کتاب‌ها ‹ جلوه‌های ماندگار

جلوه‌های ماندگار

۳۱۶ صفحه

کرده بودند و امام گفته بودند من در این مسائل دخالت نمی‌کنم و به من ارجاع داده بودند؛ بعدا اعضای ستاد انقلاب فرهنگی آقایان دکتر عبدالکریم سروش و دکتر علی شریعتمداری و دونفر دیگر آمدند پیش من که شما برای دانشگاهها نماینده معین کنید و من این کار را انجام می‌دادم، بعد کم کم یک هیاتی را معین کردیم به عنوان هیات مرکزی بر کار نمایندگان در دانشگاهها نظارت داشته باشند، آنها سه نفر بودند: آقای احمد جنتی، آقای عباس محفوظی و آقای محمدی گیلانی، و کم کم این جهت در دانشگاهها تثبیت شد، البته بعضی از نمایندگان موفق بودند بعضی هم نتوانستند کاری انجام دهند.

کار دیگر، تعیین شورای مدیریت حوزه علمیه قم بود؛ بدین صورت که من یک روز خدمت امام رفتم و به ایشان عرض کردم: سابقا شما می‌فرمودید ما قدرت نداریم که حوزه را تنظیم کنیم ولی الان که قدرت دست شماست بجاست این کار انجام شود، حوزه یک مدیریت می‌خواهد یک نظمی می‌خواهد اینکه می‌گویند حوزه نظمش در بی نظمی است درست نیست؛ ایشان فرمودند: پیش آقای گلپایگانی بروید ایشان هم حاضر شوند. من رفتم منزل آیت‌الله گلپایگانی و جریان را مطرح کردم و گفتم امام فرموده اند که خدمت شما بیاییم؛ بالاخره بنا شد سه نفر را آیت‌الله گلپایگانی معین کنند، سه نفر را هم من از طرف امام معین کنم، آیت‌الله گلپایگانی سه نفر خودشان را معرفی کردند و ما قبول کردیم ولی سه نفر که من معین کرده بودم یکی از آنها آقای مشکینی بود که آیت‌الله گلپایگانی نپذیرفتند، بعد ایشان را عوض کردم که آیت‌الله گلپایگانی راضی

بشوند، این سه نفر آقای دوزدوزانی، آقای راستی و آقای کریمی بودند و سه نفر آیت‌الله گلپایگانی آقایان صابری همدانی، افتخاری و طاهر شمس بودند، بعدا آقایان جامعه مدرسین نیز سه نفر ضمیمه کردند.

از جمله امور دیگری که مرحوم امام به من محول نمودند رسیدگی به شکایت ورثه مرحوم آقای حسین همدانیان در رابطه با موقوفات آن مرحوم بود که گفته می‌شد بر خلاف نظر آن مرحوم عمل می‌شود، و من پس از بررسی کامل نتیجه راطی نامه ای به ایشان نوشتم که نظر اینجانب مورد توجه قرارگرفت و آن را تأیید کردند.

۱۱۶- طهارت اهل کتاب

مقصود از کافر بودن اهل کتاب کافر بودن نسبت به اسلام اس نسبت به مبدأ و معاد. و به نظر اینجانب اهل کتاب - یهود، نصاری و مجوس - ذاتاً نجس نیستند و نجاست آنان عارضی است؛ به جهت عدم اجتناب از خوک و خمر و می‌ته و امثال اینها. مسلمان نیز اگر از اینها اجتناب نکند نجاست عارضی دارد. پس اگر اهل کتاب دست و بدن خود را بشویند پاک می‌شوند ند.

۱۱۷- نمی‌دانم؛ نصف علم

کسانی که رهبر فکری جامعه هستند و عقاید و افکار و ایده مردم به دست آنهاست خیلی باید دقت کنند؛ فتوی دهندگان، اهل منبر و گویندگان که مردم پای منبر و صحبت آنها نشسته اند تا چیزی یاد بگیرند، معارف و احکام اسلامی را از آنان یاد بگیرند، وظیفه آنان

خیلی سنگین است؛ اگر فکر و مطالعه کرده مطالب حق را برای مردم بگویند، اجر پیروان به آنان نیز داده می‌شود؛ و اگر مطالب غلط برای مردم بگویند و در آنها انحرافی پیدا شود، گناه پیروان برای آنان نیز نوشته می‌شود. معروف است که «لاأدری نصف العلم» نمی‌دانم، نصف علم است. همین که بداند نمی‌داند، نصف از کمال را طی کرده است. مجهولات ما خیلی بیشتر از معلوماتمان می‌باشند، لذا باید جواب هر سؤالی را که نمی‌دانیم صریحاً بگوییم نمی‌دانیم تا مردم به اشتباه نیفتند.

۱۱۸- دموکراسی اسلامی

ممکن است کسی بگوید در حکومت دموکراسی در مقام عمل هر آنچه مردم بخواهند اجرا می‌شود و هیچ اراده ای فوق خواست آنان نیست در حالی که در حکومت اسلامی بدون توجه به خواست آنان یک سری از ارزشها و احکام دینی است که تقدم و تعیّن دارند؛ اما با کمی تأمل این اشکال نیز برطرف می‌شود، زیرا اسلام منحصر در مسائل عبادی و اخلاقی نیست بلکه در همه مسائل سیاسی و اقتصادی و اجتماعی و جزایی دستور و برنامه دارد و فرض ما این است که اکثریت مردم ملتزم به موازین اسلامی و خواهان برقراری حکومت اسلامی و اجرای دستورات دینی هستند و برای اسلام و احکام آن ارزش قائل اند. در این فرض در حقیقت مردم با بیعت خود به اجرای آن ارزشها و احکام اسلامی تن داده اند، و چنانچه مردم به طور کلی چنین حکومتی را نپذیرند یا آن را مشروط به عدم اجرای برخی از احکام بدانند، در حقیقت از التزام به موازین اسلامی دست

برداشته اند و طبعاً موضوع بحث تغییر می‌کند؛ ولی حقیقت این است که مردم ما مخالف حکومت اسلام و اجرای موازین اسلامی نیستند، بلکه از استبداد قشر خاص و اینکه درک و برداشت از اسلام را در انحصار خود و برداشت دیگران را کفر و ارتداد پنداشته ناراحت اند.

۱۱۹- علاقه مند و دلسوزترین نسبت به استاد

چون حضرت امام شدیدا مورد علاقه من بودند، و اولین کسی بودند که حکومت اسلامی را تشکیل دادند، دلم می‌خواست هیچ سوژه ای علیه ایشان نباشد و اگر من نامههایی به ایشان می‌نوشتم بر همین منظور بود، و همه می‌دانند که به خاطر وقار و آن چهره ملکوتی که داشتند افراد معمولا جرات حرف زدن با ایشان را نداشتند و شاید تنها من بودم که با صراحت مطالب خودم را با ایشان مطرح می‌کردم و این به دلیل علاقه شدیدی بود که من به ایشان داشتم و می‌خواستم ایشان همیشه با همان چهره ملکوتی و قداست معنوی باشند، آقای حاج احمد آقا آقازاده ایشان شاهدند که من کرارا به ایشان می‌گفتم باید علاوه بر حفظ جهات جسمی و بهداشت حضرت امام، جهات معنوی و ملکوتی و قداست و موقعیت ایشان را هم حفظ کنیم تا چهره ولایت فقیه همیشه در تاریخ برای مثلا صد یا پنجاه سال آینده محفوظ بماند.

۱۲۰- تاریخ زبان دارد!

