کتاب‌ها ‹ جلوه‌های ماندگار

جلوه‌های ماندگار

۳۱۶ صفحه

روند حاکمیت اسلامی و اینکه ارسال رسل و انزال کتب و قیام حضرت اباعبدالله (ع) برای حاکمیت اسلام و اجرای عدالت است، چه با پیروزی و چه با شهادت، در هر صورت حضرت امام حسین (ع) هدفی والا و برتر و عالی داشته اند که دست به این حرکت انقلابی زده اند، همانکه فرموده اند: ارید ان آمر بالمعروف و انهی عن المنکر و یا انما خرجت لطلب الاصلاح فی امه جدی و اصلاح به هر صورتی ممکن است و نویسنده کتاب شهید جاوید یک بعد آن را گرفته و کار عمیق کرده و این دلیل نفی کار دیگران نیست؛ و البته هیچ کتابی خالی از اشکال نیست و جز قرآن و حدیث، همه گفته ها و نوشته ها امکان خطا دارند، در هر صورت تاریخ اسلام احتیاج به مطالعه و تحقیق و کار بیشتری دارد.

آقای بازجو وقتی نوشته را می‌خواند عصبانی می‌شود و همراه با فحش و ناسزا می‌گوید: همه شما سنی و وهابی هستید، از خمینی تا منتظری و صالحی و شریعتی و امثال تو و هم طویله ای هایی که همراه تو در زندان هستند. آقای صلواتی از بازجو می‌پرسد: آیا شما خودتان کتاب شهید جاوید را خوانده اید؟ رضوی می‌گوید: مگر من احمق هستم که امثال این مزخرفات را بخوانم، وقتم را صرف یک ترانه و یا آهنگ موسیقی شاد می‌کنم، ما فقط ماموریت داریم این کتاب را پیش علما ببریم و بگوییم که با نوشته شدن این کتابها اصل دین، اصل تشیع از بین می‌رود، حسین (ع) را از دست مردم می‌گیرند، دستمالمان را از جیبمان در می‌آوریم و اشکهای دروغیمان را پاک می‌کنیم، و یا بعضی از افراد ظاهر الصلاح را وادار می‌کنیم که نزد علما و منبریها بروند و آنها

را تحریک کنند تا به جای حمایت از خمینی و طرفدارانش، به شهید جاوید و نویسنده و مقدمه نویسهایش توهین کنند، و الحمدلله هم موفق بوده ایم!.

۲۴۷- پیغام ساواک به امام خمینی

امام در پاریس بودند من برای ملاقات با ایشان و هماهنگی بعضی مسائل لازم بود که به دیدن ایشان بروم، گذرنامه ما را آقای می‌ناچی زحمت کشیدو آماده کرد.

بعد که می‌خواستیم برویم رئیس ساواک قم که شخصی بود به نام باصری نیا آمد و گفت: آقای تیمسار مقدم رئیس کل ساواک گفته چون شنیده ام که شما می‌خواهید بروید پاریس لازم است شما را ببینم، گفتم: چه لزومی دارد؟ گفت: ایشان تاکید داشته اند، گفتم: خوب وقتی ما می‌آییم تهران شب در منزل آقای مطهری هستیم و بعد از آنجا می‌رویم، گفت: پس اجازه بدهید که در آنجا خدمت شما برسد، گفتم: مانعی ندارد؛ بعد در همان منزل آقای مطهری تیمسار مقدم با یک نفر به نام طباطبایی آمدند حدود سه ساعت صحبت کردند، آقای مطهری هم نشسته بود و بالاخره سه پیام برای آیت‌الله خمینی داشتند، وقتی من صحبتهای او را برای آیت‌الله خمینی گفتم ایشان تعجب کردند. خلاصه صحبتهای او در چند محور بود، یکی اینکه به آقای خمینی بگویید شما فرموده اید شرکت نفت اعتصاب کنند، آنها هم اعتصاب کردند ولی نفت هم مصرف داخلی دارد و هم مصرف خارجی، پس

فردا زمستان اگر نفت نباشد در روستاها مردم خودمان از سرما می‌میرند، آن وقت مردم به شما و روحانیت بدبین می‌شوند، مصلحت این است که شما تولید نفت را خودتان زیر نظر بگیرید و به اندازه مصرف داخلی تولید کنید که مردم از همین اول به شما و روحانیت و انقلاب بدبین نشوند؛ دوم اینکه ما در این مدت تجربه خیلی داشته ایم، مواظب باشید کمونیستها در کار شما رخنه نکنند، شما به خاطر دین و مذهب دارید فعالیت می‌کنید همان نیروهای مذهبی را داشته باشید کافی است، قیام شما یک قیام مقدس است ما هم به آن احترام می‌گذاریم ولی این کمونیستها از پشت خنجر می‌زنند مواظب آنها باشید؛ پیشنهاد دیگری که داشت این بود که می‌گفت: شما آخوندها چرا پول را صرف اشخاص می‌کنید، با این پولهایی که از وجوهات به دست شما می‌رسد موسسات مذهبی، دینی و اقتصادی درست کنید، با این کار هم اصل سرمایه محفوظ می‌ماند و هم با درآمد آن می‌توانید حوزه ها را اداره کنید. این خلاصه کلام مقدم بود در آن جلسه، البته خیلی با احترام و مودب حرف می‌زد و خیلی دوستانه این حرفها را بیان کرد.

آذرماه سال ۵۷ که در پاریس خدمت امام رسیدم صحبتهای مقدم را برای ایشان نقل کردم ایشان خیلی تعجب کردند، گفتند: عجب! مقدم این حرفها را گفت! بعد در همان جا به آقای مهندس بازرگان و آقای هاشمی پیغام دادند که به کار شرکت نفت نظارت بکنند و به اندازه مصرف داخلی تولید کنند.

۲۴۸- وقتی علی (ع) خود را فوق نقد نمی‌داند!

مولای ما حضرت امیر (ع) در نهج البلاغه می‌فرماید (۱): «فلا تکفّوا عن مقالة بحق أو مشورة بعدل فانی لست فی نفسی بفوق ان اخطئ و لا أمن ذلک من فعلی الا ان یکفی الله» (مبادا درباره من از تذکر و کلام حقی یا مشاوره عادلانه ای دریغ کنید، زیرا من خودم را غیر قابل خطا نمی‌دانم، و اطمینان به خالی بودن کارهایم از خطا ندارم، مگر اینکه خداوند مرا از خطا و لغزش حفظ نماید). وقتی شخصیتی مثل حضرت امیر (ع) - با مقام عصمت - خود را قابل نقد و نصیحت می‌داند و از آن استقبال می‌کند، بدیهی است که وظیفه همه ما که مدعی پیروی آن حضرت هستیم این است که به روش آن بزرگوار تأسی کرده و از انتقاد و نصیحت استقبال نماییم.

۲۴۹- فقیری که ایمانش را نفروشد

اگر انسان مال دنیا نداشته باشد نباید ناراحت باشد؛ در روایت است در ارتباط با فقر و غنا پیش حضرت امام صادق (ع) صحبت شد، حضرت فرمود: مَثَل شخص فقیر - به شرطی که ایمانش را نفروشد - و غنی، مثل دو کشتی است که یکی از آن دو کشتی خالی و کشتی دیگر پر از اجناس تجارتی باشد، وقتی به گمرک می‌رسند آن کشتی که پر است معطلی بسیار دارد تا اجناس آن مورد بررسی قرار گیرد و اجناس

آن را وارسی کنند که جنس قاچاقی بین آنها نباشد و خلافی مرتکب نشده باشد، و در صورتی که خلافی مرتکب شده باشد نوبت جواب دادن خواهد بود؛ اما کشتی خالی وقتی به گمرک رسید بدون معطلی مأمور گمرک با یک نگاه می‌بیند خالی است می‌گوید بفرما؛ بنابراین اگر خدا به تو مال زیاد نداده ناراحت نشو، اگر به اندازه کفاف به تو بدهد شاکر باش، و مواظب باش دینت را نفروشی.

۲۵۰- بنویس آیت‌الله خمینی!

