کتاب‌ها ‹ جلوه‌های ماندگار

جلوه‌های ماندگار

۳۱۶ صفحه

زیارت برادرشان حرکت کردند و در ساوه مریض شدند و ایشان را به قم منتقل نمودند و در قم از دنیا رفتند، و خود حضرت رضا (ع) فرمودند که هرکس زیارت کند خواهر مرا در قم فله الجنه، منتهی عارفا بحقها (بعضی نقلهایش دارد) و همین طور حضرت جواد (ع) فرمودند هرکس عمه مرا در قم زیارت کند بهشت از برای او است و حضرت رضا (ع) دستور زیارت حضرت معصومه (ع) را اینطور که مرحوم مجلسی (ره) نقل می‌کند بیان فرمودند: رو به قبله بایستید و ۳۴ مرتبه الله اکبر و ۳۳ مرتبه سبحان الله و ۳۳ مرتبه الحمدلله و بعد این زیارت را بخوانید. اینکه زیارت مخصوصهای امام زاده ای داشته باشد به بیان خود امام (ع) این خیلی اهمیت دارد. مرحوم مجلسی برای زیارت حضرت معصومه (ع) یک باب ذکر کرده و روایات محکمی دارد (۱). به هر حال به فرمایش سه امام (امام صادق و امام رضا و امام جواد (ع)) هرکس حضرت معصومه (ع) را زیارت کند: (فله الجنه) این خیلی مهم است عارفا بحقها.

حالا برای ما افتخار است که زیر پرچم حضرت معصومه (ع) هستیم. آقایان سعی کنند به زیارت حضرت زیادتر و بیشتر بروند. اصولا زیارتها برای انسان حالی می‌آورد، این دنیای آلوده، این گرفتاریهائی که ما داریم، خلاصه خواهی نخواهی همه گرفتار علائق دنیا، مقام دنیا، مال دنیا و این جور چیزها هستیم. غفلت برای انسان زیاد پیدا می‌شود و رفتن به اعتاب مقدسه و آنها را شفیع قرار دادن

توجه انسان را جلب می‌کند بلکه انسان علائقش کمتر بشود و در ضمن در دعاهایتان هم همیشه دعای شخصی نداشته باشید، امروز دعاهای عمومی برای جهان اسلام خیلی مهم است و واقعا مسلمانها غریب اند. اینکه در روایات دارد: الاسلام بدء غریبا و سیعود غریبا؛ الان است.

۲۰۳- جمجمه انوشیروان!

مرحوم حاج میرزا حبیب الله خوئی در شرح خود به نقل از بحار الانوار از عمار ساباطی حدیثی آورده که از عجایب است. حدیث این است که وقتی حضرت امیر (ع) و اصحابشان در مسیری به مدائن رسیدند وارد ایوان مدائن شدند و تمام آن را گردش کردند و در این بین به یک جمجمه پوسیده ای برخورد کردند، به یکی از اصحاب فرمودند این جمجمه را بردار، بعد آمدند وارد ایوان شدند و نشستند، حضرت فرمود: طشت آبی بیاورید، و بعد به آن شخصی که جمجمه را در دست داشت فرمود: جمجمه را در آن طشت بینداز، بعد حضرت خطاب به آن جمجمه فرمودند: تو را سوگند می‌دهم که من و خودت را معرفی کن؛ جمجمه به قدرت خداوند با لغت فصیح عربی گفت: اما تو «امیرالمؤمنین و سیّد الوصیین و امام المتقین» هستی، و اما من «عبدالله و ابن امة الله کسری انوشیروان» بندهٔ خداوند فرزند کنیز خداوند کسری انوشیروان هستم؛ حضرت امیرالمؤمنین (ع) پرسیدند:

«کیف حالک؟» حالت چطور است؟ البته مقصود حضرت این بوده که وضع و حالت در عالم برزخی که هستی چطور است، جواب داد: ای امیر مؤمنان! من سلطان عادلی بودم که نسبت به رعیت و زیردستان خود شفقت و مهربانی داشته و همیشه به آنها ترحم می‌کردم ولی به خاطر دین مجوسی که داشتم از بهشت محروم هستم، با این که محمد در زمان سلطنت من به دنیا آمد و بیست و سه کنگره از کنگره های قصر من در شب تولدش فرو ریخت و من می‌خواستم به او ایمان آورم ولیکن از آن غفلت کردم و از این نعمت بزرگ محروم شدم، ولی خدا با این که در جهنّم هستم به واسطهٔ آن عدالتی که داشتم عذاب آتش را از من برداشته است، و بعد گفت: «فوا حسرتا لو آمنت لکنت معک یا سید اهل بیت محمد (ص) و یا امیر امته» واحسرتا و صد افسوس که اگر ایمان آورده بودم روز قیامت در بهشت با تو بودم ای بزرگ اهل بیت پیامبر (ص) و ای امیرامّت او. (۱) ضمن این که حضرت راه خودشان را منحرف کرده و به مدائن رفتند و حدود هشتصد نفر از مدائن و تعدادی دیگر هم از جاهای دیگر به سپاه ایشان پیوستند، این معجزه را هم که از عجایب معجزات است به یاران خود نشان دادند.

۲۰۴- با شهید رجایی در سلول

در این دفعه آخر وقتی مرا از سقز بازداشت کردند آوردند تهران،

نیمه های شب حدود ساعت دوازده بود که مرا آوردند کمیته، یک افسر لباسهایم را گرفت، من گفتم: آقا من طلبه هستم می‌خواهم نماز بخوانم، مرا جایی ببر که از این نظر مشکل نداشته باشم، آن افسر یک نگاهی به من کرد و مثل اینکه بخواهد کمکی کرده باشد مرا برد به یک سلول، شخصی در آن سلول بود بیدار شد، من نمی‌دانستم که این شخص محمد علی رجایی است، این افسر به او گفت: پاشو برایت مهمان آورده ام، من داخل سلول رفتم و در را بست و رفت؛ ایشان برخاست و خیلی با گرمی و صمیمیت گفت: شما را از کجا آورده اند؟ گفتم: از سقز، گفت: اهل سقزی؟ گفتم: نه من طلبه قم هستم، گفت: اسم شما چیست؟ گفتم: منتظری، تا اسم مرا شنید بلند شد و مرا بغل کرد و بوسید و خیلی ابراز محبت کرد، بعد نشستیم به صحبت کردن، شاید دو سه ساعت با هم یواش صحبت می‌کردیم، صبح شد با هم نماز جماعت خواندیم، دستشوییها هم جوری بود که آدم نجس می‌شد؛ گفتم اینجا چرا این طور است، گفت خوب دیگر ما هم گرفتاریم، خیلی آدم متعبدی بود، من تا ساعت ده صبح با ایشان بودم بعد آمدند مرا صدا زدند و از آنجا برای بازجویی بردند به اوین، من همین یک شب را با ایشان بودم. (رحمة الله علیه).

۲۰۵- مردمی بودن امام علی (ع)

زاذان که یکی از اصحاب امیرالمؤمنین و ایرانی هم بوده است از حضرت نقل می‌کند: «انّه کان یمشی فی الاسواق وحده و هو دال یرشد الضّال و یعین الضعیف و یمرّ بالبیاع و البقال فیفتح علیه القرآن و

یقرأ: ﴿تلک الدار الآخرة نجعلها للذین لا یریدون علوّاً فی الارض و لا فساداً﴾ و یقول: نزلت هذه الآیة فی اهل العدل و التواضع من الولاة و اهل القدرة من سائر النّاس» (۱) حضرت علی در بازارها به تنهایی و بدون اسکورت راه می‌رفت، و راه گم کرده را راهنمایی می‌کرد و راه را به او نشان می‌داد، و به ضعیف کمک می‌کرد، و بر فروشنده ها و بقالها گذر می‌کرد، قرآن را باز می‌کرد و این آیه را می‌خواند: ﴿تلک الدار الآخرة نجعلها للذین لا یریدون علوّاً فی الارض ولا فساداً﴾، بعد می‌فرمود: این آیه در مورد حاکمانی که اهل عدل و تواضع هستند و کسانی که نسبت به سایر مردم اهل قدرتند نازل شده است. همچنین روایتی را از غایة المرام از زاذان نقل می‌کند: «قال: رأیت علیا (ع) یمسک النسوع بیده ثم یمرّ فی الأسواق فیناول الرّجل التّسع و یرشد الضّال ویعین الحمّال علی الحمولة و یقرأ هذه الآیة: ﴿تلک الدار الآخرة...﴾ ثم یقول هذه الآیة نزلت فی الولاة و ذوی القدرة من النّاس» (۲) زاذان گفت: علی را دیدم که بندهای کفش را به دست می‌گرفت و در بازار راه می‌افتاد و اگر کسی بند کفش او در رفته بود به او بند کفش می‌داد و اگر کسی راه راگم کرده بود او را راهنمایی می‌کرد و به حمالان در حمل بار کمک می‌کرد - اگر حمّالی می‌خواست چیزی را بر پشت خود بگذارد به او کمک می‌کرد - و این آیه را می‌خواند: ﴿تلک الدار الآخرة ...﴾ و می‌فرمود: این آیه در مورد والیان و صاحبان قدرت از مردم نازل شده است.این کارها برای این بود که حضرت این معنا را بفهماند که خلیفه مسلمانها

نباید از مردم جدا باشد، بلکه باید در جامعه بیاید و اهل تواضع باشد و با مردم فقیر و طبقه سه در تماس باشد.