تاریخ در حالی که گذشته را بیان می‌کند بی زبان است اما برای اهل علم و فهم زباندار است. با مطالعهٔ تاریخ گذشتگان انسان می‌بیند

سلاطین بزرگ با چه قدرتهایی سرکوب شدند، ثروتمندان بزرگ ثروتشان به باد فنا رفت و خودشان هم رفتند، خوبان و بدان همه رفتند، از خوبان خوبیهایشان و از بدان بدیهایشان در تاریخ ماند. بیش از نصف قرآن ذکر داستان پیغمبران و همچنین سرکشهای روزگار مثل فرعون و نمرود است. هدف قرآن این است که دیگران عبرت بگیرند و بدانند که قدرت و زور از آنها گرفته و تاریخ تکرار می‌شود.

۱۲۱- کسانی که در تربیت من تأثیر گذار بودند

آنانی که در تربیت من بسیار موثر بودند درجه اول پدرم بود (۱) چون

با علما سروکار داشت، بعد مرحوم حاج شیخ احمد بود با آن عنایتی که به تربیت طلاب داشت، با آن ساده زیستی و ارتباط و علاقه ای که با مردم داشت، و این روحیات از همان اول در من خیلی تاثیر گذاشت؛ به نظر من روحانی باید با مردم سر و کار داشته باشد، اهل تشریفات و

این حرفها نباشد، نخواهد برای خودش امتیاز قائل بشود. اینکه ما می‌شنیدیم که مثلا پیغمبراکرم نگ (ص) وقتی که با اصحاب می‌نشستند دایره وار می‌نشستند و جلسه شان امتیاز نداشت و اگر یکی از خارج می‌آمد می‌گفت ایکم محمد؟ (کدام یک از شما محمد است)، واقعا می‌شود گفت مرحوم حاج شیخ احمد این گونه بود، و اینگونه ی تکلف زندگی کردن در روح من خیلی اثر می‌گذاشت؛ و بعد هم اساتید دیگر، خداوند درجات همه را متعالی فرماید.

۱۲۲- محکوم به ۱۰ سال زندان

یک روز به ما گفتند شما را می‌خواهیم ببریم کمیته (کمیته مشترک محل بازجویی و شکنجه ساواک) پیش عضدی (سر بازجوی ساواک)، در کمیته برای ما لباس زندان آوردند که بپوشیم، آقای انواری با آن هیکل بزرگ ژاکت به بدنش نمی‌رفت ما هم می‌خندیدیم، برای آقای طالقانی لباس آوردند ایشان ناراحت شد و گفت: من لباسهایم را بیرون نمی‌آورم، گفتند: باید در بیاوری! ایشان گفت: رسولی (سربازجوی اوین) کجاست؟ رسولی را بگویید بیاید؛ همه این برنامه ها بازی بود و می‌خواستند ما را اذیت کنند، بالاخره ما را با همان لباس روحانیت بردند پیش عضدی. در ضمن گفت و شنیدهای زیاد آقای طالقانی سراغ اعظم خانم دخترشان را گرفتند، عضدی گفت: با اجازه شما او را به زندان ابد محکوم کرده ایم، ایشان متغیر و ناراحت شدند و گفتند: چرا؟! من هم از سیدهادی هاشمی دامادم

سراغ گرفتم گفت: می‌خواهید با او ملاقات کنید، مرا بردند در یک اطاق، بعد او را با پای شل و مجروح آوردند و حدود یک ربع ساعت با او ملاقات کردم، او را به دوازده سال زندان محکوم کردند و در این اواخر مدتی هم او را در اوین در جمع ما آوردند.

من و آقای طالقانی هر یک به ده سال زندان محکوم شده بودیم، آقای هاشمی به سه سال زندان محکوم شده بود، آقای لاهوتی به چهار یا پنج سال، اما اعظم خانم را ابد داده بودند. وقتی برگشتیم به اوین آقای انواری این جریان را به عربی جور کرده بود و به صورت روضه با لحن می‌خواند: قال السید: این الرسولی؟ این الرسولی؟... خلاصه خیلی برنامه های خوشمزه ای آنجا داشتیم، حالا نگو اینها مخفیانه آنجا ضبط گذاشته اند و حرفهای ما را ضبط می‌کنند، این جریان را وقتی فهمیدیم که یک روز راجع به شهرهای قفقاز صحبت شد که هفده شهر قفقاز مال ایران بوده روسها آمده اند گرفته اند، حالا که بحرین را مطرح می‌کنند مال ایران است چرا شهرهای قفقاز را مطرح نمی‌کنند و مقداری روی این قضیه صحبت کردیم. فردای آن روز صبح عاشورا بود سرهنگ وزیری که رئیس آنجا بود آمد برای ما صحبت کند، اول یک مقدار حالت گریه به خودش گرفت، بعد گفت: من پول داده ام به سربازها و گفته ام امروز روضه بگیرند و عزاداری کنند، بعد بدون مقدمه گفت: آخه ما این شهرهای قفقاز را چطور می‌توانیم پس بگیریم؟ با این قدرت روسها ما با زور می‌توانیم خودمان را نگه داریم! بالاخره از این مطالب فهمیدیم که صحبتهای ما به گوش اینها

می‌رسد و از آن روز به بعد یک مقدار مسائل را کنترل کردیم.

۱۲۳- چرا عثمان کشته شد؟

حضرت امیر (ع) می‌فرماید (۱): آنچه باعث قتل عثمان شد دیکتاتوری و استبداد او بود. انسان هر چه مقامش بالا باشد، باید در مسائل با دیگران مشورت کند، پیغمبراکرم با این که عقل کل است خداوند به او می‌فرماید: ﴿و شاورهم فی الامر﴾ (۲) ای پیغمبر با مردم مشورت کن. مشورت به معنای شخصیت دادن به افراد است، وقتی به افراد شخصیت داده شد آنها برای کار کردن بیشتر شوق پیدا می‌کنند، و آنها هم متقابلاً برای تو شخصیت قائل می‌شوند. در مشورت مطلب پخته تر می‌شود و راه صواب به دست می‌آید؛ علی (ع) در نهج البلاغه می‌فرماید: «من شاور الرّجال شارکها فی عقولها» (۳) کسی که با مردم مشورت کند خودش را در عقل آنها شریک کرده است. خلاصه آن که عثمان دیکتاتوری کرد، دیکتاتوری هم عکس العمل دارد، عکس العمل آن یورش مردم بود، هم عثمان در دیکتاتوری خود بد کرد و هم مردم در یورش خود به عثمان، و جزای هر کدام را خدا می‌دهد.

۱۲۴- فقه شیعه مانند حاشیه ای بر فقه اهل سنت

مرحوم آیت‌الله بروجردی می‌فرمودند: که فقه ما مثل حاشیه ای

است بر فقه اهل سنت، چون حکومت و دولت و ملت همه بودند روایات اهل سنت در آن زمان مطرح بوده، فتاوای آنها مطرح بود ده و روایات ائمه ما گاهی ناظر به فتاوای آنها بوده است، اگر در یک مساله روایاتی که در صحیح بخاری و مسلم و سایر کتب اهل سنت هست اینها را هر چند در پاورقی ذکر می‌کردیم و طالب علم اینها را با روایات خودمان تطبیق می‌کرد خیلی بهتر بود.

۱۲۵- در نشست باربرداران!

نقل است که رضاشاه پهلوی ممنوع کرده بود در کشور کسی از واژه های عربی استفاده کند، چون زبان قرآن بود و آنها به بهانه استفاده از زبان فارسی اهداف دیگری داشتند. روزی یکی از وزرا دیر به خدمت شاه رسیده بود، هنگامی که مورد اعتراض شدید واقع شد، به جای جمله: قربانت شوم در جلسه وزرا شرکت کردم، علت را اینگونه حکایت کرد: برخیت گردم در نشست باربرداران، آنبازی کردم!