در نوروز ۱۳۴۵ محمد ما را دستگیر کردند. پس از آن مرا هم ساواک قم بردند. سرهنگ بدیعی رئیس ساواک قم بود و نسبتا آدم با اخلاق و خوش برخوردی بود. آمدند مرا بازجویی کنند، یک نفر بود به نام بکایی معاون سرهنگ بدیعی، آمد مرا بازجویی کند به من گفت: پاشید وضو بگیرید، گفتم: برای چی؟ نماز نمی‌خواهم بخوانم! گفت: کاری به این حرفها نداشته باشید، پاشید وضو بگیرید؛ پس از وضو گفت: شما به این قرآن قسم بخورید که خلاف واقع نمی‌گویید و هر چه از شما سئوال کنند واقع را می‌گویید، گفتم: خیلی خوب، به این قرآن قسم که خلاف واقع نمی‌گویم، او غافل بود از اینکه قسم با اکراه شرعا الزام آور نیست. آن وقت نشست از من بازجویی کرد، در ضمن سئوالهای بازجویی می‌نوشت آقای خمینی، من گفتم: اگر این جور بنویسی من جواب نمی‌دهم، برای اینکه یک نفر دکتر را اگر نگویی دکتر این توهین به اوست، یک نفر آیت‌الله را هم اگر به او آیت‌الله نگویی به او توهین است و شما با این کار قصد اهانت دارید، بنویس

آیت‌الله خمینی تا من جواب بدهم، آن وقت ناچار شد نوشت آیت‌الله خمینی، و آخر بازجوییها نوشت که نوشتن آیت‌الله به اصرار متهم بود. بالاخره راجع به آیت‌الله خمینی و مسائل مختلف سئوالاتی از من کرد و من جوابهایی دادم. بعد رفته بودند خانه را تفتیش کرده بودند، مرحوم محمد یک دستگاه تایپ و نوشته هایی در منزل داشت و من نگران آن بودم که آنها را به دست آورند و مشکلاتی برای من و مرحوم محمد درست شود، اما خانواده ما تا متوجه شده بود که مرا بردند رفته بود به آقای آشیخ ابوالقاسم ابراهیمی گفته بود، او هم آمده بود اینها را جمع و جور کرده بود و برده بود. می‌پرسیدند شما اعلامیههای خود را کجا تکثیر می‌کردید؟ من می‌گفتم من اعلامیه ها را امضا می‌کردم ولی اینکه کجا تکثیر می‌شد من خبر ندارم.

۲۵۱- حوزه های علمیه، هدف دشمنان اسلام

حوزه های علمیه ما چه قم چه نجف همیشه هدف توطئه دشمنان اسلام و استعمارگران بوده است و چون می‌دانسته اند که در حقیقت حوزه ها هستند که به مردم فکر و جهت می‌دهند پیوسته درصدد نفوذ در آنها بوده اند، و قطعا بدانید الان هم ایادی دارند، با اینکه ما اکنون خیال می‌کنیم استعمار شکست خورده اما شکست نخورده، سبک استعمار عوض شده به قول خودشان می‌گویند استعمار جدید. استعمار روشهای مختلف دارد؛ اینها در نجف در قم همیشه ایادی داشته اند و ایادی اینها شیطنتهایی می‌کرده اند؛ و ما در عین حال که کار آخوندی و دینی مان را می‌کنیم بایستی توجه داشته باشیم که یک

وقت آنها سر ما کلاه نگذارند، اینها بسا افرادی را می‌فرستادند درس طلبگی بخوانند طلبه بشوند برای اینکه رموز آخوندی را یاد بگیرند و به نفع آنها کار بکنند.

۲۵۲- اصلاح جامعه به هر بهایی؟

حضرت امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند: من می‌دانم چه چیز شما را اصلاح می‌کند. بلی حضرت علی (ع) می‌دانند که زور و قلدری آنها را به راه می‌آورد، ولی حضرت اهل زور و قلدری نیست. خیلی از مردم هستند که اگر زور پشت سر آنها نباشد اهل صلاح نیستند، به جبهه نمی‌روند، با مردم رو به راست عمل نمی‌کنند، و حضرت علی (ع) می‌تواند آنها را با ضرب شمشیر به راه بیاورد، اما می‌بیند اگر چنین کند بسا به برخی ظلم شود و آخرت خودش تباه می‌شود، بر این اساس می‌فرمایند: «ولکنی الله لااری اصلاحکم با فساد نفسی»(۱) به خدا قسم من نظر نمی‌دهم که شما را اصلاح کنم اما خودم را افساد نمایم. در اجتماعی که ما زندگی می‌کنیم همه جا فشار و اعدام جایز نیست و شرعاً گناه دارد، بر فرض هم که جایز باشد مفاسدی بر آن مترتب می‌شود و ضرر آن بیش از نفع آن است، حکومتهای دیگر که بر مبنای اسلام عمل نمی‌کنند ممکن است از این جهت که معتقد به اسلام و دیانت و معاد نیستند به مردم زورگویی کنند و ظلم نمایند، اما حکومت اسلام باید بر موازین اسلامی عمل نماید. امیرالمؤمنین (ع)

در یک چنین موقعیتی بوده و بر اساس اسلام حرکت می‌کرده است و روی همین حساب هم می‌فرمایند: من خودم را برای اصلاح شما جهنمی نمی‌کنم.

۲۵۳- شناخت جوهره انسان در زندان

به عقیده من در شرایطی مثل زمان شاه زندان یک کلاس بود، اگر کسی بخواهد ورزیده و پخته بشود جایش در زندان است. خیلی از افرادی را که انسان در زندان می‌تواند ببیند در بیرون دسترسی به آنها ندارد و امکان دیدن و گفتگو و همنشینی با آنها فراهم نیست، در زندان تبادل فکری می‌شود، انسان با روحیات مختلف برخورد می‌کند، با زندانیان سر و کله می‌زند، افراد جوهره خود را می‌شناسانند، یک کسی را که در بیرون خیلی ادعا دارد می‌آورند آنجا با دوتا تهدید و شلاق همه چیز را لو می‌دهد و بعضی بر عکس مثل فولاد آبدیده تر می‌شوند. زندان رعب را از انسان می‌گیرد، بخصوص در سلول که از جاهای دیگر بریده می‌شود و توجهش به انگیزه های درونی خود و به خدا بیشتر می‌گردد. الحمدلله روحیه ام جوری بود که اصلا از اینها ترسی نداشتم.

۲۵۴- زبانت را حفظ کن!

به همه آقایان عرض می‌کنم که اگر شما مرید و علاقه مند به یک

آقایی هستید احترام شما به او مستلزم این نیست که به دیگران اهانت کنید و یا نسبت به دیگری جسارت نمایید، سعی کنید به هیچ یک از علماء، بزرگان، فضلاء، مدرسین و حتی به یک مسلمان ساده بی احترامی نشود، در حدیث است: «من اهان لی ولیا فقد بارزنی بالمحاربه» هرکس به یکی از مومنین اهانت کند با خدا سر جنگ دارد. پس توهین به کسی نکنید، که اینها جواب دارد، بازخواست دارد، شخصی خدمت رسول اکرم (ص) آمد گفت: «یا رسول الله اوصنی» ای رسول خدا وصیت کن مرا حضرت فرمود: «احفظ لسانک» تا سه مرتبه فرمود زبانت را حفظ کن، و در آخر فرمود: «هل یکب الناس فی النار علی مناخرهم الا حصائد السنتهم» آیا چیزی مردم را درآتش خواهد انداخت مگر درو شده های زبانشان، ما خیال نکنیم هرچه گفتیم یا نوشتیم تمام شد، این طور نیست، هر حرفی می‌زنیم عواقب دارد، دنباله دارد، و تمام آثارش در نامه عمل ما نوشته می‌شود که چرا این حرف را زدیم، لذا در حرفهایتان و گفتارتان مراقب باشید....

هر حرفی را انسان نباید بزند، تازه این هم به نفع دیگری، آیا عقلایی است آدم برای دیگری به جهنم برود. بنابراین سعی کنید که به کسی اهانت نکنید، به علماء، بزرگان، خدمتگزاران و مسلمانها احترام بگذارید، کاری نکنید دشمنان اسلام از ما سوء استفاده کنند.

۲۵۵- بعد اللتیا و التی!

«اللتیا و التی» یک اصطلاح و یک ضرب المثل عربی است؛ معنای

لغوی «اللتیا» یعنی زن کوچک و «التی» هم یعنی زن بزرگ؛ «اللتیا» مصغر «التی» است. می‌گویند فردی به نام «جدی» زن نداشت و مجرد بود، وقتی خواست ازدواج کند، رفت یک زن کوتاه قدی را گرفت، این زن با او خیلی ناسازگاری کرد و تا می‌توانست او را اذیت می‌کرد، تا اینکه بالاخره مرد به ستوه آمده و او را طلاق داد؛ این مرد بعد از طلاق دادن زن قد کوتاه، با یک زن قد بلند ازدواج کرد، این هم بدتر از اوّلی بود، روزگار این مرد را سیاه کرد تا اینکه مجبور شد او را هم طلاق دهد؛ این مرد مدتی را مجرد زندگی کرد، مردم به او گفتند: نمی‌خواهی زن دیگری بگیری؟ گفت: «بعد اللتیا و التی لم اتزوّج أبداً» یعنی بعد از آن خانم کوچک و خانم بزرگ، دیگر زن نمی‌خواهم و از زن گرفتن پشیمان شدم! آن وقت این داستان در میان عربها، به یک مَثَل و اصطلاح تبدیل شده است و معمولاً بعد از اینکه یک سری وقایع و اتفاقات و جریانات ناگواری رخ می‌دهد، از این عبارت استفاده می‌کنند.

