علنی با رژیم پهلوی پرداخته که نتیجهٔ آن چندین بار دستگیری و زندانی شدن وی است، که در سال ۵۴ پس از دستگیری و محاکمه در دادگاههای فرمایشی رژیم شاه به ۱۰ سال زندان محکوم شد، و در آستانهٔ پیروزی انقلاب در پاییز سال ۵۷ به همت مبارزات مردم ایران، از زندان آزاد شد. این بخش از زندگی ایشان نشانگر این است که چگونه یک فقیه شیعی به آنچه در اعتراض به ظلم و حمایت از مظلوم در درسهای خود میگوید، در عمل تا کجا پایبند است. در زمانی که بسیاری از مدعیان امروزی، در گوشهٔ امن به مباحث فرعی فقهی خود را مشغول کرده بودند، و رژیم سفاک پهلوی جوانان و دانشجویان این ملت را در زیر سخت ترین شکنجه های قرون وسطایی قرار داده بود، فقیه عالیقدر هم خود و هم فرزندش مرحوم شهید محمد منتظری شرایط سخت زندانهای رژیم سفاک را به جان خریده و آن را به گوشه گیری و آسایش در خانه و پرداخت به مسائل فقهی فرعی ترجیح میدادند. بخش سوّم زندگی آیتاللّه منتظری به شرایط پس از پیروزی انقلاب اسلامی و تشکیل جمهوری اسلامی و اقبال عمومی حکومت جدید به مراتب علمی، فقهی و سیاسی ایشان است که از اواخر سال ۱۳۵۷ تا اواخر سال ۱۳۶۷ یک دههٔ کامل را شامل میشود.
در این مدت علاوه بر فعالیت علمی، به حل و فصل مشکلات
جاری جمهوری جدیدالتأسیس کشور نیز پرداختند و اگر کسی بدون حبّ و بغض سیاسی یک دهه فعالیت و تلاش ایشان را مورد بررسی تفصیلی قرار دهد، متوجه میشود در شکل گیری نظام جدید و وضع قوانین و مقررات جاری کشور، آیتاللّه منتظری پس از امام خمینی (ره) تاثیرگذارترین شخصیت در تکوین نظام و مقررات آن است. در قوانین و مقررات جاری کشور، از جمله قانون مجازات اسلامی، موارد متعددی را میتوان یافت که عیناً متن فتوای ایشان است. اینجانب به دلیل حضور در مجلس شورای اسلامی در دوره های اوّل و دوّم و عضویت در کمیسیون قضایی مجلس از نزدیک شاهد این امر بوده ام، و کراراً امام خمینی (ره) در حل معضلات فقهی و مسائل جدید مورد نیاز کشور، مجلس و سایر مراجع و نهادها را به آیتاللّه منتظری ارجاع میدادند. در واقع میتوان گفت همین نقش مهم و تاثیرگذاری وی و عمق مراتب فقهی و اعلمیت نامبرده بود که مجلس خبرگان رهبری را واداشت در سال ۱۳۶۴ ایشان را به عنوان قائم مقام حضرت امام خمینی (ره) انتخاب کند. به رغم اینکه خود این فقیه موافق چنین انتخابی نبوده و کار فقهی و علمی حوزه را بر حضور مستقیم در حکومت ترجیح دادند. یکی از مهمترین مباحث مطروحه در جلسات خبرگان رهبری مربوط به انتخاب آیتاللّه منتظری به قائم مقامی رهبری، بحث اعلمیت ایشان در حوزهٔ علمیه و نیز توانایی سیاسی و رهبری نظام نوپای جمهوری اسلامی، پس از رحلت امام خمینی (ره) بوده است. پس از پیش آمدن مسائلی که در اواخر عمر حضرت امام (ره) پیش آمد که فعلاً محل بحث آن نیست، آیتاللّه منتظری از قائم مقامی رهبری استعفا دادند.