۱۲۶- دروغ سیاسی، وعده سیاسی

دو صفت اصولاً در سیاستمداران دنیا وجود دارد؛ وقتی با مردم سخن می‌گویند، دروغ می‌گویند؛ اگر از آنها بپرسند چرا دروغ می‌گویید؟ جواب می‌دهند: این دروغ سیاسی است! وعده می‌دهند ولی عمل به وعده های خود نمی‌کنند، اگر بگوییم چرا خلاف وعده عمل می‌کنید؟ جواب می‌دهند: وعده سیاسی بود! و ...

۱۲۷- شبی به یاد ماندنی

گاهی اوقات در زندان دور هم می‌نشستیم و به قول معروف گعده داشتیم، شب نیمه شعبان بود دور هم جمع شده بودیم بنا شد هرکس با آواز یک بیت شعر بخواند، الزامی بود که همه باید می‌خواندند برای تفریح، آقای طالقانی خیلی بد می‌خواند، من هم خیلی بد می‌خواندم، آقای هاشمی بدتر از هر دوی ما می‌خواند، آقای لاهوتی نسبتا بد نمی‌خواند، آقای جلال رفیع هم بد نمی‌خواند، ایشان خیلی جوان خوشمزه و با استعدادی بود، او ضمن صحبتهایش گفت: یک داستان برایتان بگویم بخندید، در کرج یک طلبه ترک زبان منبر می‌رفت، به او گفتند حاج آقا کمونیستها خیلی زیاد شده اند شما روی منبر یک چیزی علیه آنها نمی‌گویی؟ گفت ان شاء الله فردا شب می‌گویم، فردا شب منبر رفت و با همان لهجه ترکی گفت: کمونیسم نمنده؟! مارکسیسم نمنده؟! ایسلام ایسلام! کمونیسم تف! مارکسیسم آه، ایسلام، انسان از اسمش چیف می‌چند. بعد از منبر آمد پایین و گفت خوب منبری رفتم؟ گفتند آره خیلی خوب ردشان کردی! از این برنامه ها هم گاهی داشتیم.

۱۲۸- حرکت جوهری و تجرد روح

در مساله حرکت جوهری باید گفت آنچه در مساله معاد موثر است مساله تجرد روح است، مساله تجرد روح را اگر نتوانیم ثابت کنیم در معاد به اشکال برمی خوریم، مساله تجرد روح از مسلمات است، روح ظاهرا همان طور که صدرالمتالهین می‌گوید جسمانیه الحدوث و روحانیه البقاء است و با حرکت جوهری به مرحله تجرد می‌رسد، به

این معنا که روح محصول عالی ماده است، انسان در مقام تکامل به مرحله تجرد می‌رسد، قرآن کریم هم بر این معنا دلالت دارد: ﴿ثم انشاناه خلقا آخر﴾ (۱) همین را که از نطفه شروع شده خلق آخر قرار دادیم، به این معنا که ماده در اثر حرکت تکاملی به اولین مرحله تجرد می‌رسد، بعد مراحل تجرد را طی می‌کند تا می‌رسد به تجرد عقلانی، و مجرد که شد مجرد دیگر باقیست. اینگونه نیست که خداوند بدن انسان را که کامل شد یک روح مجرد از یک عالمی بیاورد در این بدن قرار بدهد، اصلا این محال است که یک موجود مستقل مجردی جداگانه بیاید با این ماده جفت بشود، قضیه جسم و جان قضیه راکب و مرکوب نیست بلکه همین ماده است که تکامل پیدا می‌کند و به اولین مرحله تجرد که رسید مراحل بعدی تجرد را طی می‌کند؛ و مساله معاد هم بر همین اساس مبتنی است اما این بحث مقدماتی دارد که اینجا جای بحث آن نیست. حرکت جوهری به این معناست که به طور کلی اعراض نمودهای جوهرند، اعراض چیز مستقلی نیستند و این نمی‌شود که خود جوهر متحرک و متدرج نباشد اما اعراض متدرج باشند، تکامل عرض به تبع تکامل خود جوهر است، تا در ذات تدرج و تکاملی نباشد اعراض تکامل پیدا نمی‌کنند، برای اینکه اعراض وجودشان متحد با وجود جوهر است جوهر وجود جدایی ندارد، هر چه ما نمود آن را مشاهده می‌کنیم بود آن جوهر است، اگر چنانچه جوهر تدرج و تکامل نداشته باشد دگرگونی حاصل نمی‌شود، نمی‌شود وجود هر چیز سرجایش باشد و نمودش تغییر کند، سیب

خودش تکامل پیدا می‌کند که رنگش و وزنش عوض می‌شود، اجمالا اعراض وجود جدایی ندارند و وجودشان از مراتب وجود جوهر است، متحد با وجود جوهر هستند، جلوه آن هستند؛ این یک واقعیتی است که مرحوم صدرالمتالهین کشف کرده است حقیقت هم همین جور است، و اصلا اینکه یک نطفه انسان می‌شود این فقط کم و اعراضش عوض نمی‌شود بلکه صورت نوعیش عوض می‌شود، در این صورت نطفه تا برسد به مرحله انسانیت دارای یک صورت نوعیه متصله متدرجه متکامله است.

۱۲۹- مقام فانی فی الله

زمانی که مقام عبودیت کامل نشود فانی فی الله نیست، و تا هنگامی که فانی فی الله نباشد معراج و رسالت نیست، گفته اند اگر کسی فانی فی الله شود «ذو عین واحدة» می‌شود و به ما سوی الله توجهی ندارد، تمام توجه او به خداست. اما کسی که بر اثر عبودیت به مقام رسالت و امامت می‌رسد «ذو عینین» صاحب دو چشم می‌شود، در عین حالی که فانی فی الله است، اما از ناحیه حق هم مبعوث به طرف خلق شده و باید به خلق خدا هم توجه کند؛ با این که از خدا غافل نمی‌شود به بندگان خدا هم توجه دارد، آنها را ارتقاء رتبه و مقام می‌دهد، در عین این که فانی فی الله است، با بندگان خدا هم حشر و نشر دارد و رذایل روحی آنها را پاک می‌کند و آنها را به درجه و کمال می‌رساند. این کار، کار همه کس نیست؛ زیرا وقتی ما فانی فی الله شدیم اگر به طرف

مخلوق توجه کنیم از خدا غافل می‌شویم و آن مرتبه فنای فی الله را از دست می‌دهیم. عارف هم روی همین حساب است که نمی‌تواند به مخلوق خدا توجّه کند، پس عارف فقط می‌تواند خود را فانی فی الله کند، ولی نمی‌تواند هیچ گونه توجهی به بندگان خدا داشته باشد؛ و رسول خدا (ص) و اولیاء او هستند که دارای هر دو جنبه می‌باشند.

۱۳۰- وسعت موضوع حرمت احتکار

موضوع احکام احتکار در اخبار اهل بیت (ع) و کلمات فقهای اعلام در پنج یا شش یا هفت چیز یعنی گندم، جو، خرما، مویز، روغن، زیتون و نمک خلاصه می‌شد، با اینکه این قبیل احکام از قبیل احکام عبادی نیستند که مبتنی بر تعبدِ محض باشند که مصالح و مفاسد آنها بر ما پوشیده است، بلکه به لحاظ مصالح و ملاکهای اقتصادی و حیاتی انسانها تشریع شدهاند؛ پس در عصر ما با تحول عمیق در زندگی انسانها و نیازهای ضروری آنان قهراً موضوع حرمت احتکار خیلی وسیعتر خواهد بود، مثلاً نمی‌توان گفت که احتکار در زیتون جایز نیست ولی در داروهایی که حیات بعضی انسانها وابسته به آنها می‌باشد مانعی ندارد.