۲۵۶- قدمعلی فرزند عوضعلی!

افرادی که از شهرستانها به دیدن ما در تبعیدگاه سقز می‌آمدند اسم آنها را یادداشت می‌کردند، مثلاً یکبار چهل پنجاه نفر با اتوبوس به سرپرستی حاج غلامعلی رستمی ما از نجف آباد آمده بودند، آنها شب را در مدرسه بودند، پلیس رفته بود سراغ آنها که اسمشان را بنویسد به یکی گفته بود اسمت چیست؟ گفته بود مثلا قدمعلی فرزند عوضعلی، به دیگری گفته بود اسمت چیست آن هم یک اسم الکی گفته بود، این

مامور به حاج غلامعلی گفته بود من می‌دانم که اینها اسمهایشان را عوضی می‌گویند ولی به اینها بگو این اسمها یادشان باشد که اگر دوباره پرسیدند همین را بگویند و برای ما دردسر درست نکنند!.

یک روز پدر آقای کروبی آمده بود، ماشاء الله هیکل بزرگی داشت چند برابر آقای کروبی بود عمامه بزرگی هم داشت، با هم در خیابان می‌رفتیم مامور آمد و به من گفت این آیت‌الله کی هستند؟ گفتم از خودشان بپرسید! رفت جلو و اسم ایشان را پرسید؛ ولی خوب مامورین نوعا با ما خوب بودند، یادم هست پس از یک سال که آنجا بودیم وقتی مرا می‌خواستند از آنجا ببرند سه نفر از این پاسبانها آمده بودند اشک می‌ریختند و گریه می‌کردند و می‌گفتند آقا ما چطور فراق شما را تحمل کنیم؟

۲۵۷- تأثیر عامل ژنتیک

نسبت به نطفه، خداوند تبارک و تعالی در سوره دهر می‌فرماید: ﴿انا خلقنا الانسان من نطفة أمشاج﴾ (۱)؛ «امشاج» جمع «مَشَج» است به معنی مخلوط، ما انسان را از نطفه مخلوط خلق کردیم. و علت این که مخلوط را جمع آورده این است که می‌دانید نطفه از اسپرم و تخمک تشکیل شده و هر کدام از آنها ژنهای مختلفی دارد و هر ژنی یک خاصیتی را به وراثت از پدران و مادران سابق منتقل می‌کند. چه بسا صفتی از هفت نسل قبل به بچه منتقل می‌شود. عامل وراثت در انسان

اثر دارد. چیزی که ناقل صفات مختلف آباء و اجداد است ژنهای مختلف در سلولهای نر و ماده است.

در هر صورت ماده در روح اثر مثبت دارد و یک نوع اتحادی بین روح و ماده وجود دارد بلکه روح محصول عالی ماده است. پس علت این که از خاکهای مختلف جمع آوری کرد این است که قرار بوده روحیات و غرایز مختلف در انسانها باشد، و چه بسا خاک سخت مظهر خشونت و خاک نرم مظهر ملایمت است، خاک شوره زار مظهر بی خاصیت و بی اثر بودن است و خاکی که قابل کشت و زرع است مظهر انسانی است که منشأ اثر و مفید است.

۲۵۸- ساواک و اختلافات داخلی

مدتی که من در تبعید بودم ساواک مرتب روی اختلافات داخلی روحانیت و مساله کتاب شهید جاوید کار می‌کرد و مرتب افرادی را تحریک می‌کرد و پیش مراجع و جاهای دیگر می‌فرستاد تا این مسائل را مطرح کنند و در درون روحانیت و جامعه صف بندیهای مختلف به وجود بیاورند، مارک سنیگری و وهابیگری و طرفداری از عربستان سعودی و ضدیت با امام حسین (ع) و... این قبیل برچسبها را به نیروهای مبارز می‌زدند؛ بخصوص در قم و اصفهان این جو تشدید شده بود، اطراف آیت‌الله گلپایگانی، آیت‌الله شریعتمداری و آیت‌الله نجفی مرعشی و دیگران را گرفته بودند تا از آنها نوشته هایی علیه شهید جاوید بگیرند، بعضیها در اصفهان منبر رفته و می‌گفتند:

عربستان پول چاه نفت شماره فلان را به اینها اختصاص داده که در ایران تبلیغ وهابیت کنند! یا اینکه می‌گفتند: آقای منتظری و آقای مشکینی و آقای صالحی علیه امام حسین (ع) کتاب نوشتند، امام حسین اینها را آواره کرد! و.... بنده احساس کردم این یک توطئه خطرناکی است که طراح آن ساواک است و ناآگاهانه از سوی بعضی ها به آن دامن زده می‌شود به همین جهت از همان جا یک نامه نوشتم و برای شخصیتهای مختلف از جمله مراجع فرستادم.

۲۵۹- دکتر علی شریعتی

به نظر من این برخوردهایی که به عنوان روحانیت جلوتر با مرحوم دکتر شریعتی و اخیرا با آقای دکتر سروش شده به این شکل است که گویا ما خودمان را معصوم و آگاه به تمام مسائل شرع می‌دانیم و آنها را یک آدمهای منحرف، و این اساسا یک برخورد غلطی است.

اولا دکتر شریعتی حق زیادی به گردن فرهنگ و انقلاب ایران دارد، تیپ جوان و دانشگاهی کشور را ایشان از دامان مارکسیسم نجات داد و به طرف اسلام و انقلاب متوجه کرد، کتابهای ایشان بسیار سازنده و تحول آفرین بود؛ البته من نمی‌خواهم بگویم اشتباه نداشت، مگر ما روحانیت اشتباه نداریم، مگر مراجع ما اشتباه نداشتند، اشتباه خواهی نخواهی هست، این درست نیست که ما خودمان را مطلق فرض کنیم و بگوییم اسلام را صد درصد ما فهمیده ایم و آنها از اسلام بیگانه هستند. ما باید به اندیشههای مختلف اجازه دهیم حرفشان را بزنند و اگر جایی هم به نظرمان می‌رسد که حرفشان درست نیست محترمانه جواب آنها را بنویسیم. تکفیر و تفسیق با بحث علمی سازگار

نیست بلکه نتیجه معکوس می‌دهد، برای اینکه الانسان حریص علی ما منع؛ باید محترمانه حرفها حلاجی بشود، هیچ یک از ما معصوم نیستیم، آنها یک برداشتی از مسائل اسلام داشته اند گفته اند افراد دیگری هم اگر برداشتی دارند می‌گویند شنوندگان هم مختلف هستند، اگر یک جا اشکالی به نظر رسید باید ضمن بیان نقطه قوتها آن اشکالات را هم گوشزد کرد، اما تکفیر و تفسیق درست نیست. خیلی از علما و بزرگان ما بر سر همین مسائل به شهادت رسیدند، علمای سنی علمای شیعه را تکفیر می‌کردند، علمای شیعه علمای سنی را تکفیر می‌کردند. مریدهای آنها می‌ریختند علما را به عنوان اینکه کافر هستند می‌کشتند، حکومتها آنها را بازداشت می‌کردند و می‌کشتند.

۲۶۰- یادداشتهای جوانی

آیت‌الله بروجردی می‌گفتند: که من در سن بیست و پنج سالگی نکاتی را از درس خارج ریاض و قوانین که در اصفهان درس می‌گفتم یادداشت کرده ام که حالا از آنها استفاده می‌کنم، و این حرف درستی است چون انسان وقتی که جوان است ذهنش جوال است و اگر مطالبی را که به ذهنش می‌آید یادداشت کند در سنین بعد می‌تواند از آنها استفاده کند.

۲۶۱- شکنجه شهید محمد در زندان

ما را بردند زندان قزل قلعه - که چون فردی به نام ساقی رئیس این زندان بود افراد مبارز از آنجا به عنوان هتل ساقی یاد می‌کردند - آقای

ربانی شیرازی را در یک قسمت بردند و مرا در جای دیگر، آنجا که آقای ربانی را برده بودند محمد هم در آن قسمت بوده، محمد را خیلی شکنجه کرده بودند به طوری که آقای ربانی اعتراض کرده بود. در نتیجه محمد را از دیگران جدا کرده بودند و برده بودند در پاسدارخانه کنار مامورین، من هم از این قضایا خبر نداشتم تا اینکه یک روز سربازی آمد سر من را اصلاح کند اسم من را پرسید، گفتم: من منتظری هستم، گفت: یک منتظری هم در پاسدارخانه است، بعد که نشانی داد من فهمیدم که محمد آنجاست.