بخش چهارم حیات پربار آیتاللّه منتظری به دو دههٔ اخیر یعنی از آغاز سال ۱۳۶۸ تاکنون اختصاص دارد، که عملاً از مسائل اجرایی و حکومتی کشور کناره گرفته و به همان وظایف مرجعیت و فقاهت خود مشغول بوده اند. در این دوره نیز به رغم برخی ناملایمات و مشکلاتی که برای ایشان پیش آمد، ایشان از جهاد علمی و انجام وظایف فقهی خود لحظه ای نیاسود و تا آخرین لحظهٔ عمر خود به تألیف و تحقیق و پاسخگویی به مسائل مبتلابه کشور و جامعهٔ اسلامی پرداخته و بخش عمده ای از کتب فارسی و استفتائات فقهی و تکمیل کارهای انجام شده علمی از جمله تلخیص چهار جلد کتاب «فقه الدولة الاسلامیه» تحت عنوان «نظام الحکم فی الاسلام» مربوط به همین دوره است. ان شاء اللّه در فرصت مناسب تری شرح مفصل تری از فعالیتهای علمی، فقهی و سیاسی ایشان تقدیم خواهد شد. «عاش سعیداً، مات سعیداً»
«۲۷»
محرم در محرم
«صدرا سبزینه»
درگذشت فقیه عالیقدر آیتاللّه العظمی منتظری در آستانهٔ ماه محرم هر چند ضایعه ای بزرگ برای جنبش سبز و مقلدان آن بزرگمرد بود اما خدعهٔ کودتاچیان را که با برافراشتن عکس پاره شدهٔ آیتاللّه خمینی در تدارک جدی سرکوب کامل جنبش سبز بودند به خودشان بازگرداند.
درگذشت فقیه آزاداندیش نیز همچون زندگی اش ضربهٔ بزرگی به موقعیت هر چه بیشتر رو به افول اقتدارگرایانی بود که روز به روز بیش از گذشته در باتلاقی که در ۲۲ خرداد برای خود ایجاد کردند فرو میروند.
سیل خروشان مردمی که برای تشییع پیکر فقیهی آمدند که [...] این رویداد بزرگ پاسخ به دولتی بود که تصور میکرد جنبش سبز برای بیان اعتراض و ابراز انزجار از حکومت کودتا [...] نیازمند اذن آنان است. مجوز آن راهپیمایی که موسوی و کروبی به دنبال آن بودند با اذن خداوند برگزار شد و نشان داد که علیرغم ضرب و شتمها، بازداشتها، حبسهای طویل المدت، اعدامها، کشتارها و تجاوزها ملت ایران همچنان سبزند و مترصد فرصت تا طومار کودتاچیان را در هم بپیچند.
روز تشییع پیکر فقیه عالیقدر محک خوبی برای کودتاچیان بود تا رویای سرکوب جنبش سبز و بازداشت و اعدام رهبران آن را با خود به گورستان تاریخ ببرند. برای کودتاچیان که بخاطر وحشت از عزاداریهای سیاسی ماه محرم در تدارک برنامه ریزی برای کنترل آن بودند درگذشت فقیه عالیقدر یک اتفاق غیر منتظره بود. اتفاقاتی که از
این پس بسیار خواهد افتاد. اتفاقاً یکی از اشتباهات دیکتاتورها عدم توان در پیشبینی حوادث غیر منتظره ای است که به سادگی معادلات امنیتی آنها را به هم میریزد و همین حوادث غیر قابل پیش بینی است که سرنوشت شوم دیکتاتورها را در طول تاریخ رقم زده است. دیکتاتورها هیچگاه در اثر حوادث قابل پیش بینی سرنگون نشده اند، بلکه در اثر حوادثی که غیر قابل پیش بینی است تاج و تخت خود را از کف داده اند. بدین خاطر است که شبی را با آرامش سر بر بالش نمینهند.
درگذشت فقیه عالیقدر محرم در محرم بود. جنبش سبز پیکر فقیه مظلومی را تشییع کرد که همچون اسلاف خویش در مظلومیت زیستند و در اوج مظلومیت دارفانی را وداع گفتند. کسانی که خود بنیانگذار مکتب بودند اما پس از آنکه راضی به تحریف مکتب دست پروردهٔ خویش نشدند با ناجوانمردانه ترین روشها کنار گذاشته شدند و امروز تشییع پیکرشان از سوی همان نظام سانسور میشود و حتی اجازهٔ برگزاری مراسم ختم که برای هر شهروند عادی بدون نیاز به مجوز است محرومند.