۱۳۱- معلوم می‌شود ابوبکر آینده نگرتر بود...!

یکی از علمای شیعه میهمان یکی از علمای اهل سنت می‌شود. عالم سنی شرط می‌گذارد درباره مباحث خلافت بحثی

نشود. عالم شیعی می‌گوید: من فقط یک نکته می‌گویم و آن اینکه: ابوبکر خیلی آدم دوراندیشی بود. عالم سنی تعجب می‌کند. عالم شیعی ادامه داد و حتی از پیامبر هم در دوراندیشی جلوتر بود چرا که برای پس از خودش عمر را به عنوان خلیفه مشخص کرد ولی به عقیده شما پیامبر با آن عظمت کسی را به عنوان خلیفه پس از خودش نصب نکرد!

۱۳۲- عالم جلیل القدر آیت‌الله حاج میرزا علی آقا شیرازی

در این اواخر که در اصفهان بودم با مرحوم آیت‌الله حاج میرزا علی آقا شیرازی مانوس شده بودم؛ ایشان در مدرسه صدر نهج البلاغه درس می‌دادند، گاهی از اوقات درس ایشان می‌رفتم؛ بعد وقتی که من آمدم قم و با مرحوم شهید مطهری آشنا شدم و در تابستان با هم به اصفهان رفتیم به ایشان گفتم برویم درس نهج البلاغه، گفت مگر نهج البلاغه درس خواندنی است؟ گفتم اگر حاج میرزا علی آقا درس بگوید آری! بعد به اتفاق آقای مطهری رفتیم در مدرسه صدر پای درس ایشان، مرحوم آقای مطهری خیلی مجذوب ایشان شد؛ و در کتاب عدل الهی خود این داستان را نقل می‌کند که هم مباحثه من که اهل اصفهان بود پیشنهاد کرد که در درس نهج البلاغه حاج میرزا علی آقا شرکت کنیم و این پیشنهاد برای من طلبه کفایه خوانده سنگین بود ولی رفتم و زود به اشتباه بزرگ خود پی بردم و دانستم نهج البلاغه را من نمی‌شناخته ام، به علاوه دیدم با مردی از اهل تقوا و معنویت

روبرو هستم که خودش نهج البلاغه مجسم بود و مواعظ نهج البلاغه در اعماق جانش فرو رفته بود. وقتی که حاج میرزا علی آقا فوت شد به دستور مرحوم آیت‌الله بروجردی جنازه اش را در شیخان قم دفن کردند؛ یک روز آقای مطهری از تهران آمده بود قم گفت: من این دفعه به قصد زیارت قبر حاج میرزا علی آقا به قم آمدم، مخصوص زیارت قبر ایشان. خود من هم الان گاهی می‌روم در شیخان سر قبر حاج میرزا علی آقای شیرازی؛ ایشان مرد از دنیا گذشته و وارسته ای بود، در طب قدیم استاد بود، ولی خیلی کم طبابت می‌کرد؛ ما یک مقدار قانون بوعلی سینا را پیش ایشان خواندیم، قسمتهایی از نهج البلاغه را هم پیش ایشان خواندیم. ایشان اواخر عمر آیت‌الله العظمی بروجردی آمدند قم؛ گاهی هم برای طلبه ها منبر می‌رفتند، از اول تا آخر منبر خودش گریه می‌کرد، دیگران هم گریه می‌کردند، همین طور نهج البلاغه را با یک حالی می‌خواند، و نوعا از اینکه پشت سرش نماز بخوانند کراهت داشت؛ در خانه اش تا آخر هم برق نکشیده بود، یک روز به ایشان گفتم آقا چرا برق نمی‌کشید؟ فرمود: برق حرام نیست ولی من خودم دیدم مامور شهرداری داشت روی دیوار خانه مردم تیر می‌کوبید و صاحبخانه می‌گفت من راضی نیستم، خانه مرا دزدگاه قرار می‌دهی، مامور می‌گفت من از طرف شهرداری دستور دارم اگر روی تخم چشم تو هم هست تیر را بکوبم! و این برق که این جوری می‌آید من در استفاده از آن شبهه می‌کنم، به ایشان گفتم شما که در آن تصرف نمی‌کنید، گفت چرا اگر من از برق استفاده کنم این تصرف در مسیر برق هم هست، روی این شبهه ها ایشان تا آخر هم در خانه اش برق

نکشید.ایشان به آیات و روایات خیلی علاقه داشت و با آنها آشنا و مانوس بود؛ معنویات حاج میرزا علی آقا هم در من و هم در مرحوم شهید مطهری خیلی اثر گذاشت. یادم هست یک شب ایشان آمد قم و آقای حاج آقا رضا صدر آمده بود دیدن ایشان، در حجره آقای مطهری وارد شده بودند، آن شب تا ساعت ۱۲ نشستند و شعر خواندند، ایشان طبع شعر هم داشت، آن شب ایشان برای نماز شب بیدار نشد، به قدری متاثر بود مثل اینکه فرزندشان فوت شده باشد، بعد می‌گفت: من شانزده هفده ساله که بودم یک شب برای نماز شب بیدار نشدم، آن روز را تا شب گریه می‌کردم، الان باز آن حادثه تکرار شده است، ایشان آن قدر عنایت و توجه داشت که نماز شبش ترک نشود و خیلی زندگی ساده ای داشت. من و مرحوم مطهری یک روز دعوتش کرده بودیم برایش پلو هم پخته بودیم، یک وقت دیدیم ساعت ده مقداری نان و چغندر گرفته و می‌آید، گفت من گرسنه ام الان غذا می‌خورم، گفتیم آقا برای شما پلو درست کرده ایم، فرمودند: بچم (بچه ام) هر وقت گرسنه ات شد غذا بخور، خودت را معطل نکن، هر وقت هم خوابت گرفت بخواب، اما آن وقت را که سر حالی به بطالت نگذران! من گاهی اوقات خوابم می‌گرفت به مرحوم شهید مطهری می‌گفتم: حاج میرزا علی آقا گفت هر وقت خوابت گرفت بخواب، من حالا می‌خواهم بروم بخوابم! مرحوم مطهری هم شوخی می‌کرد و می‌گفت: همه نصیحتهای حاج میرزا علی آقا را که مربوط به خوردن و خوابیدن است خوب از بر کردهای!. یک روز در اصفهان من در حجره آن مرحوم در مدرسه صدر مهمان ایشان شدم به نان و دوغ، ایشان در

ضمن نقل کردند که شبی خواب دیدم قیامت شده و هر کسی را به جایی فرستادند و به من گفتند این باغ هم مال تو، باغ زیبایی بود ولی من در عالم خواب در باغ قدم می‌زدم و از روی حسرت می‌گفتم: علی آقا، آخر حیوان مردی و تو را روی آب و علف رها کردند.

۱۳۳- بیخود آمدی مسلمان شوی همان بهایی باش!