یک روز هم مرا بردند به عنوان بازجویی دیدم محمد هم در آن اطاق است، بازجو شروع کرد به محمد فحش دادن فحشهای چارواداری و رکیک، بعد شروع کرد با سیلی برگوشهای او کوبیدن، با این کار می‌خواستند روحیه مرا بشکنند. محمد را در قزل قلعه خیلی شکنجه کردند، یک بار او را برهنه روی بخاری روشن نشانده بودند، البته نه آن روز جلوی روی من بلکه یک روز دیگر، خود محمد می‌گفت: وقتی من را روی بخاری نشاندند من گفتم: یا امام زمان، ازغندی بازجو شروع کرد نعوذ بالله به امام زمان (عج) فحش دادن، من این آیه را خواندم: یا نار کونی بردا و سلاما علی ابراهیم در همان حال احساس کردم درد آرامش پیدا کرد.(۱)

۲۶۲- موضع اسلام در باره ترور

در حدیث معتبر ابو صباح کنانی به امام صادق (ع) می‌گوید: همسایه ای داریم که نسبت به امیرالمؤمنین (ع) بدگویی می‌کند، اجازه می‌دهید به حساب او برسیم؟ حضرت فرمودند: آیا تو کاری انجام می‌دهی؟ گفتم: به خدا قسم اگر اجازه دهید در کمین او می‌نشینم و با شمشیر خود او را می‌کشم. حضرت فرمودند: «هذا الفتک، و قد نهی رسول الله ۶ عن الفتک، یا ابا الصباح ان الاسلام قید الفتک (۱)» این کار ترور است، و رسول خدا (ص) از ترور نهی کردند، ای ابوصباح! تحقیقاً اسلام مخالف و مانع ترور است، و حضرت مسلم بن عقیل نیز همین حدیث را از رسول خدا (ص) نقل کردند و بر این اساس حتی حاضر نشد ابن زیاد ملعون را ترور کند.

۲۶۳- بزرگنمایی در دستور کار نیروهای امنیتی

یکی دیگر از برنامه هایی که در آن زمان ساواک داشت این بود که ذهن و فکر مردم را مشغول کند و مسائل کوچک را بزرگ جلوه بدهد،

مثلا یک وقت به طور گسترده در جامعه مطرح شد که بعثی ها در عراق حرم امیرالمومنین (ع) را خراب کرده اند! حال اصل قضیه این بود که در آنجا یک سنگی قرار داشت که روی آن نوشته شده بود که برای ساختمان فلان جا شاه ایران فلان کمک را کرده است و بعثی ها این سنگ را تراشیده بودند، در همه جای ایران در این رابطه یک موجی درست شده بود، در اصفهان هم در مسجد شاه جلسه مفصلی گرفته بودند و همه علما را دعوت کرده بودند، در تهران هم آقای فلسفی منبر رفت و بالاخره خیلی معرکه گرفته بودند که حرم امیرالمومنین (ع) را خراب کرده اند. در همین جریان بود که یک روز سرهنگی آمد پیش من و گفت: من سرهنگ نوربخش هستم از تهران از طرف تیمسار مقدم آمده ام. ایشان سلام رساند و گفت: این بعثی ها مرقد مطهر امیرالمومنین (ع) را خراب کرده اند، شما هم اگر عکس العملی نشان بدهید خیلی بجاست، بالاخره اینها حکومت ظالمی هستند و شیعیان را در عراق اذیت می‌کنند و...، و شروع کرد راجع به این قضیه صحبت کردن؛ من از جاهای دیگر شنیده بودم که قضیه تراشیدن سنگ است و خراب کردن در کار نبوده است، برای همین در جواب او گفتم: خیلی ناراحت نباش مساله مهمی نبوده، دو سه خط روی یک سنگ را تراشیده اند، آنها جرات نمی‌کنند حرم امیر المومنین (ع) را خراب کنند، این چه حرفهایی است که شما می‌زنید.

۲۶۴- برگشت همه انواع جهاد به جهاد دفاعی

هر چند جهاد را تقسیم کرده اند به جهاد ابتدایی و جهاد دفاعی،

ولی به نظر می‌رسد برگشت همه انواع جهاد به جهاد دفاعی است، و در حقیقت جهاد ابتدایی محض نداریم؛ و عقل و وجدان هر انسانی به لزوم جهاد دفاعی حکم می‌کند. دفاع گاه دفاع از شخص است، و گاه دفاع از ناموس و یا مال، و گاه دفاع از حقیقت و عدالت اجتماعی و دفاع از یک ملت است. اگر فرض شود در کشوری مردم آن - برحسب فطرت خود - پاکند و طالب حق و عدالت اجتماعی می‌باشند ولی دستهٔ خاصی از قبیل سلاطین و زورگویان، سیاست و اقتصاد و فرهنگ آن کشور را قبضه کرده اند و مانع از رشد و آگاهی مردم نسبت به علوم و معارف حقه و حقوق خود می‌باشند، و مردم محروم و ستمدیده به زبان حال و یا به زبان قال از دیگران می‌خواهند به کمک آنان بشتابند آیا عقل و وجدان حکم نمی‌کند که لازم است در صورت توان با این حکومت ظالمانه و حکام ظالم مبارزه شود تا مردمی که تحت سلطه اقلیت ستمگر گرفتارند نجات یابند و در نتیجه بتوانند به معارف حقه و علم و فرهنگ غنی دست یابند و عدالت اجتماعی بین آنان برقرار شود.

۲۶۵- درس را از استاد فرا باید گرفت

از بس مرحوم امام مطالب را خوب بیان می‌کردند انسان به عمق مطلب پی می‌برد، بعضی درسها هست که لفظ پرانی آن زیاد است، ولی مطالب آن روشن نیست که طرف خوب بفهمد، ولی ایشان این قدرت را داشتند که مطالب خیلی عمیق را جوری بیان می‌کردند که افرادی که در درس بودند خوب درک می‌کردند، و من یادم است که

این مساله وحدت وجود که فهلویون می‌گویند که الفهلویون الوجود عندهم حقیقه ذات تشکک تعم را که معروف است، ایشان به قدری خوب بیان کردند که من یادم هست به ایشان عرض کردم: حاج آقا چون آن موقع ما به ایشان حاج آقا خطاب می‌کردیم - این مطلب وحدت حقیقت وجود یک مطلب بدیهی و روشن است ا، پس چرا اینقدر درباره آن بحث و تفسیق و تکفیر شده است؟ ایشان فرمودند این مخالفتها و تفسیق و تکفیرها برای آن است که افراد فلسفه را پیش استاد و اهلش نمی‌خوانند، می‌خواهند با مطالعه فقط بفهمند و بعضی درسها هست که باید از استادی که وارد است تلقی کرد.

۲۶۶- «المأمور معذور» خلاف عقل و شرع

اینکه در ذهن افراد رسوخ کرده که: «المأمور معذور» برخلاف عقل و شرع است؛ در کلمات قصار نهج البلاغه می‌خوانیم: «لا طاعة لمخلوق فی معصیة الخالق (۱) ۱»" در معصیت خدا اطاعت مخلوق جایز نیست.

و در حدیث نقل شده که پیامبراکرم (ص) عبدالله بن حذافه را با جمعی به یکی از جبهه ها فرستادند، عبدالله دستور داد آتشی را روشن و از روی آن جستن نمایند، پیرمردی در حال جستن در آتش افتاد و قسمتی از بدنش سوخت، این جریان را به پیامبر خدا عرضه داشت، ایشان فرمودند: چرا چنین کردید؟ گفتند: دستور فرمانده بود، فرمودند: فرمانده ای را که من تعیین می‌کنم اگر به غیر از اطاعت خدا

فرمان داد او را اطاعت نکنید، «فانه لا طاعة فی معصیة الله» اطاعت در معصیت خدا جایز نیست.