هر چند بازماندگان آن مرحوم بخاطر رعایت حال مردم و جلوگیری از بروز آسیب بیشتر از سوی بربرهای دست پروده [...] از برگزاری مراسم سوّم و هفتم برای آن فقیه فقید صرفنظر کرده اند اما ارادهٔ خداوند بر آن مقدر شده که برگزاری مراسم عزاداری حسینعلی همزمان با مراسم عزاداری حسین بن علی باشد. از این رو دیگر نیازی به اعلام رسمی برای مراسم نیست. کافی است تا جنبش سبز در هر نقطه از ایران مراسم عزاداری حسینعلی و حسین بن علی را با یکدیگر ادغام کنند. بی شک حق پیروز و باطل رفتنی است.
«۲۸»
تأثیر غیبت آیتاللّه العظمی منتظری بر جنبش اعتراضی ایرانیان
«فرج سرکوهی»
نخستین واکنش خودانگیخته، خودجوش و درون زای بسیاری از مردم نسبت به درگذشت آیتاللّه منتظری در روز یکشنبه، آمادگی برای شرکت در مراسم خاکسپاری او در روز دوشنبه است و گزارشهای خبری تا عصر یکشنبه از حرکت انبوه مردم به سوی شهر قم حکایت میکنند.
مردم معترض روز دوشنبه یکی از بانفوذترین، محبوب ترین و شجاع ترین چهره های دینی و سیاسی تاریخ معاصر ایران را تا آرامگاه او بدرقه خواهند کرد و با شعارها، و حتی با حضور خود در مراسم خاکسپاری، مخالفت خود را با [...] که دستور حصر خانگی و تعرض به منتظری را صادر و بیش از پنج سال او را در خانهٔ او زندانی کرد، نشان خواهند داد.
دست کم از سال ۶۷ به بعد، که آیتاللّه منتظری روی در روی آیتاللّه خمینی ایستاد و در انتقاد از سرکوب منتقدان و مخالفان و در اعتراض به کشتار زندانیان سیاسی از قدرت کناره گرفت، و [...] و در خانهٔ خود زندانی شد، نمودار افزایش یابنده محبوبیت آیتاللّه منتظری در میان مردم به معنای نمودار کاهش یابنده مقبولیت مردمی آقایان [...] نیز بود.
روز خاکسپاری و مراسم هفتمین و چهلمین روز درگذشت آیتاللّه منتظری به مردمی که راه بیان اعتراض آنها را از همه سو بسته اند و به
جنبش اعتراضی که به رغم سرکوب ادامه یافته است، فرصتهای مغتنمی هدیه میکند اما فقدان او در آینده بر همین مردم و بر بخش مذهبی جنبش اعتراضی تأثیری کاهنده خواهد داشت چرا که با مرگ آیتاللّه منتظری جنبش اعتراضی یکی از بانفوذترین، محبوب ترین و شجاع ترین چهره های مردمی خود را از دست میدهد هر چند درگذشت بزرگترین مرجع تقلید از نسل اوّل رهبران انقلاب اسلامی، راه ارتقاء را بر برخی مراجع تقلید اصلاح طلب جوان تر و رادیکال تر باز میکند.
برخورد مردم و نیروهای ضد شورش در روز دوشنبه در مسیر و جهت گیری جنبش اعتراضی در آیندهٔ نزدیک، و به ویژه در رخدادهای آئینهای ماه محرم امسال، تأثیر بسیار خواهد داشت.
مراسم هفتمین روز درگذشت منتظری نیز با روزهای سوگواری دههٔ محرم همزمان است و بخشی از جنبش اعتراضی از ماه ها پیش خود را برای حضور گسترده در آئینهای محرم امسال آماده کرده است.