نقل شد هنگامی که مرحوم طالقانی در مسجد هدایت نماز می‌خواندند و مسجد ایشان پایگاه انقلاب و مبارزه بود روزی شخصی به ایشان می‌گوید: آقا من آمده ام خدمت شما مسلمان شوم، ایشان پرسیده بود مگر تو چه دینی داری؟ آن فرد جواب داده بود من بهائیم، آیت‌الله طالقانی گفته بود بیخود آمدی مسلمان شوی برو همان بهائی باش. آن شخص خیلی جا خورده بود، بعد ایشان فرموده بود اگر می‌خواهی مسلمانیت مثل ما باشد بهائی باشی بهتر است، برای اینکه حداقل آبروی اسلام را نمی‌بری، ولی اگر می‌خواهی مسلمان واقعی شوی بسیار خوب.

۱۳۴- ملتها باید خود را تغییر دهند تا خدا اوضاع آنها را عوض کند

در قرآن کریم می‌خوانیم: ﴿ان الله لا یُغیّر ما بقوم حتی یغیروا ما بأنفسهم﴾ خدا اوضاع هیچ ملت را تغییر نمی‌دهد مگر اینکه آنان روحیه و روش خویش را تغییر دهند. و از رسول خدا (ص) نقل شده: «کما تکونوا یُوَلّی علیکم» آنگونه که می‌باشید بر شما حکومت

می‌شود. عالم طبیعت عالم اختیار است و سرنوشت ملت ها به دست خود آنها سپرده شده است و تاریخ بر این امر گواه است؛ البته آنان موظف اند موازین الهی و انسانی را رعایت نمایند.

۱۳۵- قصدمان خدا بود و بس

زندان آدم را می‌سازد، هم انسان با افراد و روحیات مختلف برخورد می‌کند هم یک شجاعت و ساختگی به انسان می‌دهد، انسان اگر چنانچه بخواهد در جامعه وجودش موثر باشد و در مسیر زندگی تکلیفش را بداند بایستی این صحنه ها را دیده باشد تا از خامی بیرون بیاید؛ نه، ما ضرری نکردیم، البته ما قصدمان خدا بود، واقعا قصدمان خدا و دفاع از اسلام بود، اهداف بزرگی داشتیم، روی این اصل هم اگر ما را می‌کشتند باکی نداشتیم. بارها مرا تهدید می‌کردند که چنین و چنان می‌کنیم و این کار اعدام دارد، من می‌گفتم: انسان که همیشه نمی‌ماند من هم عمرم را کرده ام و بهره ام را از دنیا برده ام چه بهتر که انسان زودتر برود و مسئولیتش کمتر باشد، من این جوری به اینها جواب می‌دادم. اینها فکر می‌کردند که وقتی می‌گویند اعدام می‌کنیم من وحشت می‌کنم.

۱۳۶- توصیه ای به مأمورین

در اینجا به برادران پاسدار و مأمورین توصیه می‌کنم که مواظب

باشید توی گوش کسی نزنید، حرف بدی به کسی نزنید، بر فرض کسی مجرم باشد، خائن باشد، خائن را دادگاه عدالت باید محاکمه کند، و مطابق اسلام حکم صادر کند؛ اگر مأمور بازداشت کسی شدید، مواظب باشید به او توهین نکنید، او را کتک نزنید، کوچکترین عمل ما در قیامت مورد حساب قرار می‌گیرد، مردم با دیدن روش شما باید به اسلام اقبال کنند و علاقه مند به اسلام شوند، نه این که رفتار شما برای آنها یادآور پاسبانهای رژیم سابق باشد، کار شما بسیار حساس و ظریف است بنابراین مواظب باشید.

۱۳۷- مستمعین چون آبکش!

سعی کنید اگر پای منبری یا جلسه موعظه ای رفتید، یا کتابی را مطالعه کردید، فقط همانجا تحت تأثیر واقع نشوید و هنگامی که از آن حالت خارج شدید فراموش کنید. مانند آبکش که داخل آب می‌کنند پر آب است ولی هنگامی بالا می‌آورند کاملا از آب خالی می‌شود.

۱۳۸- اعتراف گیری با زور اعتباری ندارد

آقای شریعتی سبزواری نقل می‌کرد می‌گفت: من دنبال آقای ورامینی پدر خانم خود رفتم آلمان، سه چهار روز پشت سر هم می‌رفتم داخل یک پارک می‌گشتم، پلیس آنجا می‌دید من هر روز می‌آیم به این پارک، به من شک کرده بود، مرا بردند به اداره پلیس، پلیس گفت: آقا ما سئوالاتی از شما می‌کنیم اما شما طبق مقررات

مجبور نیستید جواب بدهید. اتفاقا یک روایت از امیرالمومنین (ع) داریم که یک کسی متهم به سرقت بود پیش آن حضرت آوردند، حضرت فرمود: اسرقت؟ ان شئت قل لا، آیا تو دزدی کرده ای؟ اگر می‌خواهی بگو نه؛ بخصوص در امور اخلاقی و جنسی هیچ کس حق ندارد کند و کاو کند و به زور از افراد درباره این امور اعتراف و اقرار بگیرد، چه برسد به اینکه با شکنجه از آنها اقرار بگیرد و بعد بر همان اساس آنها را اعدام کنند. ما در ابواب فقه داریم که انکار بعد از اقرار مسموع نیست مگر در مساله رجم که اگر کسی در مواردی که حکمش رجم است اقرار کرد بعد انکار کرد، انکار او مورد قبول واقع می‌شود و این مورد اتفاق فقهاست، مرحوم امام (ره) هم در تحریرالوسیله دارد که در رجم انکار بعد از اقرار مسموع است و ایشان در قتل نیز احتیاط وجوبی می‌کند که به رجم ملحق شود.

۱۳۹- اعلامیه چهلم شهدای ۱۵ خرداد بازداشت و بازجوئی در حمام

یکی از اعلامیه هایی که امضا گرفتیم در رابطه با چهلم شهدای ۱۵ خرداد ۴۲ بود. در باغ ملک در شهرری تعدادی به همراه آقای شریعتمداری جمع بودند، از بعضی آقایان امضا گرفتیم. یواشکی به آقای امینی گفتم: من جلوی هفت هشت نفر نشستم امضا گرفتم و این قضیه لو رفت ممکن است متن تلگراف با امضاها از دستمان برود، ما را بگیرند به جهنم اما ما با زحمت و خون دل این امضاها را گرفته ایم، یواشکی که کسی نفهمد آن را گذاشتم در جیب آقای امینی و گفتم از من فاصله بگیرد. اتفاقا پیش بینی من درست درآمد، از جلسه که بیرون

آمدیم از هم جدا شدیم، من جلوتر رفتم در صحن حضرت عبدالعظیم، آنجا مرا گرفتند، بردند ساواک گفتند: شما در منزل شریعتمداری اعلامیه پخش می‌کرده اید، مرا تهدید به شلاق کردند، البته شلاق نزدند، توپ و تشر و فحش و این جور چیزها زیاد بود، بعد با همان لباسهایم مرا به داخل یک حمام داغ بردند، یک سرهنگ به نام سرهنگ رحمانی بازجوی من بود اول گفت حمام را داغ کردند، آن قدر بخار کرده بود که تمام لباسهایم به بدنم خیس شد، مرا به آن حمام برد و رفت، پسری آنجا بود در سوراخی را باز کرد، یک ظرف آب آورد، گفت این ظرف آب را بگیر تشنه ات می‌شود، آب را داد. حدود یک ساعت و نیم بعد دوباره سرهنگ آمد مرا زیاد تهدید کرد و گفت آن رفیق تو را گرفتیم آوردیم، گفتم رفیقم کیه؟ گفت او همه چیز را گفته و تو هم باید بگویی! گفتم من چیزی ندارم بگویم - می‌دانستم اینها یک دستی می‌زنند - گفت او همه چیز را گفته، گفتم ما چیزی نداشتیم که بگوید، اگر هم گفته بیخود گفته و به من ربطی ندارد. گفت خانه شریعتمداری با چه کسی سلام و علیک می‌کردی؟ گفتم همه آخوندها با هم سلام و علیک می‌کنند، گفت هفت هشت هزار جمعیت همه با هم سلام و علیک می‌کنند؟ همه همدیگر را می‌شناسند؟ گفت رفیقت همه مطالب را گفته، من ته دلم گفتم نکند آقای امینی راگرفته باشند اما منکر شدم، خلاصه دیدند چیزی به دست نیاوردند من را با مقدمات و گفتگوهایی آزاد کردند. آقای امینی بعدا گفت من تا دیدم تو را گرفتند رفتم داخل مدرسه لاله زاری و تلگراف را لابلای یکی از درختهای

شمشاد مدرسه مخفی کردم، ما رفتیم آن تلگراف را از زیر شاخه های شمشادها برداشتیم، متاسفانه آن زمان یک دستگاه فتوکپی نداشتیم که اقلا آن را فتوکپی کنیم.