۲۰۶- به بچه ها شهریه نمی‌دادند

حدود ده ماه در قم بودم، شهریه هم به من نمی‌دادند، مرحوم آیت‌الله العظمی حاج شیخ عبدالکریم حائری گفته بودند به بچه ها شهریه ندهید، خیلی هم وضعمان بد بود، پدرم روزی ده شاهی برای من مقرر کرده بود، دو تا ده شاهی می‌شود یک ریال؛ من یادم هست در طول این ده ماه که در قم بودم بوی این سوهانها را از دکانها استشمام می‌کردم ولی توان خرید آن را نداشتم، خلاصه وضع طلبه ها خوب نبود؛ مرحوم حجه الاسلام آقای حاج شیخ ابراهیم ریاضی مقسم شهریه مرحوم آیت‌الله حاج شیخ عبدالکریم و مورد اعتماد ایشان بود، ایشان وساطت کرده بود که برای من شهریه درست کنند، گفته بودند: نه! قانونمان اجازه نمی‌دهد که به بچه ها شهریه بدهیم! تا اینکه یک بار در همین حمام خان قم مرحوم حاج شیخ عبدالکریم تصادفا آمدند حمام و من هم با حاج شیخ ابراهیم رفته بودم حمام، حاج شیخ ابراهیم به حاج شیخ عبدالکریم گفت این بچه که می‌گفتم شما به او شهریه بدهید این است، بعد حاج شیخ عبدالکریم یک شعر سیوطی از من پرسید و من توضیح دادم، ایشان خیلی خوشش آمد و تعریفم را کرد، و این باعث شده بود که اجازه دهند مبلغ ده تومان را به اقساط به من بدهند.

۲۰۷- بخور و سالم باش!

یک بار من به مرحوم حججی (ره) گفتم: آقا ما کتاب نداریم، ایشان فرمود: اگر پول گیرت آمد خرج کن، بخور، سالم باش، کتاب را برو در کتابخانه مطالعه کن یا امانت بگیر؛ خودش در خانه اش یک دوره وسائل و تقریرات اصول شیخ انصاری و دو سه کتاب دیگر از این قبیل بیشتر نداشت، می‌گفت: کتاب انبار بکنی چه فایده ای دارد؟ بایستی سالم باشی، کتاب را آدم از یکی امانت می‌گیرد و مطالعه می‌کند و پس می‌دهد، می‌گفت: سعی کنید خودتان را سالم نگه دارید که بتوانید مطالعه کنید، اگر کتاب باشد و نتوانید مطالعه کنید چه فایده ای دارد؟.

ایشان در جمع بین روایات بسیار خوش سلیقه بود، و به افراد پر و بال می‌داد که در مسائل اظهار نظر کنند و حرف خود را بزنند، یک روز همراه ایشان به اصفهان می‌رفتیم، الاغ ایشان رسید به یک الاغ دیگر و هر دو الاغ بنا کردند به صدا کردن، گفت: آشیخ حسینعلی، انسان باید با انسان دیگر خوب برخورد کند ببین این الاغ به آن الاغ که رسید چطور دارد چاق سلامتی و احوالپرسی می‌کند، ایشان با من بچه طلبه این گونه خودمانی و متواضعانه، برخورد می‌کرد.

۲۰۸- روابط دختر و پسر

روابط پسر و دختر اگر در چهارچوب شرع باشد و اختلاط آنان

موجب وقوع در حرام نباشد اشکال ندارد، و حکومت اسلامی نباید از آن مانع شود؛ ولی اگر به شکل نامشروع باشد، حکومت اسلامی می‌تواند در حد ضرورت از آن جلوگیری نماید؛ ولی تندرویها و برخوردهای خشن که موجب تنفر از دین می‌شود جایز نیست.

۲۰۹- خواندن زن

مقصود از جمله ﴿فلا تخضعن بالقول﴾ خارج نمودن صدا از حال عادی به حالتی است که معمولاً تحریک کننده شهوت در مردها و موجد طمع در دل افراد ناسالم می‌باشد، و لذا به دنبال آن آمده است ﴿فیطمع الذی فی قلبه مرض﴾، پس اگر صدای زن در خواندن قرآن یا دعا یا خطابه به حالت عادی باشد - هر چند ممکن است به خاطر ظرافت طبیعی ای که در صدای زن وجود دارد بعضی مردها تحریک شوند - ولی بر آنان واجب نیست کاری کنند که صدای معمولی آنان را نیز مرد اجنبی نشنود، حضرت زهرا و حضرت زینب (سلام الله علیهما) در مجامع عمومی خطبه می‌خواندند؛ لیکن اگر کسی - فرضاً - از صدای عادی زن نیز تحریک می‌شود او نباید گوش بدهد.

۲۱۰- مگر ما کی هستیم که خودمان را بزرگ پنداریم؟

اگر من و شما وارد مجلسی شدیم و نرفتیم بالای آن مجلس بنشینیم و همان پایین نشستیم اما توی دلمان باشد که مقام ما آن بالاست ولی برای این که تواضع کرده باشیم اینجا نشستیم، ما هم

متکبر هستیم، متکبر یعنی آن که خودش را بزرگ می‌بیند. مگر ما کی هستیم و چی داریم که خودمان را بزرگ ببینیم؟ اگر هم کمالی داریم از خداوند است. از کجا که خدای نکرده ما «بلعم باعور» نشویم که یک عمر تحصیل علم داشت و عبادت هم کرد و زهد هم داشت سرانجام «بلعم باعور» از آب در آمد. چه بسا کسانی که ما آنها را پایین می‌دانیم و آنان با خدا راز و نیازی داشته باشند، اخلاص و صفا و نورانیتی داشته باشند که ما نداشته باشیم، اگر هم درس خوانده ایم و چیزی می‌دانیم اینها کمال نیست یک مشت لفظ است؛ اگر ما را به خدا نزدیک کند و خودپسندی را از ما بگیرد و فانی ذات حق شویم آن وقت کمال است.

۲۱۱- نامه ای به وزیر دادگستری شاه

(...) شما آقایان که هر سال جشن مشروطیت برپا می‌کنید و نطقهای آتشین شما به وسیله رادیو و روزنامه ها پخش می‌شود و دم از عدالت و قانون و دموکراسی می‌زنید چرا اقلا قانونهایی را که خودتان تصویب کرده اید عمل نمی‌کنید؟ اولا محکوم به اقامت اجباری نباید با مامور اعزام شود؛ ثانیا در محل نباید زیر نظر باشد تا چه رسد به زندانی شدن در خانه؛ ثالثا باید پس از اعتراض، دادگاه فورا خارج از نوبت رسیدگی کند؛ رابعا تغییر محل نیز باید با رای دادگاه و پس از اخطار باشد.

آقای وزیر دادگستری در زمان تصدی شما آبروی دادگستری رفت، سابقا دادگستری تا اندازه ای استقلال داشت و مورد امید مردم بود، حالا به صرف گزارش یک مامور ساواک قم بیست و پنج نفر از علما و مدرسین حوزه علمیه قم را بازداشت و به نقاط مختلف و دور دست

می‌فرستند و پس از اعتراض آقایان و احاله پرونده به دادگاه شماره ۱۵ پس از یک سال تاخیر و دور سر گرداندن بالاخره نسبت به بعضی از آقایان هنوز ساکت مانده و نسبت به بعضی هم بدون اینکه اقلا صورت دادگاه را حفظ کنند و بدون اینکه از ساواک قم علت و دلیلی مطالبه کنند حکم صادر می‌کنند!! اگر از خدا و دادگاه عدل خدا در قیامت نمی‌ترسید اقلا خوب بود حیثیت دادگستری و دادگاه را حفظ می‌کردید، برای یک لقمه نان این همه محافظه کاری و بی وجدانی چرا؟ بالاخره هوای سرد و برفی خلخال با مزاج من که به امراض مختلفه گرفتار هستم به هیچ نحو سازگار نیست مگر اینکه نقشه ایذاء و نابودی من در بین باشد، و باک هم ندارم که نابود شوم و این همه کجرویها را مشاهده نکنم ولی بدانید که خون من به عهده شما خواهد بود. و سیعلم الذین ظلموا ای منقلب ینقلبون.