۲۶۷- چند روایت در مورد تلاوت قرآن

در کافی در کتاب فضل القرآن داریم که: «قال النبی ۶: نوّروا بیوتکم بتلاوة القرآن» نورانی کنید خانه های خود را به تلاوت قرآن «و لا تتخذوها قبوراً کما فعلت الیهود و النصاری» خانه های خود را مثل قبرها قرار ندهید چنانچه یهود و نصاری چنین کردند. آنها خانه های خودشان را مثل قبور ساکت و صامت قرار دادند و هیچ عبادتی در آنها انجام نمی‌دهند. «صلوا فی الکنائس و البیع و عطلوا بیوتهم» (۱) آنها نمازهاشان را در کلیسا می‌خواندند و خانه ها را معطل می‌گذاشتند. ولی در اسلام همه جا محل نماز و عبادت است؛ پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «جعلت لی الارض مسجداً و طهوراً (۲)» همه جای زمین برای من مسجد و پاک کننده قرار داده شده است. «فان البیت اذا کثر فیه تلاوة القرآن کثر خیره، و اتسع اهله، و اضاء لاهل السماء کما تضیء نجوم السماء لاهل الدنیا» همانا در خانه ای که قرآن در آن زیاد تلاوت شود، خیر و برکت در آن خانه زیاد می‌شود و اهل آن گشایش می‌بینند و برای اهل آسمان این خانه روشن و نورانی است، چنانچه ستارگان آسمان برای شما روشن است. مراد از «اهل آسمان» یا ملائکة الله است و یا موجوداتی احتمالی که در سایر کرات وجود دارند در حدیث دیگری از امام صادق (ع) در باب اهمیت قرآن آمده است: «قال: ثلاثة یشکون الی الله عزّوجلّ» سه چیز در روز قیامت پیش خدا

شکوه می‌کنند: «مسجد خراب لایصلّی فیه اهله» مسجدی که خراب باشد و اهل مسجد در آن نماز نخوانند، «و عالم بین جهال» مرد دانشمندی که بین مردمان نادان قرار بگیرد و از علمش استفاده نکنند، «و مصحف معلّق قد وقع علیه الغبار لا یقرأ فیه (۱)» قرآنی که آن را آویزان کرده باشند و گرد بر آن نشسته باشد و خوانده نشود. حتی تأکید شده است که اگر قرآن را از حفظ دارید آن را از رو بخوانید، در این مورد حدیثی است از امام صادق (ع): «قراءة القرآن فی المصحف تخفف العذاب عن الوالدین ولو کانا کافرین (۲)» خواندن قرآن از روی آن، عذاب را از پدر و مادر شما تخفیف می‌دهد ولو آنها کافر بوده اند.

۲۶۸- رابطه بین مقلد و مرجع رابطه مرید و قطب نیست

رابطه بین مقلد و مرجع رابطهٔ مرید و قطب نیست تا مردم ناچار باشند از فرد خاص تقلید نمایند و در برابر او سر بسپرند، بلکه از قبیل رجوع غیر متخصص در هر فن به اهل خبره آن فن می‌باشد؛ و به دیگر بیان فتوای مرجع تقلید موضوعیت ندارد بلکه راه رسیدن به واقع است و طبعاً نظر جمع نسبت به نظر یک فرد اقرب به واقع است، نظیر شورای پزشکی که برای بیماریهای سخت تشکیل می‌شود.

۲۶۹- حق بازنشستگی

کسی که در دوران جوانی و عمر مفید خود برای دولت و جامعه یا

افراد متمکن کار بدنی یا فکری انجام دهد، پس از بالا رفتن سن و عدم توان ادامه کار و عدم توان مالی، حق بازنشستگی دارد و باید زندگی او از طرف دولت یا کسانی که برای آنها کار کرده است، مطابق عرف زمان و عدالت تأمین شود. در این رابطه تفاوتی میان افراد جامعه حتی غیر مسلمانان نیست؛ چنان که در روایتی نقل شده: «حضرت امیر (ع) به پیرمردی نصرانی که در بین مردم گدایی می‌کرد برخوردند و از وضعیت او سؤال کردند، اصحاب گفتند: مردی است نصرانی! حضرت فرمودند: تا جوان و توانمند بود از او کار کشیدید و اکنون که پیر و عاجز شده است او را به حال خود رها کرده اید؟ و دستور دادند از بیت المال تأمین شود.»(۱)

۲۷۰- عفو برخی مبارزین

در زندان زمزمه سازش بود، بعضی داشتند به این معنا تمایل پیدا می‌کردند که ما برای دین و مذهب داریم با این رژیم مبارزه می‌کنیم و الان کمونیستها خطرشان زیادتر است، باید با اینها مبارزه کرد، این کم کم در مغز بعضی افراد جا می‌گرفت، در همین ارتباط بود که بعضی افراد حاضر شدند با انجام مقدماتی آزاد شوند، ما با این نظریه مخالف بودیم اما آنها نظرشان این بود که بالاخره باید از بند نجات پیدا کنند بعد بروند بیرون آزادانه مبارزه کنند؛ در واقع این یک عکس العمل در برابر آن افتضاح مجاهدین بود، تغییر ایدئولوژی آنها بعضی ها را از

مبارزه دلسرد کرده بود، در واقع یک راه توجیهی باز شده بود، اما یک عده ای با این نظریه مخالف بودند و من هم با این رویه مخالف بودم، آقای طالقانی و آقای ربانی هم مخالف بودند، اما این آقایان و حتی بعضی از اعضای حزب توده و کمونیستها حاضر شدند، بعد آقایان را بردند در یک جلسه ای که ابراز وفاداری به شاه بکنند و عکس و فیلم از آنها گرفتند و در تلویزیون نشان دادند و در مطبوعات چاپ کردند و بالاخره آنها را به این شکل آزاد کردند.

۲۷۱- سبک بار شوید تا برسید!

پیغمبران و مردان خدا این راه را به سرعت طی کرده اند، ا بخواهیم به آنها برسیم و در وسط راه نمانیم، در جهنم نیفتیم، باید بارمان سبک باشد، بارتان را سبک کنید تا به آنها که جلو رفتند برسید. داشتن مال و مقام دنیا سعادت نیست، مال و مقام دنیا برای انسان مسئولیت می‌آورد، و گرفتاری انسان را زیاد می‌کند، اگر انسان بتواند از آنها بهره برداری صحیح کند برای خودش سعادت کسب کرده است، اما اگر تمام عمر را صرف جمع آوری مال دنیا و کسب مقام دنیا کند، و از مال و مقامش به نفع آخرت استفاده نکند، بدبخت خواهد بود.

۲۷۲- تقیه برای حفظ جان

پس از شهادت علی (ع) حجاج بن یوسف ثقفی شیعیان حضرت را در کوفه دستگیر کرده و به جرم دوستی با آن حضرت به شهادت

می‌رساند، نقل است که حجاج صد و بیست هزار نفر از شیعیان حضرت امیر را کشته است، روی همین اساس حضرت دستور داده بو دند اگر شما را ناچار به فحاشی علیه من کردند قبول کنید و برای حفظ جان خودتان به من ناسزا بگویید. «فانّه لی زکاة و لکم نجاة (۱)» زیرا فحاشی علیه من چیزی از من کم نمی‌کند بلکه مقام مرا بالا می‌برد، شما را هم از کشته شدن نجات می‌دهد، گناه آن هم مال کسی است که شما را مجبور به این کار کرده است.

۲۷۳- آیا شیطان از ملائکه بود؟

بحثی هست که آیا شیطان از ملائکه بوده است یا خیر. چون ظاهر استثناء (۲) این است که مستثنی متصل باشد، و از این که شیطان را استثناء می‌کند معلوم می‌شود که ابلیس هم از ملائکه بوده است. ولی بعضی گفته اند شیطان از ملائکه نبوده، که ظاهراً هم باید این درست باشد. باید گفت شیطان عالم جن و نسناس بوده و چون نسناس زیاد معصیت خدا را کردند خدا هم نسلشان را منقرض کرد، و به دلیل این که مقام شیطان شامخ بود او را در میان ملائکه بردند و در شمار ملائکه بود. لذا قرآن هم می‌فرماید: ﴿کان من الجنّ ففسق عن أمر ربه﴾ (۳) شیطان از جنس جن (از موجودات پوشیده) بود پس از اطاعت امر پروردگار خود سرپیچید. ظاهر این آیه چنین است که شیطان از ملائکه

نبوده است. در هر حال وقتی فرمان حق تعالی صادر می‌شود که ملائکه برای آدم سجده کنند، این فرمان شامل شیطان هم که بین ملائکه بوده است می‌شود و لذا شیطان هم باید فرمان خدای تعالی را اطاعت کند. اما در رابطه با اسم شیطان می‌گویند: اسمش عزازیل است، و او را «ابلیس» می‌گویند چون این کلمه از ماده «ابلاس» به معنای مأیوس بودن است، و ابلیس بروزن افعیل است یعنی: «ابلس من رحمة الله» چون وقتی که معصیت کرد مأیوس از رحمت خدا شد. چنانچه «شیطان» هم از ماده «شطن» است یعنی دور بودن از رحمت خدا.

۲۷۴- نظر خواص به مرجعیت امام خمینی

پس از درگذشت آیت‌الله بروجردی مرجعیت از حالت تمرکز خود خارج شد و میان چند نفر از علما پخش گردید. در آن زمان کسانی که قم مطرح بودند آیت‌الله گلپایگانی و آیت‌الله شریعتمداری و آیت‌الله مرعشی نجفی بودند ولی بسیاری از خواص به آیت‌الله خمینی نظر داشتند، ما نظرمان به مرجعیت ایشان بود. رساله توضیح المسائل و حاشیه عروه ایشان هنوز چاپ نشده بود و ایشان ابا داشت از اینکه رساله شان چاپ بشود.