۱۴۰- لحظات عمر در گوش ما می‌خوانند

مرحوم صدرالمتألهین در اسفار می‌گوید: (۱) موجودات مادی دو سنخ بعد دارند، بعد مکانی و بعد زمانی؛ بعد مکانی که همین طول و عرض و عمق باشد و به آن کم ذاتی می‌گویند، این داخل وجود موجودات مادی است، بعد زمانی بعد چهارم موجودات مادی است، زمان نحوه وجودی موجودات مادی است، وجود موجودات مادی وجود تدرّجی است، وجود تدرّجی یعنی حرکت، و حرکت با زمان همدوش و هماهنگ است، زمان متراژ حرکت است، مثلاً انسان غیر از آن که راه می‌رود ذاتش هم حرکت دارد، و مقدار حرکت اسمش زمان است. و بالاخره ماده و حرکت و زمان هماهنگ می‌باشند. بنابراین ساعات شبانه روز جدای از ذات ما نیستند، در درون ذات ما می‌باشند. حضرت علی (ع) ساعات عمر را تشبیه به راننده شتری کرده که از پشت سر شتر را می‌راند و برای او حُدی می‌خواند تا شتر به سرعت حرکت کند؛ ساعات عمر هم گویا پشت سر ما قرار گرفته و ما را به جلو می‌رانند، و حوادثی را که این ساعات عمر برای ما پیش می‌آورند در حقیقت حدی است که به گوش ما می‌خوانند و باعث می‌شود که ما بیشتر حرکت کنیم.

۱۴۱- ارزش تو بیش از این است

امیرالمومنین (ع) در نامه ۳۱ نهج البلاغه می‌فرماید که: «و اعلم یقینا انک لن تبلغ املک» یقین بدان که به آن آرزوهای دور و دراز که داری هیچ وقت نمی‌رسی «و لن تعدو اجلک» شما از اجل خودتان هم هیچ وقت نمی‌توانید تجاوز کنید آخرش انسان می‌میرد «و انک فی سبیل من کان قبلک» تو هم مثل دیگران در راه دیگران هستی، همه آمدند حالا یا ثروتمند یا فقیر، مردند و رفتند، یا مقام داشتند و یا نداشتند، تمام شد و رفتند «فخفض فی الطلب» سطحت را پایین بیاور در مقام طلب کردن یعنی طمع زیادی نداشته باش «و اجمل فی المکتسب» در کسب کردن میانه رو باش، حریص نباش. اجمال یعنی در کسب به خوبی برخورد داشتن، نه اینکه طمع و زیاده روی «فانه رب طلب قد جر الی حرب» خیلی افراد یک چیزهایی را طلب کردند بعد مالشان هم از بین رفت، ثروت تهیه کردند بعد دزد برد «فلیس کل طالب بمرزوق» این طور نیست که هرکس خیلی طلب کند و بدود روزی داده شود «و لا کل مجمل بمحروم» و این طور نیست آنهایی که عادلانه و به خوبی برخورد می‌کنند محروم باشند، خدا از یک راه دیگر برایش می‌رساند. محل شاهد این قسمت است «واکرم نفسک عن کل دنیه و آن ساقتک الی الرغائب» تو نفس خودت را بزرگتر بدان از اخلاق زشت و خصلتهای زشت، تملق بگویی نسبت به این آقا یا نسبت به آن پولدار، تواضعهای بیجا، شما اهل علمید، شما روحانی هستید، سینه شما مشحون به قرآن و روایات اهل بیت (ع) است. این شخصیت روحانی

و دینی شخصیت انسانی خودت را به پول و مقام نفروش ولو اگر بفروشی پول یا مقام پیدا می‌کنی؛ اما خودت را از دست داده ای، شخصیت و ارزش خودت را از دست داده «ای فانک لن تعتاض بما تبذل من نفسک عوضا» اینکه تو شخصیت خودت را می‌فروشی عوضی گیرت نمی‌آید. فرض کن صد هزار تومان یا دویست هزار تومان به شما دادند، شما دویست هزار تومان ارزش دارید؟ فرض کن یک مقام مختصر هم به شما دادند، ارزش شما همین مقام است؟

۱۴۲- روزی

یکی از روحانیون فاضل نجف آبادی - خدا رحمتش کند - در نجف می‌گفت: خداوند به بعضی عمری و به بعضی "سالی" و به بعضی "روزی" می‌دهد. گاه خداوند به ما طلبه ها "روزی" هم نمی‌دهد بلکه و عده ای" می‌دهد ولی بالاخره بنده اش را گرسنه نمی‌گذارد.

۱۴۳- کرامت انسانی منحصر به مؤمن و مسلمان نیست

از حضرت امام جعفر صادق (ع) روایت شده که فرمودند: «کسی که علیه فرد مؤمن چیزی را نقل کند و هدف او این باشد که به واسطه آن خبر او را تضعیف نموده و آبرویش را بریزد و در نزد مردم بی اعتبار ساخته و از چشم مردم بیندازد، خداوند چنین کسی را از ولایت خود خارج ساخته و به سوی ولایت شیطان رهسپار می‌سازد، و شیطان هم

اوراتحت ولایت خود نمی‌پذیرد.» (۱)

حفظ حیثیت و کرامت انسانی منحصر به مسلمان و مؤمن نیست، بلکه در آیات و روایات معصومین (ع) نسبت به حفظ آبرو و حیثیت همه انسانها حتی غیر مسلمانان تأکید شده، و علاوه بر آن به نیکی کردن و عدالت با آنان ترغیب و توصیه شده است: ﴿لاینهاکم الله عن الّذین لم یقاتلوکم فی الدین و لم یخرجوکم من دیارکم ان تبروهم و تقسطوا الیهم، انّ الله یحب المقسطین﴾ (۲)

۱۴۴- علت کمبودها: ظلم و کفران نعمت

خداوند تبارک و تعالی در سوره ابراهیم، بعد از آنکه نعمتهای خود را ذکر می‌کند، می‌فرماید: ﴿وَ آتَاکُمْ مِنْ کُلِّ مَا سَأَلْتُمُوه﴾: هر چه را که بشر به حسب استعداد ذاتی و درونیش احتیاج دارد، خداوند عطا نموده است؛ ﴿وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللهِ لا تُحْصُوها﴾: و اگر نعمتهای خدا را بخواهید حساب کنید، نمی‌توانید آنها را بشمارید؛ آن وقت ممکن است کسی بپرسد پس چرا این همه کمبود در زندگانی بشر وجود دارد؟ خداوند در ادامه آیه در پاسخ به این سؤال می‌فرماید: ﴿إِنَّ الإِنْسَانَ لَظَلُومٌ کَفَّارٌ (۳)﴾: انسان دو خصلت بد دارد: یکی اینکه زیاد ظالم است و دیگری آنکه زیاد کفران نعمت می‌کند؛ کفران نعمت آن است که آن طور که شایسته است از نعمتهای خدا استفاده نکنند؛ مثلاً

آب دارند، اما آن را کنترل نمی‌کنند؛ یا اینکه زمین و معادن دارند، اما به خوبی از آن بهره برداری ننمایند. «ظلوم» هم یعنی آنکه یک عده ای حق دیگران را می‌خورند و به حقوق آنان تجاوز می‌کنند. تمام این کمبودهایی که می‌بینید وجود دارد به دو علت است: یکی ظلم انسانها و دیگری کفران نعمت آنان.