تأثیر فقدان آیتاللّه منتظری بر جنبش اعتراضی:
فقدان آیتاللّه منتظری، که حتی آقای خامنه ای و تندروترین اصولگرایان نیز به مشروعیت مقام دینی او به عنوان اصلح ترین و اعلم ترین مرجع تقلید ایران باور داشته و هیچ نهاد سرکوبی در جمهوری اسلامی نمیتوانست بدون تحمل هزینهٔ بالا از حمایت پیگیر او از اعترضات مردمی جلوگیری کند، بر آیندهٔ بخش مذهبی جنبش اعتراضی تأثیری جدی خواهد داشت چرا که شجاعت فکری، صداقت نظری و عملی، آرمانگرایی پرشور، آمادگی ایثارگرانهٔ نقد
خود، هوشیاری و تیزبینی و نیز محبوبیت، مقبولیت و مرجعیت منتظری در تاریخ ایران اگر نه بی نظیر که نادر است.
آیتاللّه منتظری از مهمترین طراحان نظریهٔ ولایت فقیه بود اما تیزبینی، هوشیاری و صداقت او از سویی و تجربهٔ تلخ تاریخ از دیگر سو او را به یکی از اصلی ترین منتقدان این نظریه بدل کرد.
آرمان خواهی صادقانه و شجاعت فکری که اوّلی در پرهیز از مصلحت اندیشی های برآمده از محاسبهٔ قدرت و دوّمی در نقد خود عالی ترین جلوه خود را مییابند، نزد منتظری چندان پر رنگ بود که او دوّمین مقام جمهوری اسلامی را رها کرد و دست کم از سال ۶۷ به بعد دمی از انتقاد صریح، بی پرده و رادیکال و از رشد فکری و نظری باز نایستاد.
آیتاللّه منتظری در زندان شاه از شجاع ترین، مقاوم ترین و سرسخت ترین مبارزان بود. تنها روحانی بلند مرتبهٔ ایرانی بود که صریح، آشکار و بی پرده از خمینی، قدیمی ترین دوست و همراه خود، به دوران حیات و اقتدار او انتقاد کرد، منتظری از تنها ماندن و پرداخت هزینهٔ نقد، حتی از کیسهٔ اعتبار و محبوبیت خود، هراس نداشت و به دورانی از آیتاللّه خمینی و نظریهٔ ولایت مطلقهٔ فقیه، استبداد دینی، سرکوب خشونت آمیز منتقدان و... انتقاد کرد که همهٔ جناح های حکومتی، حتی چهره هایی که اکنون به رهبران جنبش اعتراضی بدل شده اند، با سرکوب و استبداد همراه و از آیتاللّه خمینی تبعیت میکردند.
آیتاللّه منتظری تا چند سال پیش در مقابل آقایان خمینی و
خامنه ای و نظام جمهوری اسلامی مبتنی بر ولایت مطلقهٔ فقیه، یاران چندانی نداشت اما به دوران رونق جنبش اعتراضی، در آستانهٔ ماه محرم و به روزگاری درگذشت که «ترس از استبداد» در روان شناسی جمعی و ذهنیت لایه های مهمی از جامعه شکسته و برخی روحانیون و جناح های مهمی از حکومت اسلامی نجات این نظام را جز با اصلاح رادیکال آن ممکن نمیدانند.
آیتاللّه منتظری به دورانی که جنبش اعتراضی در اثر ضربه و شکست سال ۶۰ یکی از سیاه ترین دورانهای رکود خود را تجربه میکرد، پرچم مقاومت و ایستادگی برافراشت، در اعتراض به کشتار زندانیان سیاسی در سال ۶۷، در میان حکومتیان تنها بود، در انتقاد از رهبری آقای خامنه ای و ولایت مطلقهٔ فقیه نیز از حمایت چندانی در میان لایه های مذهبی برخوردار نبود، اما با ظهور جنبش اعتراضی اخیر حمایت و محبوبیت گستردهٔ مردمی را تجربه کرد و با تمامی توان خود به حمایت از جنبش برخاست و به زمانی درگذشت که محبوبیت او بیش از هر دورهٔ دیگری بود و لایه های مهمی از مردم، حتی بخش مهمی از هواداران سابق آقای خمینی، درستی مواضع او را دریافته اند.