یادم هست در همان وقت من رفتم منزل آقای گلپایگانی - منزل ایشان در بازار بود - مردم زیادی آنجا اجتماع کرده بودند، و ایشان را با دسته جات زیادی آوردند برای فاتحه آیت‌الله بروجردی، کوچه ها پر از جمعیت بود و با تشریفات و اسکورت ایشان را آوردند در مجلس؛ ولی شب همان روز من رفته بودم منزل آیت‌الله خمینی نماز مغرب و

عشا را با ایشان خواندم و حدود یک ساعت و نیم نشستیم با ایشان درد دل کردیم و راجع به فوت آیت‌الله بروجردی و مسائل آن روز صحبت کردیم حتی یک نفر نیامد آنجا سر بزند! من راجع به مرجعیت با ایشان صحبت می‌کردم و اینکه چه کسی برای این موضوع مناسب است؛ مثلا نظر ایشان را راجع به آیت‌الله حکیم پرسیدم ایشان گفتند من آیت‌الله حکیم را ندیده ام ولی اگر آیت‌الله حکیم فقط همین مستمسک (العروه الوثقی) باشد چیز مهمی نیست، به نظر ایشان مستمسک خیلی مهم نمی‌آمد. منظور این است که بسیاری از خواص فضلا و طلبه ها به آیت‌الله خمینی نظر داشتند اما جو موجود در حوزه با آیت‌الله گلپایگانی و آیت‌الله شریعتمداری بود و جمعی از مردم قم نیز به آیت‌الله مرعشی نظر داشتند، ولی خوب آیت‌الله حکیم و آیت‌الله خوئی و آیت‌الله شاهرودی هم کم و بیش در جامعه مطرح بودند، مرحوم آسید عبدالهادی زیاد مطرح بود.

۲۷۵- ترس حکومت از حمایت مردمی آیت‌الله بروجردی

مرحوم حاج آقا حسین قمی هم یک زمان راجع به حجاب و این مسائل اصرار داشت که در تهران با رضاخان ملاقات کند به همه جا متوسل شده بود و علما خیلی حمایت نکرده بودند، ایشان مرحوم آقای حاج سیدکاظم کرونی پدر آسیدابوالحسن کرونی را که تهران بود می‌فرستد پیش آقای بروجردی، آقای بروجردی تهدید می‌کند که اگر چنانچه خواسته های آقای قمی اجرا نشود من هم می‌آیم تهران، مثلا

یک چنین تهدیدی، آنها می‌دانستند که اگر او راه بیفتد عشایر راه می‌افتند، روی این اصل زود با آقای قمی صحبت کردند و بالاخره ایشان را فرستادند به کربلا؛ منظور این است که دولت یک حساب این جوری روی آقای بروجردی باز می‌کرد، چون لرها مسلح بودند و آنها اگر قیام می‌کردند بالاخره یک شورشی می‌شد. محمدرضاشاه هم که دیدن آقای بروجردی رفت قدرت آقای بروجردی در لرستان و عشایر را می‌دانست، البته آن وقت دولتیها با علما خیلی بد نبودند، شاه آمده بود دیدن آقای بروجردی و عکس هم گرفته بودند.

۲۷۶- درس اخلاق امام در فیضیه

عصرهای پنجشنبه و جمعه در مدرسه فیضیه زیر کتابخانه، امام یک درس اخلاق می‌فرمودند که علاوه بر طلاب و فضلای حوزه، دیگران از بازاری و غیره هم به آن درس حاضر می‌شدند و خیلی درس سازنده ای بود، روح به انسانها می‌داد. آن بیان زیبا و شیوای ایشان که از عمق دل بر می‌خاست، آن آیات و روایاتی که گاهی می‌خواندند و نحوه بیان ایشان گاهی مجلس را به گریه می‌انداخت و همه متاثر می‌شدند و حالت تحولی در همه بوجود می‌آمد. من و آقای مطهری در حقیقت وظیفه خود می‌دانستیم آن درس اخلاق را شرکت کنیم، نوعا هم زودتر می‌رفتیم و پهلوی ایشان می‌نشستیم و بعد از درس اخلاق سئوالاتی از ایشان می‌کردیم، بالاخره اولین آشنایی با ایشان در آن درس اخلاق بود.

۲۷۷- آرد در دهان مرده!

برخی از منکرین سؤال و جواب نکیرین و میت گفته اند: ما هنگام دفن میت مقداری آرد در دهان میت ریخته ایم و مدتی پس از دفن دوباره قبر را باز کرده ایم آردها همان طور در دهان او بوده و بیرون نریخته است! از این سخن هم که بگذریم مسلمانان نیز هنگام دفن اموات مقداری پنبه در سوراخهای بینی و دهان میت می‌کنند، در حالی که هیچ یک از این دو کار - بیرون نریختن آردها از دهان، و وجود پنبه در دهان - دلیل بر نبودن سؤال در قبر نیست؛ منتها باید دید آیا مقصود از حفره همین قبر معروف، و مقصود سؤال از همین بدن خاکی است یا با بدن دیگری که به آن بدن برزخی گفته می‌شود؟ بارها عرض کرده ام انسان غیر از این بدن طبیعی، بدن مثالی و بدن برزخی هم دارد؛ مثلاً وقتی انسان خوابیده، در عالم خواب می‌بیند در باغی مشغول خوردن میوه است، یا در فلان شهر مشغول گردش و تفریح است، یا در جایی مثلاً دعوا و نزاع کرده و...، خوب این بدن که اینجا در زیر این پتو خوابیده است، پس چطور در عالم خواب به این طرف و آن طرف می‌رود؟ همهٔ اینها با بدن مثالی است و پس از مرگ روح در همان قالب مثالی که بدن برزخی نامیده می‌شود ادامه حیات می‌دهد. بدن مثالی در باطن همین بدن و از سنخ عالم دیگر است منتها در عالم برزخ واضح تر و روشن تر می‌شود، و پرسش عالم پس از مرگ هم لازم نیست از این بدن خاکی باشد، و حتی مثل مرحوم

مجلسی و بزرگان دیگری که می‌خواهند عالم مجرّدات را قبول نکنند، تا این مقدار را قبول کرده اند که: «القبر روضة من ریاض الجنّة او حفرة من حفر النیران» (۱) قبر باغی از باغهای بهشت یا گودالی از گودالهای آتشهاست. لذا مقصود بدن مثالی است و اصولاً هم در عالم پس از مرگ با آن بدن کار دارد و بدن واقعی او هم در عالم پس از مرگ همان بدن مثالی است.

۲۷۸- لوح محو و اثبات

روایات زیادی داریم که اگر شما صدقه بدهید هفتاد مرگ سوء از شما بر طرف می‌شود، اگر صله رحم کنید عمرتان زیاد می‌شود، ولی اگر قطع رحم کنید عمرتان کوتاه می‌شود؛ همچنین روایاتی داریم در تأثیر دعا؛ توجیه این روایات به این است که بگوییم صدقه و دعا و امثال اینها به نحو علت تامه نیستند بلکه به نحو اقتضا می‌باشند؛ اقتضای صدقه رفع مرگهای بد است، اقتضای صله رحم طول عمر است؛ مثلاً اگر کسی صله رحم کند اقتضا دارد عمر طبیعی هشتاد سالهٔ او نود سال شود، و اگر قطع رحم کند عمر هشتاد ساله او هفتاد یا شصت سال شود.

به بیان دیگر: روی جریان طبیعی و عادی و از روی اسباب و مسببات این انسان با این نیرو و این قوای جسمانی استعداد هشتاد سال عمر طبیعی را دارد، اما اگر صلهٔ رحم کند یا مثلاً یک شخص مستجاب الدعوه ای برای او دعا کند و یا صدقه ای بدهد ده سال بر عمر او اضافه می‌شود و اگر مثلاً قطع رحم کند ده سال از عمر او کم می‌شود، این یک چیزی است که در لوح محو و اثبات ثبت و ضبط شده، اما این که به حسب واقع این شخص صله رحم می‌کند یا نه، صدقه می‌دهد یا نه، کسی برای او دعا می‌کند یا نه، خداوند از ازل می‌دانسته؛ این مسأله برای ما قابل تردید است اما از نظر علم خدا چنین تردیدی وجود ندارد، همان گونه که خدا نسبت به گذشته عالم است نسبت به آینده هم عالم است و همه عالم به علم حضوری نزد خداوند حاضر است.

۲۷۹- چگونگی محو خشونت

خشونت در جوامع دارای ریشه های سیاسی، اقتصادی و اعتقادی انحرافی می‌باشد و تنها راه مبارزه و از بین بردن ریشه های آن بالا بردن سطح فکری و علمی و نشر اخلاق و معنویات در جوامع بخصوص جوانان و نیز رفع فقر عمومی می‌باشد؛ و در حقیقت دو عامل جهل و فقر ریشههای اصلی خشونت می‌باشند، و با از بین بردن جهل و فقر و نشر فضائل انسانی توسط وسائل پیشرفته روز، و ایجاد شغل برای تمام فقرا و محرومین ریشههای خشونت از بین خواهد رفت.