۲۷ رجب ۱۳۹۴ - حسینعلی منتظری

۲۱۲- زنگ مرگ!

انسان رهسپار مرگ و آخرت است و هرچه از عمر انسان می‌گذرد به آخرت نزدیک تر می‌شود و دنیا را پشت سر می‌گذارد، و زحماتی که انسان در این دنیا کشیده است اگر به قصد خدا نبوده همه اش هدر می‌رود، حوادثی که در اطراف ما صورت می‌گیرد همه اش اعلام دنیاست به این که با ما متارکه می‌کند، مرگها و تصادفاتی که هر روز می‌بینیم همه اعلام است، به قبرستانها که می‌رویم می‌بینیم کسانی که امیر بودند، کاخ و زندگی مرفه داشتند، امیدها داشتند، همه را گذاشته و رفته اند، این مردنها و رفتنها همه اعلام است. نقل شده که

حضرت علی (ع) در شعری درباره دنیا می‌فرماید:

«رأیت الدهر مختلفاً یدور فلاحزن یدوم و لا سرور و قد بنت الملوک به قصوراً فما بقی الملوک و لا القصور»(۱)

یعنی دیدم روزگار را که با حالات مختلف در گردش است، نه غصه دوام دارد و نه سرور و خوشحالی. پادشاهان قصرهای بزرگی در این روزگار ساختند، پس نه شاهان باقی ماندند و نه قصرهایشان. حضرت لقمان به فرزندش نصیحت می‌کند می‌فرماید: «یا بنی إنک منذ سقطت الی الدنیا استدبرتها و استقبلت الآخرة؛ فدار أنت إلیها تسیر أقرب إلیک من دار أنت عنها متباعد» (۲) فرزندم از همان وقتی که در این دنیا افتادی به آن پشت کرده ای و به طرف آخرت می‌روی، پس خانه ای که به طرف آن سیر می‌کنی - که عالم قبر و قیامت باشد - به تو نزدیک تر است از خانه ای که پشت سرگذاشته ای و از آن دور می‌شوی.

۲۱۳- معرفی مذهب رسمی کشور

از جمله چیزهایی که در تصویب آن نقش موثر داشتم یکی اصل دوازدهم بود که در آن مذهب تشیع مطرح شده بود، و دیگر اصل یکصد و پانزدهم که رئیس جمهور باید از رجال دارای مذهب تشیع باشد، مرحوم آقای بهشتی صبح که جلسه را اداره می‌کردند اصل ۱۱۵ به نحوی که تنظیم شده بود رای نیاورد، بعد ما دیدیم این درست نیست و عده ای از آقایان - از جمله مرحوم آقای حاج آقا مرتضی

حائری - را ناراحت کرد و به صورت قهر از مجلس بیرون رفتند و لذا چون در آیین نامه مجلس یک ماده داشتیم که اگر هیات رئیسه یک چیزی را لازم دیدند می‌توانند با تغییر متن سابق در مجلس مطرح کنند، من و آقای ربانی شیرازی و آقای ربانی املشی بقیه اعضای هیات رئیسه را دیدیم و متن فعلی را تنظیم کردیم، و در جلسه عصر خود من اداره جلسه را به عهده گرفتم و افرادی را که صبح قهر کرده بودند به جلسه دعوت کردم و در جلسه گفتم صبح موافق و مخالف صحبتهای خودشان را کردند و دیگر مجال صحبت نیست، الان من این متن را می‌خوانم هرکس موافق است به آن رای بدهد، بعد من متن اصل یکصد و پانزدهم را که همین الان در قانون اساسی هست خواندم و رای آورد؛ بعد به قم که رفتیم آیت‌الله گلپایگانی از من تشکر کردند و خوشحال بودند که این اصل در قانون اساسی تصویب شده است.

۲۱۴- آیت‌الله طالقانی

آقای طالقانی (رحمة الله علیه) مرد بسیار وارسته ای بود، ذوق تفسیر و حدیث ایشان خیلی خوب بود، آدم بسیار متعبدی بود، اهل تهجد بود، شبها بلند می‌شد نماز شب می‌خواند، مقید بود نمازش را اول وقت بخواند؛ در زندان که نماز جماعت راه انداختیم ایشان مرتب شرکت می‌کرد، من در زندان نماز جمعه هم می‌خواندم که ایشان شرکت می‌کرد، خیلی با نظام و حکومت شاه و دولتیها بد بود، حتی

ساعت را که تغییر داده بودند ایشان ساعتش را تغییر نداده بود - با اینکه ساعت طبق احتیاج است - یک روز ما یواشکی ساعت ایشان را تغییر دادیم ایشان پا شد سر ساعت نمازش را خواند، بعد به ایشان گفتیم نمازتان را قضا کنید، ایشان ناراحت شد که چرا ساعتشان را تغییر داده ایم؛ ایشان هم بسیار متعبد بود هم خیلی انقلابی، روحیه سلحشوری داشت با دستگاه واقعا مخالف بود، حاضر نبود به هیچ وجه به آنها امتیاز بدهد، با همه نیروهای مبارز بر اساس «اما اخ لک فی الدین او نظیر لک فی الخلق» گرم می‌گرفت، با آنها راه می‌رفت و قدم می‌زد، آنها هم آقای طالقانی را قبول داشتند، ایشان در عین حال انسانی متواضع و خوش مشرب بود، یادم هست در زندان ما به نوبت کارگری می‌کردیم، محوطه بند را نظافت می‌کردیم، غذا را می‌کشیدیم، ظرفها را می‌شستیم و... ولی آقای طالقانی را چون یک مقدار ناراحتی داشتند از این کارها معاف کرده بودند به ایشان گفته بودند بنشینند سبزی پاک کنند، ایشان به شوخی می‌گفتند گشتید یک کار مشکل را به من دادید! بعد من داستانی را از مرحوم حاج میرزا علی آقا شیرازی نقل کردم که ایشان می‌گفت: یک عده ای می‌خواستند به مسافرت بروند کارها را تقسیم کردند، یک آدم افلح (لب شکری) هم در بین آنها بود به او گفتند: آتش فوت کردن هم کار تو، او گفته بود گشتید در میان همه کارها آنچه از همه سخت تر بود را به من دادید! البته آقای طالقانی درست هم می‌گفتند، چون کارگری حداکثر هفته ای

یک روز بود ولی سبزی پاک کردن هر روز بود!

۲۱۵- نماز و مبارزه با خود خواهی

نماز وسیلهٔ مبارزه با خودخواهی است؛ به خصوص در آن زمانها، بعضی از انسانها خیلی متکبّر بودند، رکوع و سجود برای بعضی از اعراب خیلی سنگین بود، آنقدر تکبر داشتند که اگر دری کوتاه بود و عبور از آن ممکن نبود مگر اینکه سرشان را خم کنند، حاضر به این کار نبودند، بلکه سر در را خراب می‌کردند تا به راحتی از آن عبور کنند و ذره ای سر خویش را خم نکرده باشند، تا این اندازه تکبر و نخوت داشتند؛ حال خدا نماز را قرار داده است تا مردم رکوع کنند، به خاک بیفتند و از کبر و نخوت بیرون بیایند.

۲۱۶- استعمار و سرگرم کردن جامعه

می‌گویند انگلیسیها وقتی می‌خواستند هندوستان را فتح کنند، هر دسته ای از مردم را به چیزی مشغول کردند تا به فکر استقلال کشورشان نیفتند، بعد گرفتار روشنفکرها شدند - روشنفکرها و درس خواندهها همیشه جلودار افکار استقلالی هستند - انگلیسیها برای این که این گروه را هم مشغول کنند، آمدند یک جدول درست کردند ۱۰۰ رقمی، یعنی ۱۰۰ در ۱۰۰، مثل جدول ضرب ۱۰ در ۱۰، این جدول را بین روشنفکرها پخش کردند که هر کس این جدول را پر کند جایزه می‌گیرد؛ روشنفکرها به جای این که به فکر استقلال و

اقتصاد و فرهنگ کشورشان باشند، افکارشان متوجه جدول حل کردن شد و به نظرشان چیز خوبی بود، هم سرگرم کننده بود و هم جایزه داشت. خلاصه آنان را هم به این بازی مشغول کردند و هندوستان را تصاحب کردند. به هر حال مذهبیها را با اختلافات مذهبی، و روشنفکرها را با یک کانال انحرافی دیگر مشغول می‌کنند. من بارها گفته ام - در عین حال که با ورزش مخالف نیستم - با این که ورزش چیز خوبی است و تا اندازه ای لازم است، اما اگر از حد گذشت و فکر جوانهای روشن که باید در مسائل علمی و تکنیک و صنعت بیفتد، در راه ورزش و مانند آن افتاد، آن وقت است که تکنیک و صنعت زمین می‌ماند و باید کارشناس از آمریکا بیاوریم.