۱۴۵- زخم زبان التیام ناپذیر!

«گلم» به معنای جراحت است؛ در کتاب جامی گفته: این که به کلمه و کلام، کلمه و کلام گفته می‌شود برای این است که کلمه و کلام دل انسان را جریحه دار می‌کنند، و به قول شاعر:

«جراحات السنان لها التیام و لایلتام ما جرح اللسان»

جراحتهای سرنیزه التیام دارند ولی جراحتهای زبان التیام ناپذیر می‌باشند. حضرت امیر المؤمنین (ع) هم می‌فرمایند: وقتی تیر مرگ به انسان اصابت کند جراحت آن التیام پذیر نیست.

۱۴۶- فدک، سمبل امامت

این را بارها از من شنیده اید، این که کمونیستها یا بعضی دیگر اشکال می‌کنند فدک که این همه درآمد داشته، چطور پیامبر (ص) آن را به دخترش داده است، پیامبری که در اموال مسلمانان خیلی احتیاط می‌کرده، بارها به اهلبیت خود سفارش می‌کرده که ساده زیستی را رعایت کنند، چطور فدک را که منبع درآمد زیادی بوده، به دخترش

داده است؟ با این که وضع مالی اکثر مسلمانان مهاجر و انصار، خیلی بد بود، نظیر اصحاب صفه و دیگران؟

به نظر می‌رسد که فدک با امر امامت و ولایت گره خورده بود؛ پیامبر (ص) ه وقتی که مولا علی (ع) را به عنوان جانشین خود تعیین فرمودند، می‌خواستند از نظر مالی هم یک منبع درآمدی برای بیت امامت وجود داشته باشد، این را هم می‌دانستند که اگر اختیار آن را به علی (ع) بدهند، گرفتن و غصب آن، خیلی راحت تر است و لذا آن را به حضرت زهرا (ع) دادند؛ بدین لحاظ که چون آن حضرت دختر پیامبر (ص) است، آنها خجالت بکشند آن را غصب کنند؛ و اگر هم فدک را گرفتند، در حقیقت ماهیت خودشان را بیشتر روشن نمایند که چگونه به یادگار پیامبر (ص) ه جسارت کرده و حریم ایشان را هم نگاه نداشتند؛ پس این سیاست پیامبر (ص) بوده است که فدک را به حضرت فاطمه (ع) داده اند، در واقع می‌خواستند دست علی (ع) و فاطمه (ع) خالی نباشد. و این خانواده که خانوادهٔ امامت است محتاج نباشند، و در حقیقت حضرت زهرا (ع) به عنوان محور امامت و ولایت، در موقعیتی قرار داشتند که اعطاء فدک به آن حضرت، اعطاء آن به بیت امامت بوده است؛ و همان طور که عرض کردم شاهد این که فدک با امامت گره خورده است، روایات صحیحه ای است که دلالت بر این مطلب دارد؛ از جمله روایتی که در آن آمده است: روزی هارون الرشید به حضرت موسی بن جعفر (ع) گفت که حدود فدک را مشخص کن تا آن را به شما بازگردانم، حضرت ابتدا قبول نکردند، چون می‌دانستند

اگر حدود آن را مشخص کنند، او هرگز قبول نخواهد کرد؛ ولی هارون اصرار کرد و حضرت هم حدود کشور اسلام را برای فدک معین کردند، هارون گفت: اوه! پس معلوم می‌شود شما خلافت را می‌خواهید (۱)!

خلاصه همه این نشانه ها، گواه است بر این مطلب که مسأله فدک، یک مسأله صرفاً مالی نبوده است، بلکه یک امر سیاسی و مهمی بوده که با مسأله امامت و خلافت امیرالمؤمنین (ع) ارتباط مستقیم داشته است.

۱۴۷- بدبینی نسبت به کل روحانیت!

ما قصدمان این است که درس بخوانیم تا هم خودمان با احکام اسلام و اخلاق اسلام آشنا باشیم و هم وظیفه امر به معروف و نهی از منکر و ارشاد را انجام بدهیم. اگر چنانچه در صدنفر اهل علم یک نفر هم کار سبک انجام بدهد، مردم نسبت به همه قضاوتشان بد خواهد بود، اگر یک قصاب دزد باشد مردم می‌گویند این قصاب دزد است؛ اما اگر یک آخوند کار بدی انجام داد مردم قضاوتشان نسبت به همه آخوندها بد خواهد بود. من بارها عرض کرده ام آقایان روحانیین که متلبس به لباس روحانیت شده اند، متوج به تاج ملائکه شدند، بسا از خیلی مباحات هم باید اجتناب کنند برای حفظ آبروی روحانیت و دین که مردم به روحانیت و دین بد بین نباشند؛ اگر بدبین شدند دیگر مسائلشان را نمی‌پرسند؛ آنوقت ما گناه کرده ایم که سبب شده ایم مردم اعتمادشان به اهل علم کم بشود.

۱۴۸- حضرت علی (ع) بر سر دوراهی

امیرا المؤمنین (ع) می‌فرماید: من در شرایط سختی گرفتار شده ام؛ اگر بگویم خلافت حق من است و پیغمبراکرم (ص) در جاهای مختلف مرا برای امامت و خلافت معین کرده است، نمی‌گویند راست می‌گوید و خلافت حق اوست بلکه می‌گویند حریص بر حکومت است - چنانکه گفتند - و اگر سکوت کنم، یک عده می‌گویند از مرگ ترسیده است! مردان خدا خیلی وقتها گرفتار این جهت هستند، که اگر بخواهند جلو بیفتند می‌گویند ریاست طلب هستند و اگر ساکت شوند می‌گویند می‌ترسند، در صورتی که گاهی انسان باید سکوت کند و یک وقت هم باید قیام کند. علی (ع) ابتدا اگر می‌خواست قیام کند می‌دید نتیجه ندارد، سکوت حضرت از این جهت بود که اگر قیام می‌کرد بی جهت خود و نیروهایش از بین می‌رفت. در این شرایط گرچه جامعه چون رشد ندارد انسان را محکوم کند، اما انسان باید صبر کند تا شرایط فراهم شود، سعی کند شرایط و مقدمات را فراهم کند، رشد و آگاهی به مردم بدهد و بعد قیام کند.