آیتاللّه منتظری از منظر سیاستمداران میانمایه مصلحت و عملگرا، که محاسبهٔ قدرت بر مبنای عوامل روز را مهم ترین سنجه و عنصر واقع گرایی سیاسی تلقی میکنند، مصلحت گرا نبود اما چون آرمانگرایی پیگیر به تاریخ و به معیارها و ارزشهای ماندگار نظر داشت.
فقدان آیتاللّه منتظری برای لایه های مذهبی جنبش اعتراضی
کمبودی جدی است اما کردار او، و نه لزوماً همهٔ مواضع و نظریات او، برای برخی مراجع تقلید جوان تر متمایل به اصلاح طلبان مذهبی الگویی کارساز است تا جای خالی او را در جنبش اعتراضی و در فقه شیعه پر کنند هر چند دستیابی به گسترهٔ نفوذ، اتوریته مذهبی، خصوصیات شخصی و فکری و کارنامهٔ درخشان آیتاللّه منتظری به آسانی ممکن نیست.
«۲۹»
پیام خامنه ای در مرگ منتظری، [...]
«فرج سرکوهی»
آقای خامنه ای در بخش اوّل پیام کوتاه خود به مناسبت درگذشت آیتاللّه منتظری پارهٔ نه چندان مهم و کم رنگ هستی فقهی او و مبارزات آرشیوی او را علیه استبداد شاهنشاهی تأیید میکند تا پارهٔ اصلی هستی سیاسی فکری، جوهرهٔ وجودی، دلیل اصلی محبوبیت گستردهٔ منتظری در میان روحانیون و مردم و مبارزهٔ پیگیر، زنده و اکنونی او را با استبداد دینی و ولیّ فقیه به دوران رهبری خود و آقای خمینی انکار یا دست کم پنهان کند.
[...]
بخش اوّل: تأیید برای انکار
آقای خامنه ای در بخش اوّل پیام خود «فقیه بزرگوار آیتاللّه آقای حاج شیخ حسین علی منتظری» را «فقیهی متبحّر و استادی برجسته» معرفی میکند که «شاگردان زیادی از ایشان بهره بردند».
آقای خامنه ای مبارزات پیگیر آیتاللّه منتظری را علیه استبداد شاهنشاهی به دوران پهلوی دوّم و علیه استبداد دینی ولیّ فقیه به دوران جمهوری اسلامی به دوّمی محدود میکند و مینویسد «دورانی طولانی از زندگی آن مرحوم در خدمت نهضت امام راحل عظیم الشأن گذشت و ایشان مجاهدات زیادی انجام داده و سختیهای زیادی در این راه تحمل کردند.»
آقای خامنه ای در بخش اوّل پیام خود با ذکر صفت «آیتاللّه» مرجعیت منتظری را، که دستگاههای تبلیغاتی دولتی به فرمان او تاکنون
انکار میکردند، تأیید و او را «فقیهی متبحّر» لقب میدهد.
آیتاللّه منتظری از طراحان نظریهٔ ولایت فقیه بود، شاگردان بسیار تربیت کرد و حتی به گفتهٔ دشمنان او، پس از درگذشت آیتاللّه خمینی، اصلح ترین، اعلمترین، عادلترین و با تقواترین مرجع تقلید آشنا به زندگی معاصر در ایران بود اما در عرصهٔ فقه سنتی شیعه، جایی که آقای خامنه ای او را «متبحّر» میخواند، جز در یکی دو مورد، از جمله تلاش برای سازگارکردن فقه سنتی حوزوی شیعه با برخی مفاهیم مندرج در اعلامیهٔ حقوق بشر، تبحّری متمایز از دیگر مراجع بزرگ تقلید نداشت و نظریه ای نو و تازه نیز مطرح نکرد.