۲۱۷- مساوات علی (ع)

حضرت امیر (ع) پس از نقل ماجرای عقیل و آهن تفتیده فرمودند: «از این سرگذشت، شگفت آورتر داستان کسی است که نیمه شب ظرفی سرپوشیده پر از حلوای خوش طعم و لذیذ به درب خانه ما آورد، ولی این حلوا معجونی بود که من از آن متنفر شدم، گویا آن را با آب دهان مار یا استفراغش خمیر کرده بودند؛ به او گفتم: هدیه است یا زکات یا صدقه؟ که این دو بر ما اهل بیت حرام است؛ گفت: نه این است و نه آن، بلکه هدیه است؛ به او گفتم: زنان بچه مرده بر تو گریه کنند! آیا از طریق آیین خدا وارد شده ای که مرا بفریبی؟! دستگاه ادراکت به هم ریخته؟ یا دیوانه شده ای؟ و یا هذیان می‌گویی؟ به خدا

سوگند! اگر اقلیم های هفتگانه را با آنچه در زیر آسمانهاست به من دهند که خداوند را با گرفتن پوست جویی از دهان مورچه ای نافرمانی کنم، هرگز نخواهم کرد؛ و این دنیای شما از برگ جویده ای که در دهان ملخی باشد، نزد من خوارتر و بی ارزشتر است...»(۱)

۲۱۸- در راه حق از کمی طرفدار وحشت نکنید

حضرت امیر (ع) در نهج البلاغه می‌فرماید: «لاتستوحشوا فی طریق الهدی لقلّة أهله (۲)» در راه حق به خاطر کمی طرفدارانش وحشت نکنید؛ یعنی اگر حق هستی و یک نفر هم هستی از میدان در نرو. از پیامبراکرم (ص) نقل شده است که می‌فرماید: «المؤمن وحده جماعة» (۳) مؤمن به تنهایی یک جماعت است؛ یعنی اگر مؤمن راه خدا و حق را تشخیص داد می‌ایستد ولو همه با او مخالفت کنند. انسان نباید با سر و صداها و تبلیغات دست از حرف حق بردارد.

۲۱۹- وفات آقای بروجردی و عزاداری چهل روزه

مساله وفات مرحوم آیت‌الله بروجردی خیلی عجیب بود ایران یک پارچه عزا شد، در خارج از کشور هم برنامه عزاداری بود، اما در

ایران عزاداری به این گستردگی را کسی پیش بینی نمی‌کرد. در همه شهرها دسته جات راه افتاد، شعرا در عزای ایشان نوحه های سینه زنی و عزاداری می‌سرودند. من یادم هست از نجف آباد یک دسته دو سه هزار نفری به طرف قم راه افتاد، یک حسن آقا نساج داشتیم، ایشان این شعر را می‌خواند و همه می‌خواندند:

ما نجف آبادیان با ناله و آه آمدیم

از برای درک فیض آیت‌الله آمدیم مردمان شهر قم کو سید و سالار ما؟

از برای دیدنش ما این همه راه آمدیم

در آن زمان افکار مارکسیستی کمونیستی در جامعه زیاد مطرح بود. شرکت مردم در این جلسات و برگزاری این عزاداری گسترده و اقبال مردم به روحانیت در واقع یک نوع تودهنی به تبلیغات مارکسیستی کمونیستی آن وقت بود. مردم می‌فهمیدند که آنها چیزی نیستند و جنبه های مذهبی خیلی در مردم نمود پیدا کرد. البته این تجلیل و ابراز تاسف و تاثر مردم از فوت مرحوم آیت‌الله بروجردی یک چیز طبیعی و خودجوش بود، اینگونه نبود که تصنعی و ساختگی باشد، مردم بی اختیار راه می‌افتادند، دسته جات درست می‌کردند، به سر و سینه می‌زدند، گریه می‌کردند و مرثیه می‌خواندند. تقریبا چهل روز ایران ماتم داشت و در جاهای مختلف مراسم فاتحه برگزار می‌شد. بعضی افراد در آن زمان می‌گفتند فوت مرحوم آیت‌الله بروجردی در واقع چهل سال

دین و مذهب را جلو آورد و مرام کمونیستی چهل سال عقب رفت.

۲۲۰- پلورالیزم دینی!

آنچه از قرآن (۱) فهمیده می‌شود این است که اگر کسی پس از تحقیق و تفحص به یکی از ادیان الهی اعتقاد داشته باشد و آن را حق بداند و با عمل صالح همراه باشد، در آخرت معذور و مأجور است؛ ولی این معنا دلیل بر حقانیت واقعی همه ادیان در همه زمانها نیست، در هر زمان و هر مکان واجب است افراد نسبت به تشخیص دین حق تفحص و تحقیق نمایند؛ و اگر کسی به حقانیت اسلام در این زمان پی برده باشد و با این حال از روی عناد و تعصب یا سایر انگیزه ها زیر بار حق نرود، اهل نجات نمی‌باشد. با قطع نظر از این اگر کسی پس از تحقیق و تفحص و بدون تعصب به دینی معتقد شد و بر طبق موازین آن عمل نمود، بر خداوند قبیح است که او را عذاب نماید، زیرا از مصادیق ظلم محسوب است؛ و به اصطلاح اگر کسی از روی جهل و اشتباه راه خلافی را طی نمود ولی جاهل قاصر بود نه مقصر، مشمول مجازات الهی نخواهد بود؛ هر چند در اثر اشتباه مسیر، کمالات و مقامهایی را که ممکن بود از مسیر حق به دست آورد طبعاً از آنها محروم خواهد بود.

۲۲۱- آینده نگری در تربیت اولاد

حقیقت آن است که باید فرزندان را جلوتر از آداب زمان تربیت

کرد، برای این که این فرزند در عصر من و شما نمی‌خواهد زندگی کند، در حقیقت زندگی این بچه برای بیست سال آینده است، و لذا شما آن مقدار از زندگی بیست سال آینده را هم که می‌توانی باید به بچه یاد بدهی و باید ببینی در آینده این کودک چه نیازهایی دارد، آن نیازها را هم در نظر بگیری، در حدیث دارد که: «بچه ها برای غیر از زمان شما خلق شده اند»؛ یعنی برای آینده خلق شده اند، بنابراین باید نیازهای آینده را هم در نظر گرفت و بچه را مطابق آن نیازها تربیت کرد.

۲۲۲- عاقلانه برخورد کردن با گزارشها

قدرت وقتی یک جا متمرکز می‌شود گاهی افراد انحصارطلب که فقط منافع خودشان را می‌خواهند از روی حسادت یا انگیزه های دیگر شروع می‌کنند نزد آن فرد قدرتمند از افراد دیگر بدگویی و مذمت کردن، در اینجاست که افراد صاحب قدرت باید به صرف شنیدن مطالبی علیه اشخاص به آن ترتیب اثر ندهند و تحقیق بیشتری بکنند، با خود طرف صحبت کنند؛ حتی این قبیل افراد هنگامی که اسلام پیشرفت کرد اطراف پیامبر (ص) را هم گرفته بودند، در اطراف پیامبر (ص) علی (ع)، سلمان و ابوذر بودند، عمر و ابوبکر و عبدالرحمن بن عوف هم بودند، پیامبراکرم (ص) آنها را هم طرد نمی‌کرد اما اینگونه نبود که اگر مثلا عایشه می‌آمد علیه علی (ع) چیزی به او می‌گفت به گفته وی ترتیب اثر دهد بلکه یک مقدار بیشتر هم احترام امیرالمومنین (ع) را رعایت می‌کرد؛ خلاصه ممکن است افراد

روی جهاتی علیه یکدیگر حرفهایی بزنند ولی آن قدرتمند باید روی اعصابش مسلط باشد و به گفته هر کس ترتیب اثر ندهد و با مسائل عاقلانه برخورد کند.