۲۸۰- لزوم کشف علل تروریسم

باید عقلای جهان با یکدیگر مشورت و تفاهم کنند و راه صحیح مبارزه با تروریسم و کشف علل و انگیزه های آن را بررسی نمایند و برای خشکاندن ریشههای آن اقدام نمایند، مبارزه اساسی مبارزه با علل حوادث است. متأسفانه در این میان اسرائیل از جو کاذبی که علیه اسلام و مسلمانان ایجاد شده است سوء استفاده کرده و حملات خود را از زمین و هوا به مردم مظلوم فلسطین تشدید نموده است؛ و تاوان حملات نازیها به یهود را به ناحق از مردم فلسطین مطالبه می‌ک کند. غافل از اینکه حکومت ظلم بالاخره دوام نخواهد داشت.

۲۸۱- دلیل بر عدم تحریف قرآن

عقیده ما این است که قرآن تحریف نشده است. و من صریحاً می‌گویم این که در بعضی از کتب اهل سنت نسبت داده می‌شود که شیعه قائل به تحریف قرآن است و روایاتی را دستاویز نموده اند، درست نیست؛ این جور روایات در کتب اهل سنت هم هست؛ (۱) و بزرگان علمای شیعه در جمیع اعصار حتی ادعای اجماع و ضرورت کرده اند که قرآن تحریف نشده است، و بهترین دلیلش یکی آیه شریفه قرآن است: ﴿انا نحن نزلنا الذکر و انا له لحافظون﴾ (۲) ما قرآن را نازل کردیم و ما هم حافظ قرآن هستیم که مبادا دستبردی به آن زده شود. و

نیز فرموده است: ﴿لا یأتیه الباطل من بین یدیه و لا من خلفه تنزیل من حکیم حمید﴾ (۱) و هیچ گاه باطل بر قرآن مستولی نخواهد شد نه الآن و نه بعد از این. (۲) دومین دلیل برای عدم تحریف قرآن این است که طبق روایات زیادی که داریم ائمه (ع) فرموده اند هنگام برخورد با اخبار متعارض آن را به قرآن عرضه کنید، خبری که مطابق قرآن است بپذیرید و اگر مخالف قرآن است رد کنید؛ یعنی قرآن ملاک عمل است که ائمه (ع) همچون امام باقر و امام صادق (ع) فرموده اند که اخبار متعارض را به قرآن عرضه بدارید، (۳) پس معلوم می‌شودکه قرآن حجّت است، و اگر تحریف شده بود حجّت و قابل عرضه نبود.

۲۸۲- نماز باران در نجف آباد و چابهار

یک سال در ماه رمضان شب هجدهم ماه بود که در منزل حاج حیدر علی ستاری در نجف آباد مهمان بودیم، مرحوم آقای ربانی شیرازی هم به دیدن من آمده بود، در آنجا صحبت از کمبود آب و نیامدن باران شد. در آن جلسه مرحوم پدرم هم حضور داشت و مطرح کردند که نماز باران خوانده شود و من ابا داشتم و می‌گفتم اگر

نماز بخوانیم و باران نیاید گرفتار شماتت و استهزاء دشمنان می‌شویم، مرحوم آقای ربانی پشت قضیه را گرفتند و گفتند شما نماز باران بخوانید قطعا باران می‌آید؛ بالاخره من از صحبتهای آنها دلگرم شدم که نماز باران را بخوانیم - البته آن وقت در نجف آباد بهاییها زیاد بودند و ما وحشت داشتیم که مسلمانان نماز باران بخوانند باران هم نیاید و بهاییها علیه مسلمانان دست بگیرند - در میان مردم اعلام شد که فردا اجتماع کنند تا نماز باران بخوانیم، صبح روز بعد با پای پیاده با جمعیت راه افتادیم به طرف خارج شهر، چند هزار نفر شرکت کردند، مرحوم آقای ربانی هم شرکت کرد، بعضی پیرمردها مثل باران گریه می‌کردند، خشکسالی شده بود و وضع مردم خیلی بد بود، ما نماز استسقاء را با دستورات و خطبه اش اجرا کردیم، روزه دار هم بودیم - چون یکی از دستورات نماز استسقاء روزه دار بودن است - وقتی برگشتیم بهاییها مسخره می‌کردند و می‌گ گفتند ببینید لباسهای اینها همه نیس شده است! ولی همان روز آسمان ابری شد و شب باران مفصلی شروع به باریدن کرد، در آن شب باران بسیار زیادی آمد و خداوند آبروی مسلمانان را در برابر بهاییها حفظ کرد. بعد از انقلاب هم یک بار تعدادی از علمای سنی مذهب بلوچستان گویا از منطقه نگور و چابهار به دیدار من آمده بودند و از خشکسالی آن منطقه می‌نالیدند من به آنها توصیه کردم که نماز استسقاء بخوانند، و بعد پیغام دادند که ما به دستور شما عمل کردیم و باران مفصلی آمد، به هرحال این یک چیزی است که در زمان پیامبر (ص) و ائمه (ع) بوده است که مردم با

توجه نماز استسقاء می‌خوانده اند و خدا هم به آنها ترحم می‌کرده و باران می‌آمده است، روایات هم در این زمینه زیاد داریم و دستوراتی هم برای انجام آن گفته شده است.

۲۸۳- رابطه حق وتکلیف

هرکجا حقی برای کسی ثابت گردید حتماً تکلیفی را بر عهده دیگری به همراه خواهد داشت؛ و کسی که به نفع او حقوقی بر عهدهٔ دیگران اعتبار شده معمولاً دیگران نیز حقوقی بر عهده او دارند؛ بنابراین حق و تکلیف بین افراد متبادل و متلازم می‌باشد.

تنها در مورد خداوند متعال است که حق بدون تکلیف قابل فرض و قبول می‌باشد؛ یعنی او بر بندگان خود حقوقی دارد ولی در مقابل، مکلف به کاری که مأمور به انجام آن باشد نیست.

در این رابطه حضرت امیر (ع) فرموده: «هیچ حقی برای کسی ثابت نمی‌شود مگر اینکه متقابلاً وظیفه ای بر دوش او گذاشته می‌شود، و هیچ وظیفه ای بر دوش کسی ثابت نمی‌شود مگر اینکه متقابلاً حقی برای او ثابت می‌گردد. و اگر به فرض برای کسی حقی ثابت باشد که در قبال آن وظیفه ای نداشته باشد، او تنها خداوند سبحان خواهد بود.»(۱)

البته خداوند از روی فضل و رحمت گسترده ای که دارد، نه تنها

هیچگاه فیض و رحمت خود را از بندگان دریغ نداشته بلکه آن را بر خود ضروری و لازم می‌شمارد. در قرآن کریم آمده است: «پروردگار شما رحمت را بر خود فرض و مکتوب نموده است.»(۱) تمام موارد پاداشهای الهی نیز از همین نمونه می‌باشد. و از همین نمونه است این آیه شریفه: «نصرت مؤمنین حقی است بر ما.» (۲)

۲۸۴- مراقبت از خانواده و اولاد

اگر شما چند تا دختر و چند تا پسر داشته باشید و اینها را خود تربیت کرده باشید به تربیت اسلامی که باسواد و با دین باشند، خدمتگزار جامعه و خدمتگزار کشور و مردم باشند، برای شما فضیلتی از این بالاتر نیست، این سعادتی است برای شما؛ و اگر در تربیت اولاد قصد و نیتت خدا باشد، عبادت خدا می‌کنی؛ اما برعکس اگر این اولادی را که خدا به تو داده و می‌توانستی آنها را به تربیت صحیح اسلامی تربیت کنی، در جامعه رهایشان کردی که با رفیقهای بد و یا در مدرسه پیش معلّم بد فاسد شدند، آن وقت مسئولیت و گرفتاری داری، و باید در روز قیامت جوابش را بدهی، همان طور که قرآن می‌فرماید: ﴿قوا انفسکم و اهلیکم ناراً﴾ (۳) ای مردم حفظ کنید خودتان را و اهلتان را از آتش جهنم. مسئولیت زن و بچه ات را به عهده داری، و اگر زن یا دخترت بی حجاب بیرون می‌رود و در مجامعی که نباید بروند

می‌روند و فاسد می‌شوند تو مسئول هستی و تا آن اندازه ای که می‌توانی باید جلوی انحرافاتشان را بگیری و به مسائل اسلامی آگاهشان کنی، یعنی وادارشان کنی به انجام واجبات الهی و انجام دستورات اسلامی و پرهیز از گناهان که این دستور خداست.

۲۸۵- سبک مغزان فرمانبردار!