محبوبیت و مقبولیت گسترده و بی نظیر منتظری در میان روحانیون شیعه و مردم، و حتی در میان گرایشهای غیر مذهبی، نیز نه به دلیل «تبحّر» او در فقه و شمار شاگردان او، که آقای خامنه ای بر آن تأکید میکند، که به دلیل بی اعتنایی او به قدرت، شجاعت و صداقت فکری و عملی، آرمانگرایی پرشور، پرهیز از مصلحت گرایی کاسبکارانهٔ معطوف به قدرت، آمادگی ایثارگرانه برای نقد آراء و کردار خود، هوشیاری و تیزبینی، مبارزهٔ پیگیر با استبداد، سرکوب، اعدام و شکنجهٔ منتقدان و مخالفان و دفاع او از برخی مبانی حقوق بشر بود که آقای خامنه ای در پیام خود انکار یا پنهان میکند.
آیتاللّه منتظری تنها روحانی بلند مرتبهٔ ایرانی بود که بی پرده و رادیکال از آیتاللّه خمینی به دوران حیات و اقتدار او انتقاد کرد و از تنها ماندن و پرداخت هزینهٔ سنگین برای مواضع خود ابا نداشت، در اعتقادات و در نقد خود نه فقط به قدرت که حتی به اعتبار و محبوبیت خود نیز بی اعتنا بود، نه به سنجه ها و ارزش های روزمره و
مصلحت گرایانه که به ارزشهای ماندگار تاریخی نظر داشت.
منتظری به دورانی از آیتاللّه خمینی و نظریهٔ ولایت مطلقه فقیه، استبداد دینی، سرکوب خشونت آمیز منتقدان و... انتقاد کرد که همهٔ جناحهای حکومتی، حتی چهره هایی که اکنون به رهبران جنبش اعتراضی بدل شده اند، با سرکوب و استبداد همراه و از آیتاللّه خمینی تبعیت میکردند.
آیتاللّه منتظری ۱ [...] با آزار و سرکوب مخالفان و منتقدان حکومت مخالفت کرد و رنج سالها حصر خانگی، فشار تبلیغاتی و آزار و تعقیب سازمان یافته را به جان خرید.
آیتاللّه منتظری از همان نخسین روزهای جنبش اعتراضی اخیر به حمایت همه جانبه از آن پرداخت و خود به یکی از مهمترین منتقدان نظریهٔ ولایت فقیه خود بدل شد و... و این همه، که آقای خامنه ای در پیام خود انکار یا پنهان میکند، جوهرهٔ وجودی و پارهٔ اصلی هستی او بود.
بخش دوّم: [...]
آقای خامنه ای در بخش دوّم پیام خود به انتقاد منتظری از سرکوب، شکنجه و کشتار دسته جمعی زندانیان سیاسی به دوران خمینی اشاره میکند تا نزدیک به دو دهه مبارزهٔ سرسختانهٔ او را با رهبری خود و با نظام استبداد کنونی انکار یا پنهان کند.
آقای خامنه ای از مخالفت منتظری با شکنجه و کشتار دسته جمعی زندانیان سیاسی در سال ۶۷ با عبارت «امتحانی دشوار و خطیر» در «اواخر عمر» آیتاللّه خمینی یاد میکند.
از منظر آقای خامنه ای مواضع انتقادی منتظری در آن روزگار، و به تبع آن مواضع اپوزیسیونی او به دوران رهبری آقای خامنه ای، نه فقط
«جرم مدنی» که مجازات دنیوی در پی دارد، که «گناهی» مستوجب مجازات اخروی است و آقای خامنه ای در پیام خود از خداوند برای منتظری طلب بخشش و «رحمت و مغرفت» میکند و از او میخواهد تا «ابتلائات دنیوی» منتظری را «کفارهٔ» گناهان او «قرار دهد».
مخالفت پیگیر آیتاللّه منتظری با شکنجه و کشتار دسته جمعی زندانیان سیاسی در سال ۶۷ زمینهٔ مناسبی به دست داد تا توطئهٔ برکناری او از قائم مقامی رهبری، [...] با توجیه سیاسی شرعی همراه شود با این همه آیتاللّه خمینی، منتظری را «گناهکار» نخواند و او را به مجازات اخروی تهدید نکرد.