۲۲۳- تقوای ایده آل

افراد عاقل نیز در پرهیزکاری و تقوی داشتن متفاوت هستند و هر متقی را نمی‌توان الگوی خود قرار داد، بلکه آن تقوایی صحیح و مورد قبول است که بر اساس و پایه درستی باشد؛ مثلاً ابوموسای اشعری برحسب ظاهر پیرمرد متقی و ظاهر الصلاحی بود که شاید هم به نظر خودش یک مقدس بود، در حالی که تقوای او بر اساس درستی نبود و حتی در مسائل مهم اعتقادی هم لنگ می‌زد و به ولی خدا حضرت امیرالمؤمنین (ع) خرده می‌گرفت و در برخی موارد هم علیه آن حضرت کارشکنی می‌کرد. چنین افرادی نمی‌توانند الگوی تقوایی دیگران قرار گیرند، حضرت علی (ع) هم به همین دلیل برای یک فرد متقی ایده آل اوصافی را برشمرده که اولین آنها «ذی لبّ شغل التفکر قلبه» است؛ یعنی آن فرد دارای مغزی است که قلب خود را به تفکر مشغول کرده باشد. فکر کردن در آفاق و انفس از اهمیت خاصی برخوردار است. یک لحظه فکر کردن چه بسا مسیر زندگی انسان را تغییر می‌دهد و انسان را به انسانیت واقعی و سعادت می‌رساند. و آن متقی که دائم در اندیشه و تفکر است، تقوای او نیز بر اساس و پایهٔ صحیحی استوار است.

۲۲۴- یادی از مردی بزرگ

در سنین کودکی به معیت پدرم در نجف آباد اصفهان به مسجدی می‌رفتم. امام جماعت مسجد نیز بسیار به منزل و باغ ما رفت و آمد داشت. مردی بود بی آلایش و رفتارش با کوچک و بزرگ بسیار عادی و بدون تشریفات بود. کم کم بزرگتر شدم و با خواندن و نوشتن آشنا شدم و با ترغیب آن مرد بزرگ پدرم مرا به منظور آموزش علوم اسلامی به اصفهان و قم فرستاد. در ایام تعطیلات در نجف آباد از جماعت و تدریس آن مرد بزرگ استفاده می‌کردم و در خدمت ایشان هم چند سفر به اصفهان و یک سفر به قم رفتم. با اینکه از جهت فضل و کمال ممتاز بود و بیشتر مردم آن منطقه به ایشان ارادت می‌ورزیدند و مرجع وجوه شرعیه بود زندگی ایشان بسیار ساده و متوسط بود و با رفتار و عمل مردم را به دین و مذهب سوق می‌داد.

همش ترغیب مردم مخصوصاً جوانان به تعلم و فراگرفتن علوم اسلامی بود و با یک فرد محصل و طالب علم همچون پدر مهربان رفتار می‌کرد و طلاب را بسیار مورد تشویق قرار می‌داد. و روی این اصل در منطقه نجف آباد و اطراف و حومه آن عده بسیاری به سراغ تحصیلات علوم دینیه رفتند و بین آنان اساتید و فضلاء کثیری پیدا شد. بسیاری از مردم نجف آباد از تاجر و کاسب و زارع با علوم عربی و کتب دینی آشنا شدند و در اثر اخلاق عمومی ایشان و برخورد خوبی که با اشخاص داشت در اکثریت قاطع مردم محل گرایش مذهبی عجیبی پیدا شد.

با یک برداشت و درک صحیحی از دین و مذهب که هنوز پس از حدود سی سال که از وفات آن مرد بزرگ می‌گذرد به دنباله تحولی که ایشان پایه ریزی کردند شهرستان نجف آباد را می‌توان کانون علم و دانش و مذهب شمرد و گذشته از علماء و فضلاء آن شهر حدود نیمی از مردم عادی نجف آباد تا اندازه ای با علوم عربی و اسلامی آشنا می‌باشند و در درک مسائل مذهبی امتیاز خاصی دارند. خداوند به ما توفیق دهد که بتوانیم به پیروی از آن مرد بزرگ خدمت به اسلام و مسلمین را وجهه همت خود قرار دهیم و در انجام وظایف دینی و وجدانی کوتاهی نکنیم و تجملات و علائق دنیای فانی ما را نفریبد، آمین یا رب العالمین.

آن مرد بزرگ که خدا درجاتش را عالی کند و با محمد و آل محمد محشورش فرموده و حقوق او را بر ما جبران فرماید مرحوم مغفور حجه الاسلام والمسلمین آقای حاج شیخ احمد حججی نجف آبادی بود. نورالله مرقده الشریف بحق محمد و آله الطاهرین.

۲۲۵- محاسبه نفس

ما که سرا پا زندگیمان کجی و انحراف است؛ چون افعال و رفتار خود را حساب نمی‌کنیم و فقط یک نماز و روزه ای انجام می‌دهیم، متوجه خطاها و گناهان خودمان نیستیم، اما اگر هر شب هنگام خواب محاسبه با نفس کنیم و زندگی روز را در نظر بیاوریم متوجه می‌شویم چند تا غیبت، دروغ، تهمت، خیانت، آبرو ریزی افراد مؤمن و... انجام داده ایم، باید توبه را از جدمان آدم (ع) یاد بگیریم.

۲۲۶- معمولا با بزرگان نمی‌شود انقلاب کرد

یادم هست مرحوم نواب در مدرسه فیضیه منبر رفت، سوره الهیکم التکاثر را خواند به قدری این منبر آتشین بود که هر کسی را تحریک می‌کرد - خدا رحمتش کند - از روی ایمان صحبت می‌کرد و سخنانش بسیار موثر بود. مرحوم آسید عبدالحسین واحدی هم طلبه بود، من در مدرسه دارالشفاء سه ماه با او هم حجره بودم، ایشان مرتب پیش مرحوم نواب می‌رفت و با او رابطه داشت، اینها واقعا از روی ایمان کار می‌کردند، اما جوری بود که بزرگان را نادیده می‌گرفتند. البته شاید هم بشود گفت معمولا با بزرگان نمی‌شود انقلاب کرد، انقلاب از طبقه پایین شروع می‌شود اینها هم با قطع نظر از بزرگان کار می‌کردند، به همین جهت قهرا بزرگان قم با آنها جور نبودند، البته شاید اجمالا بیت آقای صدر با آنان موافق بودند، قرائن تا اندازه ای این معنا را نشان می‌داد.

۲۲۷- درس بخوانم مجتهد بشوم!

در اصفهان یک پیرمردی بود از اهالی سده به اصطلاح این زمان خمینی شهر، اسمش ملا عبد الرحمن بود خدا رحمتش کند حدود هشتاد و پنج سال داشت، می‌آمد پیش من درس صرف می‌ر می‌خواند، به ایشان می‌گفتم: ملاعبد الرحمن، تو درس برای چه می‌خوانی؟ می‌گفت: من باید درس بخوانم مجتهد بشوم!

۲۲۸- روضه خوانی با پول سفارت انگلیس!

ماجرایی که من آن را زیاد شنیده ام و ظاهرا مسلم است این است که در زمان حکومت عثمانی که حکومت مقتدر و مهمی بوده و انگلیسی ها می‌خواسته اند آن را متلاشی کنند و آخر هم در جنگ جهانی اول آن را متلاشی کردند، در کنار سفارت عثمانی (سفارت ترکیه) در تهران مسجدی بوده که مامورین سفارت که سنی مذهب بوده اند در آن مسجد صبحها نماز می‌خوانده اند، در این مسجد یک شیخی هر روز صبح روضه حضرت زهرا (ع) و اینکه خلیفه دوم در را به پهلوی حضرت زهرا زد و... می‌خوانده، یک کسی می‌گوید من گفتم اینکه این شیخ هر روز این روضه را در اینجا می‌خواند یک چیزی باید باشد، آمدم و به او گفتم شیخنا، شما روضه دیگری بلد نیستید بخوانید هر روز صبح این روضه را می‌خوانید؟ گفت چرا، گفتم پس چرا هر روز این روضه را می‌خوانی؟ گفت من یک بانی دارم روزی پنج ریال به من می‌دهد می‌گوید این روضه را در این مسجد بخوان من هم می‌خوانم، گفتم می‌شود این بانیت را به من معرفی کنی؟ گفت بله، یک دکاندار در همین خیابان است. آن شخص می‌رود با آن دکاندار رفاقت می‌کند بعد می‌گوید شما چطور شده که هر روز در این مسجد روضه حضرت زهرا (ع) می‌گویی بخوانند؟ می‌گوید یک کسی روزی دوتومان به من می‌دهد که در این مسجد روضه حضرت زهرا (ع) خوانده شود، من پانزده ریال آن را بر می‌دارم و پنج ریال را می‌دهم به

این شیخ روضه بخواند، بعد تعقیب می‌کند ببیند که بانی این روضه چه کسی است، معلوم می‌شود روزی بیست و پنج تومان از سفارت انگلیس می‌دهند که صبحها روضه حضرت زهرا (ع) در این مسجد که در کنار سفارت عثمانی است خوانده شود و بازار جنگ شیعه و سنی هر روز گرم باشد. بالاخره باید توجه کنیم که استعمار آمریکا و انگلیس هنوز نمرده اند و هر روز با یک روش ممکن است سر ما کلاه بگذارند. در نوشتن و در گفتن، آقایان باید دقت کنند و به صرف اینکه کسی آمد یک چیزی گفت نباید تحریک بشوند و یک چیزی بگویند یا چیزی بنویسند، و یا اگر می‌خواهند چیزی بنویسند به شکلی بنویسند که به مبانی و به جایی لطمه نزند یا مورد سوء استفاده قرار نگیرد.