کسانی که می‌خواهند یک افرادی را دنباله رو خودشان کنند، اوّل آنها را سبک می‌کنند و بعد آنها را به دنبال خودشان می‌کشانند؛ یعنی اوّل شخصیت را از آنها می‌گیرند، به طوری که دیگر قدرت تفکر و تعقل نداشته باشند، آن گاه آنان را دنباله رو و مرید بی چون و چرای خود می‌کنند. در قرآن هم دربارهٔ فرعون آمده است: ﴿فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطَاعُوهُ (۱)﴾ یعنی: «فرعون قوم خود را خفیف و سبک کرد، یا آنان را سبک یافت پس آنها تسلیم و مطیع او شدند»؛ تا زمانی که انسان، بی شخصیت و سبک نشود، شیاطین انسی و جنّی بر او تسلط نخواهند داشت و طبعاً تسلیم کورکورانه آنان نمی‌شود.

۲۸۶- صمیمیت انقلابیون

آقای مشکینی را برای تبعید به ماهان کرمان فرستاده بودند، ایشان از آنجا یک نامه برای من که طبس تبعید بودم نوشته بود، نامه خوشمزه ای بود در آن به شوخی نوشته بود: گویا بناست شما همیشه پهلوی یک منارجنبان باشید، از کنار منارجنبان اصفهان شما را

می‌گیرند و می‌آورند کنار منارجنبان طبس! در سقز هم که بودیم ایشان یک نامه نوشته بود، در آن نامه هم به شوخی نوشته بود: بالاخره شما را هم بردند در منطقه سنیها معلوم می‌شود یک سنخیتی هست! البته من هم در پاسخ ایشان نامه ای نوشتم که: بله شما را از اردبیل که مقر قطب الاقطاب شیخ صفی بود بردند ماهان مرکز دراویش، لابد در این انتقال شما هم سنخیتی هست! خلاصه اینگونه شوخیها و مکاتبه ها بین افراد بود؛ و بالاخره بین افراد کمال صمیمیت بود، خدا لعنت کند شیاطین انس و جن را که چگونه بین افراد مبارز و همفکر تفرقه افکندند.

۲۸۷- خرده بر دکارت

دکارت می‌گفت: «من می‌اندیشم پس هستم». او از راه واقعیت اندیشه می‌خواست پی به واقعیت خودش ببرد. در صورتی که این یک اشتباهی است از آقای دکارت، زیرا انسان اوّل خودش را می‌یابد بعد اندیشه خودش را. آقای دکارت می‌گفت: من اندیشه ام را می‌یابم و بعد از راه اندیشه خودم را می‌یابم؛ من می‌اندیشم پس هستم. اشکالی که به آقای دکارت وارد است این است که آیا شما مطلق اندیشه را می‌یابی یا اندیشه خودت را می‌یابی؟ اگر مطلق و کلّی اندیشه را می‌یابی، از کلی اندیشه انسان پی به خودش نمی‌برد، و اگر اندیشهٔ خودت را می‌یابی، پس اوّل خودت را یافته ای. شما آقای دکارت می‌گویی: من می‌اندیشم، و اندیشه را به خودت نسبت می‌دهی، در حقیقت اندیشهٔ خودت را می‌یابی، پس خودت را اوّل یافته ای. انسان خودش را به ضرورت می‌یابد، خارج را هم به وسیله اعضاء و

جوارحش می‌یابد. شما حرارت را به واسطهٔ قوه لامسه درک می‌کنید، شیرینی را به وسیلهٔ قوهٔ ذائقه درک می‌کنید، خارج را درک می‌کنید، وجود خارجی را هم درک می‌کنید. ما نسبت به وجود خارجی شناسایی داریم، فقط علم نیست تا بدانیم که یک خارجی هست، بلکه خارج را می‌یابیم، همان طور که مثلاً شما شیرینی را می‌یابی. شما یک وقت می‌گویید: من می‌دانم مگه وجود دارد، یک وقت می‌گویید: من مکه را یافته ام؛ یعنی مکه را رفته ام و دیده ام.

۲۸۸- کتک و شکنجه در زندان

کتک و شکنجه در زندان رژیم شاه، یک چیز عادی بود، چنانکه همیشه بوده و هست، بهانه آن هم این بود که می‌خواستند از افراد حرف در بیاورند یا اینکه روحیه آنان را بشکنند، در قزل قلعه که بودم دفعه اول بیشتر سختگیریها و فشارها روحی بود، در سلول انفرادی نگه می‌داشتند و نمی‌گذاشتند با کسی تماس بگیریم، می‌دانستند من به چای علاقه دارم چای نمی‌دادند، در بازجویی گفتم: چرا چای ندادید؟ گفت: یادت هست آقای ربانی شیرازی در ماشین به شما گفت می‌رویم هتل ساقی، می‌خواهیم یادت نرود که اینجا هتل ساقی است! محمد (شهید منتظری) را خیلی کتک زده بودند اما در آن بازداشت مرا فقط یک دفعه کتک زدند، اتفاقا تابستان بود با یک پیراهن بودم، شلاق که زده بودند این پیراهن خون آلود به پشتم چسبید. توهین خیلی می‌کردند حرفهای رکیک و بی ادبانه ای

می‌زدند، دفعه آخر هم که مرا گرفتند از سقز آوردند کمیته که گفتم با مرحوم شهید رجایی یک شب آنجا بودم، بعد برای بازجویی بردند به اوین، در آنجا دستبند قپانی به دست من زدند؛ دستها را از پشت سر به جوری می‌بندند که انسان به ستوه بیاید، بعد هم شروع کردند به شلاق زدن، آقای شکری هم آنجا بازجویی می‌داد، سعیدی بازجو شلاق را به او داد و گفت: به پاهای این شیخ شلاق بزن!، ایشان گفت: نه من دلم نمی‌آید ایشان استاد من است، گفت: پدر فلان بزن. با این کار می‌خواست هر دوی ما را بشکند. آقای شکری یواشکی شلاق را به پای من زد، سعیدی بازجو دید ایشان نمی‌زند خودش شلاق را گرفت و بنا کرد محکم زدن؛ مرا به پشت خوابانده بودند و پاهایم را بالا گرفته بودند و با شلاق به کف پایم می‌زدند مثل چوب و فلکهای سابق، ولی با کابل و شلاق سیمی می‌زدند. از جمله کارهایی که می‌کردند - بعد ما فهمیدیم مثل اینکه نوار است - از اطاق پهلویی صدای داد و فریاد می‌آمد، می‌گفت: آخ، کشتید! کشتیدم، می‌گم، می‌گم، نزنید می‌گم؛ و به این شکل محیط رعب و دلهره ایجاد می‌کردند. به طور کلی فحاشی خیلی می‌کردند، حرفهای رکیک خیلی می‌زدند، می‌خواستند با این حرفها اعصاب ما را خرد کنند.

متاسفانه این فرهنگ... و اینها خلاف موازین اسلام است، از افراد به این شکل اعتراف می‌گیرند و بعد بر اساس همینها هم در دادگاه حکم می‌کنند؛ با اینکه در روایات داریم که اگر کسی در زندان باشد و اعتراف کند اعتراف او صحیح نیست، چه رسد به اینکه زیر شکنجه از

او اعتراف بگیرند.

۲۸۹- خلوص نیت با اعتقاد به خدا

اگر انسان واقعاً معتقد باشد که غیر از خدای یگانه، هیچ موجود دیگری نیست و همه عالم در مقابل او هیچ و پوچ است، تنها اوست که مستحق عبودیت است و روزی دهنده و خالق موجودات می‌باشد، و اوست که حاجات را برآورده می‌کند؛ اگر این مسأله را انسان باور کند، آن وقت در اعمالش خلوص خواهد داشت و عباداتش با خلوص نیت خواهد بود. اینکه ما می‌بینیم خلوص نداریم، برای این است که برای غیر خدا ارزش قائل هستیم؛ اما اگر فهمیدیم که فقط خداست که مستحق عبادت می‌باشد و هر چه کمال است از آن اوست، قهراً در اعمال خود مخلص خواهیم بود.

۲۹۰- حقیقت پل صراط و جهنّم

اگر دنیا پر از حوادث و ناراحتی و نگرانی است برخلاف انتظار نیست، ما آمده ایم تا در این پیچ و خمها صراط مستقیم را پیدا کنیم، تاریاضت بکشیم و تربیت شویم و در مسابقه برنده شویم، مسابقه ای که در روز قیامت است، بر روی پل صراط، پل صراطی که طبق روایات از مو باریکتر و از شمشیر برنده تر است. در روایت دارد که عده ای مثل برق جهنده از آن عبور می‌کنند، و عده ای لنگان لنگان از آن می‌گذرند، و عده ای هم در جهنم سقوط می‌کنند. پل صراط بر روی