اما گرایشهای آزادی خواهانه و انسانگرایانه و مخالفت سرسختانهٔ آقای منتظری با استبداد دینی به دوران رهبری آقای خامنه ای با سالها زندانی کردن او در خانه او، بازداشت مکرّر و تبعید برخی فرزندان و بستگان نزدیک او، سانسور گسترده، تبلیغات و فشار سازمان یافته و مدام علیه او مجازات و منتظری به واقع به دوران رهبری آقای خامنه ای و به فرمان یا با موافقت او، و نه به دوران رهبری و حیات آیتاللّه خمینی، «به ابتلائات دنیوی» دچار شد.
آقای خامنه ای در بخش دوّم پیام خود مجازاتهای اعمال شده علیه آیتاللّه منتظری را با کیفر و «کفارهٔ» گناه در روز رستاخیز معادل دیده و چنین القاء میکند که فرامین او در این مورد با داوری خداوند در روز رستاخیز یکسان است.
[...]
«۳۰»
مرجع دگراندیشان
«سپهر سعادت»
بیت «آیتاللّه العظمی منتظری» مأمن بسیاری از هنرمندان، روحانیون و سیاستمدارانی بود که در یک کلام دگراندیش نامیده میشوند. حضور دگراندیشان در بیت آیتاللّه منتظری از آن پدیده های کم سابقه بود که نمونهٔ آن را تنها در دوران مشروطه و در دوران مبارزات انقلابی دوران پهلوی دوّم میتوان سراغ گرفت.
دورانی که آن را دوران طلایی رابطهٔ روحانیت و روشنفکران نامیده اند. دورانی که در اوج ستیز میان سنت و مدرنیته، گروهی از مراجع پناهگاه روشنفکران شدند و پلی میان نمایندگان تفکرات ناهمساز در جامعه را بنا کردند.
نامهربانی ها و بی مبالاتیها این پل را بارها به آستانهٔ ویرانی برد اما دوباره با دستهایی تلاشگر و نیتهایی پاک احیا شد تا این که امروز غم چهره ها و حزن صدای روشنفکران پس از شنیدن خبر درگذشت «آیتاللّه العظمی منتظری» نشان داد چقدر بنای دوستی نمایندگان صادق و پاک باز سنت و تجدّد عزیز بوده است.
دگراندیشان بسیاری امروز در رثای از دست رفتن یکی از بزرگترین معماران بنای مشترک دین و دنیای نو گریستند. همان دستی که برای گشودن درهای فقه به روی دنیای مدرن کوشش کم نظیر کرد و دلهای بسیاری را به دست آورد. از دست رفتن این دست استوار حسرتی بزرگ را به دنبال خواهد آورد، پناهگاهی بس گرانقدر را خالی
از سکنه خواهد کرد و تنها کسانی را تسکین خواهد داد که خواهان ناهمسازی تاریخی نهاد سنت و نهاد مدرنیته هستند.
تاریخ صد ساله اما گواه است که نایینیها و منتظری ها همیشه در تاریخ روحانیت ایران بوده اند و به همت آنان بوده که جامعهٔ ایرانی از گسستهای زیانبار سنت و مدرنیته تا حدی مصون مانده است.
همین تاریخ دگراندیشان را تسلی میدهد و برآنشان میدارد که بگویند:
گمان مبر که به پایان رسید کار مغان
هزار باده ناخورده در رگ تاک است
«۳۱»
در دلم آتش نهان است که یار از دست رفت
«رضی اللّه سعادتی»
نعمت پر فیض ما از دست رفت
مرجع دلسوز ما از دست رفت
عالم علم الهی در میان خیل یاران
استاد علم و عرفان و ادب از دست رفت
پیشوای مخلص خوبان در این زمان
در میان خوب خوبان از دست رفت
کس ندانست حق این انسان کامل را چه بود
هر چه بود ماند گردن ما و از دست رفت
آن فقیهی که دل خوبان همه همراه اوست
ما یتیمان دیده گریان پدر از دست رفت
زنده ام یاد توام ای تو یاد جملگان
در دلم آتش نهان است که یار از دست رفت
انس گرفتی با فقیران در تمام عمر خود
اشک ریزانند فقیران یار ما از دست رفت
در نوای تو چنان سوزم نه شب دارم نه روز
نالهها کردم دلارام ما از دست رفت
پُر توان مردی ندیدم این زمان
این چنین روزی خدایا یار ما از دست رفت
«۳۲»
آیتاللّه منتظری، تجسم آرمان دست نیافتهٔ انقلاب پنجاه و هفت
«احمد سعیدی»
خبر رحلت آیتاللّه العظمی منتظری موجی از پیامهای تسلیت و بزرگداشت و بعضاً اظهار نظر دربارهٔ ایشان را در پی داشت. پیامهایی که اکثریت طیفهای اجتماع ایران را دربر میگیرد. این سطح از توجه گسترده به ایشان نشانگر مقام و تأثیر عمیق ایشان در زمینه های مختلف اجتماعی است که چنین طیف وسیعی را به کلام آورده است.