۲۲۹- تأسف جوانی!

همانطور که بارها از من شنیده اید، تعطیلات به معنای این نیست که آقایان دیگر کتابها را روی هم بگذارند و دیگر هیچ نگاه نکنند و اهل مطالعه نباشند، من به قدری تاسف می‌خورم، آن وقتی که من برای درس خواندن آمدم، استعداد و حافظه ام خوب بود، ولی علاوه بر اینکه امکانات نداشتیم، کتاب نداشتیم، مدرس کم بود، از این شهریه ها هم خبری نبود، یادم می‌آید در اصفهان اصلا شهریه داده نمی‌شد، فقط موقوفه مدرسه بود که متولی آن گاهی ماهیانه دو قرآن به هر نفر می‌داد، وجوهاتی که مردم می‌دادند می‌رفت نجف برای

مرحوم آسید ابو الحسن، منظور اینکه شهریه ای نبود، با کمال عسرت هم زندگی می‌کردیم، اما مهیا شده بودیم برای درس خواندن، علاوه بر همه اینها متاسفانه راهنما نداشتیم، یک کسی نبود که به ما بگوید چه بخوان، چه نخوان. ولی حالا الحمدلله شما در حوزه علمیه قم که قرار گرفته اید، ولو امکانات پولی کم باشد، اما بالاخره کتاب هست، کتابخانه هست، مدرس هست، و شما هم الحمدلله جوانید، فراغت بال دارید، می‌توانید از استعدادتان استفاده کنید، به علم اهمیت دهید، به تحصیل علم اهمیت دهید، امام صادق علیه السلام در حدیث صحیح می‌فرماید: لوددت ان اصحابی ضربت رووسهم بالسیاط حتی یتفقهوا، من دوست داشتم که بر سر اصحاب من تازیانه بزنند تا بروند فقیه بشوند.

۲۳۰- درخواست شیطان از خدا

در بعضی از روایات آمده شیطان پس از رانده شدن از بهشت و سقوطش پیش خدا، به خدا گفت: من خیلی تو را عبادت کردم حالا پاداش من چه می‌شود؟ جواب آمد که تو حالت تکبّر و خودبینی پیدا کردی و عبادتهای خود را تباه کردی و اگر چیز دیگر و حاجتی غیر از پاداش می‌خواهی بگو، گفت: حاجت من این است که تا روز قیامت زنده باشم (۱) و بر اولاد آدم مسلط باشم و همچون جریان خون در رگ

و ریشه بنی آدم، بر افکار و اندیشهٔ آنان احاطه داشته باشم، به نحوی که من آنها را ببینم ولی آنها مرا نبینند؛ و خدا خواسته او را اجابت نمود. در بعضی روایات هست که شیطان شش هزار سال خدا را عبادت کرد در حالی که معلوم نیست این سالها از سالهای دنیا بود یا از سالهای آخرت؛ و سالهای آخرت، هر روزش هزار سال می‌باشد؛ شیطان یک چنین سابقه ای در عبادت داشت ولی با پیدا شدن حالت تکبر و خودبینی سابقه و ارزش او از بین رفت.

۲۳۱- تو طناب نمی‌خواهی!

بعضی مردم هستند که لازم نیست شیطان آنها را دنبال خود بکشد، خود اینها دنبال شیطان می‌روند. می‌گویند شخصی شیطان را در خواب دید که طنابهای زیادی با خودش می‌برد، به شیطان گفت این طنابها برای چیست؟ گفت اینها را به گردن بنی آدم می‌اندازم و به طرف خودم می‌کشم، در بین طنابها طناب بزرگی دید، گفت این مال چه کسی است؟ گفت برای شیخ مرتضی انصاری است، زیرا او مرد بسیار عابد و زاهدی است و نمی‌شود او را با این طنابهای کوچک به طرف خود بکشم، سؤال می‌کند آیا شیخ مرتضی انصاری را هم تا حالا به دام انداخته ای؟ شیطان می‌گوید دو سه مرتبه ای او را به دنبال خودم بردم ولی وسط راه طناب را پاره و فرار کرد، بعد می‌پرسد طنابی که به وسیلهٔ آن مرا به همراه خود می‌بری کدام است؟ جوا می‌دهد

تو طناب نمی‌خواهی، خودت بی طناب دنبال من می‌آیی! این طنابها برای آنهایی است که باید نیرو صرفشان کرد؛ بعضی «قربة الی الشیطان» از باطل حمایت می‌کنند.

۲۳۲- تلگراف بدعت است!

وهابیها بر این عقیده اند که هر چه بعد از پیغمبراکرم حادث شود باطل است، از محمّد بن عبدالوهاب رهبر وهابیها نقل می‌کنند که می‌گفت: «المحدثات بعد رسول الله کلّها بدعة» آنچه بعد از رسول الله (ص) حادث شده همه اش بدعت است. ظاهر گفته او همه چیز را شامل می‌شود، لذا باید گفت: مثلاً هواپیما بعد از پیغمبر اکرم (ص) ساخته شده پس بدعت است! نقل می‌کنند حکومت سعودی وقتی می‌خواست تلگراف و چیزهایی از این قبیل بیاورد، علمای وهابی می‌گفتند: تلگراف در زمان پیغمبر نبوده بعد ساخته شده است پس بدعت است! بالاخره به علما گفتند به هر صورت باید این گونه امور را حلال کنید، آخر نمی‌شود یک کشور تلگراف و امثال آن را نداشته باشد. اصطلاحاً بدعت به چیزهایی می‌گویند که دروغ یا حرام باشد، مثل این که کسی فکر غلطی ابداع کند و عقیده باطلی را به مردم القاء کند.

۲۳۳- آدم بی هوا!

پس از رحلت مرحوم آیت‌الله طالقانی من امامت جمعه را به

دستور و حکم مرحوم امام به عهده گرفتم (۱)، وقتی می‌خواستم به قم بیایم رفتم خدمت امام و گفتم کار مجلس خبرگان قانون اساسی تمام شده و من عازم قم هستم فردی را برای امامت جمعه تهران مشخص کنید، گفتند: شما خودتان مشخص کنید من کسی را در نظر ندارم، من گفتم: فکر می‌کنم آقای خامنه ای برای این مسئولیت مناسب باشد، ایشان فرمودند: من در این موضوع دخالت نمی‌کنم. حاج احمدآقا هم آنجا بود گفت: شما آقای گلزاده غفوری را برای این مسئولیت معرفی کنید، حالا من نمی‌دانم ایشان به چه مناسبت روی ایشان نظر داشت؛ البته ما هم با آقای غفوری رفیق بودیم در خبرگان هم بود و خیلی روحیه انتقادی داشتند و این روایات آخر قانون اساسی را هم ایشان خیلی اصرار داشتند که در آخر قانون اساسی آورده شود. من به احمد آقا گفتم: آقای خامنه ای برای امامت جمعه مناسبترند چون رکن نماز جمعه خطبه است و ایشان در خطابه تسلط دارند، بعد در نماز جمعه هم صحبت کردم و گفتم رکن نماز جمعه خطبه است و آقای خامنه ای بهتر از من خطبه می‌خوانند، احمدآقا می‌گفت وقتی امام از تلویزیون این صحبت شما را شنیدند که می‌گویید ایشان بهتر از من خطبه می‌خواند گفتند این را می‌گویند آدم بیهوا؛ بالاخره من آقای خامنه ای را معین کردم، یک نماز هم پشت سر ایشان خواندم و بعد آمدم قم.

۲۳۴- صبر مظلوم

امام علی (ع) با آن همه علم، تقوی و پاکدامنی و با آن همه

مجاهدات و مبارزات خانه نشین شود ظلم است و حضرت این ظلم را تا وقتی که به مردم ظلم و تعدی نشود می‌پذیرد. در خطبه ۷۴آمده است: «التماساً لِأَجْرِ ذَلِکَ وَ فَضْلِهِ، وَ زُهْداً فِیمَا تَنَافَسْتُمُوهُ مِنْ زُخْرُفِهِ وَ زِبْرِجِهِ» (برای درک اجر و ثواب این گذشت، و برای بی رغبتی در زیور و زینت دنیا که شما به آن شایق هستید.)

همین که انسانی محق باشد و نگذارند به حق خود برسد و برای آن صبر کند، پیش خدا اجر و ثواب دارد؛ چنین شخصی مظلوم است و خدا اجر مظلومیت را به او می‌دهد. می‌فرمایند: این که ظلم بر خودم را می‌پذیرم «التماساً لاجر ذلک و فضله» برای رسیدن به اجر و پاداش این مظلومیت و فضل آن است، و علت دیگر پذیرفتن این ظلم «زهداً فیما تنافستموه» این است که من نسبت به آنچه شما در آن دعوا و نزاع دارید بی رغبتم.

۲۳۵- چند نکته درباره اجرای حدود

الف - اگر مرتکب عمل گناه بودن عمل را نمی‌دانسته حد بر او جاری نمی‌شود.

ب- اگر شبهه ای در کار باشد حد جاری نمی‌گردد. از رسول خدا نقل شده: «ادرئوا الحدود بالشبهات»(۱) حدود را به سبب شبهات دفع نمایید.

ج- اگر گناهکار پیش از دستگیری توبه کرده باشد حد از او ساقط

می‌گردد.

د- در سرزمین دشمن حدّ بر کسی جاری نمی‌گردد، از امیرالمؤمنین (ع) نقل شده: «لایقام علی احد حد بارض العدو» (۱) بر هیچکس در زمین دشمن حد جاری نمی‌شود.

ه- اگر حد از راه اقرار متهم ثابت شده امام مسلمین می‌تواند آن را ببخشد، و راه ثبوت گناههای جنسی نوعاً اقرار است نه شهادت شهود.

و - اگر کسی در حال تهدید یا ترس یا زندان اقرار به گناه کرد اقرار او بی اعتبار است و حد جاری نمی‌شود.

از امیرالمؤمنین (ع) نقل شده: «من اقر عند تجرید او تخویف او حبس او تهدید فلا حدّ علیه» (۲) هرکس در حال لخت کردن او یا ترساندن یا حبس یا تهدید اقرار کند حد بر او نیست.

۲۳۶- سخت گیری در ازدواج!

در شرایط ازدواج نباید سختگیری کرد، برای این که رکن ازدواج پسر و دختر است و بقیه زائد است. اگر دیدی خواستگار، پسر خوبی است که مسلمان و متدین است، گرچه هیچ چیز هم ندارد دخترت را به او بده، آخر پسر و دخترهای ما که از حضرت علی (ع) و حضرت زهرا (ع) افضل نیستند که دو نفری یک پوست زیر پایشان می‌انداختند، یک مقدار شن در یک گوشه اطاقشان ریخته بودند و

گوشهٔ دیگر اطاقشان هم یک پوست بود؛ آنچه که مهم است دین است و اخلاق. حدیثی از پیغمبر اکرم (ص) هست که می‌فرماید: «اذا اتاکم من ترضون خلقه و دینه فزوّجوه» وقتی به خواستگاری دختر شما کسی آمد که دین و اخلاقش را می‌پسندی دخترت را به او بده. اگر مسلمان است و اخلاقش هم خوب است، عصبانی مزاج و بداخلاق نیست، خوش زبان و دلسوز است، دخترت را به کسی که این خصوصیات را دارد بده ولو هیچ چیز نداشته باشد، اگر نان خالی هم بخورند و خوش باشند بهتر از این است که همه وسایل رفاه را در زندگی داشته باشند اما همیشه با زشت خلقی و بدخویی در زندگی سبب ناراحتی دختر بشود. لذا اگر پسر یک اطاق اجاره ای و فرش مختصری و یک نان و پنیری با زبان خوش و محبت آمیز داشته باشد، بهتر است تا این که یک زندگی مرفه توأم با اخلاق زشت داشته باشد.

۲۳۷- آزادی حق طبیعی

حضرت امیر (ع) در نامه خود به امام حسن (ع) نوشت: «لا تکن عبد غیرک و قد جعلک الله حرّاً» (۱) بندهٔ غیر خود مباش که خدا تو را آزاد آفریده است). پس انسانها همه آزاد آفریده شده اند و طبعاً هیچکس حق تسلط یا زورگویی نسبت به دیگری ندارد، و در این رابطه مسأله جنسیت و درجه بندی مطرح نیست؛ ولی باید توجه نمود که

همانگونه که من و شما آزاد آفریده شده و حق حیات داریم دیگران نیز مانند من و شما بوده، و در نتیجه هرکس در حدی آزاد است که مزاحم حقوق دیگران نباشد زیرا تجاوز به حقوق دیگران ظلم است، و وجدان هر انسانی - با قطع نظر از ملیت و مذهب - ظلم را قبیح و زشت می‌داند؛ و همانگونه که تجاوز به جان و مال و ناموس دیگران ظلم است اهانت و هتک حیثیت و آبرو و مقدسات آنان نیز ظلم است؛ و از همه مهمتر حق خداوند متعال است که آفریننده و روزی دهنده و مالک ذات و وجود ما می‌باشد و طبعاً برحسب حکم فطرت و وجدان بر ما حقوقی دارد، و بی اعتنایی به حقوق او و سرپیچی از دستورات او - که صد درصد در طریق سعادت ما می‌باشد - ظلمی است فاحش نسبت به او و خودمان.

۲۳۸- موسیقی

موسیقی دارای انواع گوناگون است، و به طور کلی همهٔ آنها در روح و روان انسانها تأثیر عمیق دارد، برخی از آنها حلال و برخی حرام است؛ و به طور اجمال آنچه که روح انسان را به دنائت و حقارت یا فحشاء و شهوات تحریک می‌کند و طبعاً جامعه را جذب مظاهر فساد می‌نماید و یا همچون مواد سکرزا عقل و تمیز انسان را تحت الشعاع قرار می‌دهد حرام است و اگر - از باب فرض - در مورد خاصی مفسده انگیز بودن آن احراز نشود گوش دادن به آن مانعی ندارد.

۲۳۹- ارتباط دانش با خداشناسی

﴿فَإِنَّهُ إِنَّمَا یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ العُلَماء﴾

(پس همانا بندگان دانای خدا، از خدا ترس دارند.)

اگر کسی واقعاً عالم باشد، خدا را بشناسد، صفات و کمالات حق تعالی را فهمیده باشد، قهراً خشیت برایش حاصل می‌شود؛ و این خداشناسی از طریق علوم مادی نیز حاصل است؛ ظاهراً مراد از «علماء» در آیه شریفه: ﴿إِنَّمَا یَخشَی اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ العُلَماء﴾، علم فقه و اصول نیست؛ بلکه به قرینه آیات قبل، این آیه شامل علوم طبیعی و اجتماعی می‌شود؛ آنجا که خدای متعال می‌فرماید: ﴿أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ ثَمَرَاتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوَانُها و مِنَ الجِبَالِ جُدَدٌ بِیضٌ وَ حُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهَا وَ غَرَابِیبُ سُودٌ وَ مِنَ النَّاسِ وَ الدَّوابِّ وَ الْأَنْعَامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ کَذلِکَ (۱)﴾

یعنی: «آیا ندیدی که خداوند آب را از آسمان نازل کرد، پس به وسیله آن میوه ها و ثمرات گوناگونی را پرورش دادیم و در کوهها رگه هایی سفید و سرخ و سایر رنگها و رگه هایی بسیار سیاه قرار داد، همچنین مردم و جنبندگان و چهارپایان را با رنگهای گوناگون خلق نمود.»

در این آیات، خدا به نظام تکوین اشاره کرده و این حقیقت را بیان

می‌کند که این موجودات با این عظمت و ریزه کاری خلق شده اند و اینها همه حکایت از این دارند که این موجودات یک خالقی دارند که او قادر مطلق است، حکیم مطلق است؛ آنگاه پس از بیان این موارد که همگی مربوط به زمین شناسی، معدن شناسی، انسان شناسی و حیوان شناسی است، خدا می‌فرماید: ﴿إِنَّمَا یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاء﴾ یعنی: هر کس اینها را بلد باشد و بداند که در نظام وجود چقدر دقت و قدرت و صنعت و ریزه کاری به کار رفته است، او قهراً خاشع و خداترس می‌شود؛ پس معلوم می‌شود مراد از «عالم» در این آیه، عالم فقه و اصول نیست، بلکه مراد این است که اگر کسی به علوم طبیعی و اجتماعی و انسانی پی ببرد و بداند نظام هستی خالقی حکیم، دانا و قادر دارد، قهراً در برابر او خاشع می‌شود (۱).