در باب کرامات و خصوصیات ایشان سخن بسیار رفته است. تاریخ گواهی خواهد داد منش و کمال شخصیتی ایشان جزو نوادر در تاریخ سیاست و اخلاق جهان است؛ این که ایشان در یک قدمی دستیابی به قدرتی شبه مطلق برای عدالت دست به عملی زدند که فرصت را به رقیبان داد که بتوانند ایشان را از صحنهٔ سیاسی حذف کنند. عدالت برای کسانی که در بین آنها هم قطاران کسانی که فرزندش و نزدیکترین دوستانش را به قتل رساندند و از قتل او هم، اگر میتوانستند، ابا نداشتند.
انقلاب ۵۷ بر اساس آرمانی برای دست یافتن به حکومتی نقدپذیر بود اما با پیروزی انقلاب ۵۷ چه در اجتماع و حاکمان دیده نشد و مردم و و اکثریتی از نخبگان انقلاب در برابر بسیاری از موارد بی عدالتی تنها به سکوت یا کناره گیری اکتفا کردند. علاوه بر نقدناپذیری دولت تازه، نگاه دینی این دولت عرصه را بر گروههای بیشتری، بسیار تنگتر نمود. ولی التزام آیتاللّه منتظری به دیدگاه رواداری حتی در زمانهایی که در معرض بیشترین فشارها بودند ایشان را از دفاع از حقوق افراد فارغ از
التزامشان به اسلام بازنداشت. ایشان در سالهایی که دین به حربه ای برای سیاستمداران در سرکوب مخالفان و حکومت دینی از بالاترین مقدسات شده است با احترام به حقوق شهروندان و ارایهٔ تفسیری متفاوت از دین، هم از دین و هم از کرامت انسان پاسداری نمود. او در زمانهایی که خفقان، چه پیش از انقلاب و چه پس از انقلاب، اجازهٔ بیان هیچ دیدگاهی را نمیداد شجاعتی داشت که بدون تأثیر از حب و بغض روشنی بخش دلها بود.
این عدالت خواهی که بنا بر قرائت این فقیه از دین بود استحکام بخش نگاه انسان مدار از دین شد، نگاهی که هم دیندار و هم بی دین را در سطح اجتماع یکسان میداند و حقی برای نوع انسان قایل است بر مبنای حقوق بشر و نه نسبت به حقوق مؤمنین و در آن پرهیزگار ملزم به حفظ حقوق دیگران است.
با نگاهی به زندگی پر بار ایشان میتوان گفت رویایی که مردم در انقلاب پنجاه و هفت جستجو میکردند حاکم شدن ارزشهایی این چنینی بودند. حکومتی که بتوانند در اوج قدرت پذیرای نقد باشند و در حیات خود کینه ورز و انتقام جو نباشد.
شاید از دست رفتن فرصت حکمرانی آیتاللّه منتظری این فرصت را از ما گرفت ولی در عوض به ما، با تجربهٔ جمهوری اسلامی در سی سال گذشته، درسی آموخت که این حق اجتماعی شیرازهٔ عدالت در جامعه خواهد بود. آیتاللّه منتظری نسخه ای پالوده از التزام اجتماعی دینداران به عدالت این چنینی ارایه داد که در جامعه ای با پیشینهٔ مذهبی، هم حکومت و هم پرهیزکاران را به حقوق بشر ملتزم میکند.
روح پر فتوحش شاد باد.