۲۴۰- شیطانی به نام خنّاس

در حدیث آمده است وقتی که آیهٔ توبه نازل شد شیطان ناراحت شد، بالای کوهی رفت و بچه شیطانها را صدا زد و گفت: باید فکری

بکنیم، ما با زحمت اولاد آدم را اغوا می‌کنیم، فریب می‌دهیم، دنبال دنیا و شهوات می‌بریم، یکدفعه پشیمان می‌شود و توبه می‌کند و تمام زحمت های ما از بین می‌رود، هر یک از بچه شیطانها پیشنهادی کرد، اما شیطان بزرگ نپسندید تا این که الخنّاس - یعنی تأخیر اندازنده - پیشنهاد کرد: ما که بر اولاد آدم مسلط هستیم هر موقع خواست توبه کند می‌گوییم حق با تو است اما چند روز دیگر صبر کن تا فلان کارت تمام شود، به همین صورت هر وقت می‌خواهد مهیای توبه شود تأخیر می‌اندازیم، آرزوها و شهواتش را در مقابل چشمش مجسم می‌کنیم، تا مرگ او برسد و موفق به توبه نشود، این پیشنهاد به نظر شیطان خوب آمد. (۱)

۲۴۱- انسان از ماده انس یا نسیان؟

بعضی گفته اند «انسان» از ماده «انس» است از آن جهت که انسانها با یکدیگر یا با هر چیزی مأنوس می‌شوند، و لذا می‌گویند: انسان مدنی بالطبع است، چون طبعاً حالت انس گرفتن در انسان قوی است؛ طبق این احتمال «الف و نون» آن زائده است و وزن آن «فعلان» است. و بعضی گفته اند از ماده «نسیان» است و اصل آن «انسیان» و همزهٔ آن زائده و وزن آن «افعان» است، در روایتی مرفوعه (بدون سند متصل) مرحوم صدوق در کتاب علل از امام صادق (ع) نقل می‌کند به این مضمون: «انسان چون اهل نسیان است به او انسان گفته شده است».

حتی حضرت آدم (ع) از همان اول با این که بنا بود به آن شجره نزدیک نشود به زودی فراموش کرد و نزدیک شد و لذا قرآن فرمود: ﴿فنسی و لم نجد له عزماً﴾ (۱) آدم تصمیم خود را فراموش کرد و ما از او تصمیمی نیافتیم. و ما نیز همین طور فراموشکاریم، و شاید این فراموشی یک نعمتی باشد برای انسان؛ زیرا هر روز مصائبی مشاهده می‌کنیم و عزیزانی را از دست می‌دهیم که اگر فراموشی نبود امکان زندگی نبود.

۲۴۲- تقدس نمائی ابوبکر

در تاریخ زیاد نقل شده که ابوبکر هر کجا گیر می‌کرد می‌گفت: «اقیلونی، اقیلونی» یعنی این خلافت را از من بگیرید و به دیگران بدهید، خلافت را برگردانید - این از تقدّس نمایی او بوده - و در جای دیگر دارد که ابوبکر می‌گفته: «اقیلونی، اقیلونی و لست بخیرکم و علی فیکم» خلافت را از من بگیرید و من بهتر از شما نیستم در حالی که علی در بین شماست. بعضی از بزرگان گفتهاند: منظورش از این کلام تحریک به کشتن علی (ع) بوده است (۲). حضرت می‌فرماید: اگر علاقه ای به خلافت نداری و می‌گویی از من بگیرید، چرا خلیفهٔ بعد از خود را تعیین می‌کنی؟ اظهار بی علاقگی به خلافت دکان بوده است. ابن ابی الحدید می‌گوید: ابوبکر در لحظات آخر زندگی هنگام جان کندن عثمان را احضار کرد و به او گفت: بنویس این وصیت ابوبکر است به مسلمین، پس حالت اغماء و بیهوشی او را گرفت؛ کاتب از

خود نوشت: بعد از خود عمر بن خطاب را خلیفه قرار دادم، وقتی به هوش آمد پرسید چه شد؟ کاتب گفت: نوشتم بعد از خود عمر بن خطاب را خلیفه قرار دادم، ابوبکر گفت: الله اکبر ترسیدی اگر من در بیهوشی بمیرم مردم اختلاف پیدا کنند؟ گفت: آری، ابوبکر گفت: «جزاک الله خیراً عن الاسلام و اهله» خدا تو را جزای خیر دهد از ناحیه اسلام و اهل اسلام (۱). به هر حال خلافت را بعد از خودش به عمر داد.

۲۴۳- حاج شیخ احمد حججی

مرحوم حاج شیخ احمد بسیار عالم روشنی بود، روحانیین دیگر در نجف آباد خیلی با مردم سر و کار نداشتند، نمازشان را در مسجد می‌خواندند و می‌رفتند، حتی کسی جرات نداشت از آقا یک مساله بپرسد؛ ولی برعکس مرحوم حاج شیخ احمد خانه اش یک سر نجف آباد بود و مسجدش یک سر دیگر، معمولا یک ساعت به غروب راه می‌افتاد برود مسجد، در بین راه به دکانهای مختلف سر می‌زد، مردم مساله می‌پرسیدند، یک کسی مساله ای داشت، کاری داشت، نزاعی و اختلافی داشت می‌گفت حاج آقا خواهش می‌کنم تشریف بیاورید، ایشان در همان دکان مساله اش را حل می‌کرد و جوابش را می‌داد، وضو یادش می‌داد، نماز یادش می‌داد، وجوهاتش را حساب می‌کرد، اختلافات را حل می‌کرد..؛ من یادم هست یک زمان پنج شش

ساله بودم در باغ گوسفند می‌چراندم، ایشان قدم زنان وارد باغ شدند و سراغ پدرم را از من گرفتند، من دویدم رفتم به پدرم گفتم یک کسی که یک چیزی روی سرش هست آمده با شما کار دارد، آن زمان من کلمه عمامه را نمی‌دانستم، پدرم آمد دید مرحوم حاج شیخ احمد است، ایشان خیلی با مردم خودمانی بود، در بیان مسائل و احکام خیلی خوش ذوق بود.

۲۴۴- سفارش به ایرانیان خارج از کشور

به همهٔ ایرانیان و آزاداندیشان خارج از کشور درود می‌فرستم و به آنان سفارش می‌کنم که همواره خدا و دستورات خدا و خدمت به خلق خدا را در نظر داشته باشند، و در جهت منافع ملی کشور خود گام بردارند؛ هیچگاه عملکرد افراد نادان از مدعیان اسلام و یا برخی از ما روحانیین را به حساب اصل اسلام و حکومت دینی نگذارند، و در زندگی و منش خود سیره و روش پیشوایان معصوم را الگو و سرمشق خود قرار دهند، به خاطر ناراحتی از رفتار من و امثال من با اسلام و قرآن و نهج البلاغة علی (ع) قهر نکنند، نقاط مثبت فرهنگهای مختلف جهان را پذیرا باشند و از نقاط مبتذل آنها پرهیز نمایند، جنبه های مثبت فرهنگ ایرانی را به آنان منتقل نمایند.

۲۴۵- ضرورت دانستن علم فلسفه و کلام

از جمله چیزهایی که لازم و ضروری است در این زمان که آقایان

اهل علم باید بدانند، مسائل کلامی و فلسفی است. مرحوم آیت‌الله العظمی بروجردی رحمة الله علیه وحشت داشت و می‌فرمود از مشهد به ما فشار می‌آورند؛ در دنیای امروز اگر شما مسائل کلامی و فلسفی را وارد نباشید این شبهاتی که نسل جوان دارند و شبهاتی که خارجیها القاء کردند، راجع به اصل خدا و صفات خدا شبهات القاء کرده اند، نمی‌توانید پاسخگو باشید. عرض کردم حالا فرض می‌کنیم فلسفه بالذات حرام باشد، دیگر بالاتر از این نیست که می‌شود مثل سحر؛ خود آقایان می‌گویند سحر و جادو اگر برای ابطال سحر باشد لازم است عده ای یاد بگیرند برای اینکه جادوها را باطل کنند. پس بنابراین برای اینکه جادویی که فلاسفه غرب و متغربین دارند و ذهن جوانها را مشوب می‌کنند، برای پاسخگویی آنها لازم است که آقایان فلسفه بلد باشند.

۲۴۶- تلاش ساواک علیه انقلاب به بهانه یک کتاب

جناب آقای دکتر فضل الله صلواتی از انقلابیون بنام اصفهان نقل می‌کند که در سالهای ۵۱ تا ۵۳ که در زندان ساواک اصفهان بوده اند، هر یک از طلبه ها و روحانیون را که در این شهر دستگیر کرده و به زندان می‌آوردند در بازجویی از آنها از کتاب شهید جاوید پرسش می‌کردند. یکی از بازجوهای ساواک به نام میرزا آقا رضوی از خود ایشان کتبا سئوال می‌کند که آیا کتاب شهید جاوید را خوانده ای؟ آقای صلواتی می‌گوید مقدار زیادی از آن را خوانده ام. می‌نویسد که نظرت را درباره این کتاب بنویس؟ ایشان می‌نویسد: کتابی بوده تحقیقی و بیشتر در