۱۴۹- آشنایی با آیت‌الله بروجردی

من و آقای مطهری خیلی دلمان می‌خواست از نزدیک آیت‌الله بروجردی را ببینیم، در یک تابستان آقای مطهری با حاج آقا صدر کلباسی رفتند بروجرد سال بعد هم من رفتم، آن سال تابستان من

حدود چهل روز در بروجرد ماندم و در درس آقای بروجردی شرکت می‌کردم، ایشان خارج مکاسب محرمه را می‌گفتند، موضوع درس ولایت از قبل جائر بود و تقریبا پنجاه شصت نفر همه ریش سفید از علما در درس ایشان شرکت می‌کردند، یک پیرمردی بود می‌گفت من پانزده سال از آقای بروجردی بزرگترم، می‌گفت من درسهایم را در اصفهان خوانده بودم و برگشتم بروجرد آقای بروجردی سیوطی می‌خواند. آن وقت این پیرمردها می‌آمدند درس آقای بروجردی خیلی به ترتیب می‌نشستند هر کس جایش معین بود، ما که یک بچه طلبه بودیم حق نداشتیم در ردیف علما بنشینیم ما وسط اتاق می‌نشستیم، یک اتاق بزرگ که وسطش ستون بود، این حوزه درس آیت‌الله بروجردی بود.

۱۵۰- آب و هوای کشور از آن اعلیحضرت!

در بین راه که مرا به مسجد سلیمان برای تبعید می‌بردند ژاندارمها خیلی بدرفتاری می‌کردند، برای نماز هر چه من اصرار کردم پیاده شویم گفتند نه، می‌ترسیدند فرار کنم، مجبور شدم همانجا در قطار وضو بگیرم و نماز بخوانم، وقتی به دستشویی می‌رفتم می‌آمدند با تفنگهایشان پشت در دستشویی می‌ایستادند. گاهی با من بحث می‌کردند، می‌گفتند آقا شما از آب و هوای این کشور استفاده می‌کنید چرا به اعلیحضرت دعا نمی‌کنید، گفتم مگر آب و هوای کشور مال اعلیحضرت است، می‌گفت بله، من گفتم اگر امنیت را بگویی یک

چیزی است، ولی آب و هوا که مال اعلیحضرت نیست؛ خلاصه خیلی بد عمل می‌کردند. به اهواز که رسیدیم از قطار پیاده شدیم آنها می‌خواستند برای رفتن به مسجد سلیمان اتوبوس بگیرند من معمم بودم و آنها هم با دو تا تفنگ به همراه من، دیدم خیلی زننده است حالا مردم فکر می‌کنند که این آشیخ دزدی کرده است، من به آنها گفتم یک ماشین سواری بگیرید، گفتند ماشین سواری پولش زیاد است، گفتم پول آن را من می‌دهم؛ بالاخره یک ماشین سواری گرفتند و کرایه آن را من دادم، خیلی خوشحال شدند که حالا بر می‌گردند پول کرایه را هم می‌گیرند، مرا بردند در فرمانداری مسجد سلیمان تحویل بدهند، وقتی وارد فرمانداری شدیم دیدم یک نفر آمد جلو و گفت: آقای منتظری به شهر ما خوش آمدی! من جلیلی کرمانشاهی بخشدار اینجا هستم، فرماندار هم خیلی مرد خوبی است الان می‌آید؛ به آنها هم گفت ایشان را تحویل بدهید و بروید. مامورین با آن بداخلاقیهایی که با ما کرده بودند خیلی جا خوردند.

۱۵۱- استعمار و تضعیف مرجعیت شیعه

مرحوم می‌رزای شیرازی اعلی الله مقامه با یک فتوایش آن برنامه ای را که قرارداد استعماری ناصرالدین شاه با تالبوت انگلیسی بود به هم زد و ضربه زد به انگلستان، و اینها از همان وقتها به فکر افتادند مرجعیت را کوچک کنند، تحقیر کنند؛ تحقیر کردن مرجعیت، به حریم مرجعیت حمله کردن، اهانتها، این کارهائی که چهارتا بچه یک وقت

می‌بینی برای مراجع وظیفه معین می‌کنند، اینها بالمآل به ضرر اسلام و به ضرر تشیع است. همیشه علما و مراجع بودند که اسلام و تشیع را حفظ می‌کردند در مقابل دولتهای استعماری، مرحوم آیت‌الله العظمی امام خمینی (ره) با قدرت مرجعیتشان بود که توانستند این انقلاب را به پیروزی برسانند و الا همه یادتان هست مرحوم آیت‌الله کاشانی خیلی فعالیت می‌کرد، تبعیدش کردند، زندانش کردند، اعلامیه می‌داد، نتوانست کاری بکند؛ برای اینکه مراجع با او همراه نبودند، اما مرحوم امام قدس سره با همان قدرت مرجعیتش توانست پیروز بشود، لذا سازمانهای کفر جهانی، استعمار، سازمان سیا به فکر تضعیف روحانیت و مرجعیت افتادند. آنهائی که همه جا ایادی دارند، متاسفانه در حوزه ما هم احتمالا داشته باشند.

در نجف مرحوم آخوند خراسانی که از موسسین مشروطیت بود وقتی دید قضایا وارونه شد، مشروطیت کارش به جائی رسید که حاج شیخ فضل الله نوری را به دار زدند و کف زدند، مرحوم آخوند تصمیم گرفت بیاید ایران و قضیه را برگرداند، شب مرحوم آیت‌الله حاج سید اسماعیل صدر را دعوت می‌کند در خانه شان و می‌گوید من تصمیم دارم بروم در ایران و قضایا را برگردانم، مرحوم آقای صدر گفته بود که ما قول دادیم با او همراهی بکنیم، ایشان گفته بود اذان صبح خبر دادند که مرحوم آخوند دیشب سکته کرده است. آخوند سالم همین که تصمیم می‌گیرد به ایران بیاید سکته می‌کند!! بعد هم همان علمائی که در مشروطیت بودند و چه بسا در دلشان هم با دار زدن حاج شیخ

فضل الله نوری موافق بودند خود آنها را هم ترور کردند، حاج سید عبدالله بهبهانی را هم ترور کردند، این ایادی همیشه بودند و هستند.

۱۵۲- این مقامهای بی ارزش دنیوی

مقامها جز مسئولیت و گرفتاری برای انسان چه ارزشی دارد؟ ابن عباس می‌گوید بر امیرالمومنین (ع) در ذی قار وارد شدم در حالی که کفششان را وصله می‌کردند، حضرت فرمودند: ما قیمة هذه النعل این کفش چقدر ارزش دارد؟ گفتم ارزش ندارد، حضرت فرمودند:«والله لهی احب الی من أمرتکم الا ان اقیم حقا أو ادفع باطلا»(۱) به خدا سوگند این کفش از امارت و حکومت شما نزد من محبوبتر است مگر اینکه بتوانم حقی را به پا دارم یا باطلی را بر طرف کنم. اگر انسان نتواند حق را به پا دارد یا از باطلی جلوگیری کند فقط اسم باشد چه فایده ای دارد جز مسئولیت سنگین؟ بر اساس فرمایش حضرت، کفش نیاز انسان را برطرف می‌کند اما حکومتی که انسان نتواند توسط آن به اسلام و به مردم خدمت کند فقط مسئولیت است و برای انسان وزر و وبال دارد، این یک واقعیتی است. نظر من نسبت به مرجعیت هم به همین شکل است، مرجعیت هدف نیست وسیله است برای خدمت به اسلام و حوزه های علمیه، حالا بعضیها می‌آیند به من می‌گویند باید برای جلب نظر بعضی افراد این کارها را کرد که مرجعیت شما تثبیت شود، من می‌گویم چه داعی داریم؟ ما یک طلبه ای هستیم که مشغول درس

و بحثمان هستیم اگر کسی آمد از ما مساله ای پرسید جواب می‌دهیم، نیامد هم بروند جای دیگر مساله شان را بپرسند، ما بیاییم راه بیفتیم بگوییم از ما مسائلتان را بپرسید؟ ما در سابق از روی مزاح می‌گفتیم: اگر در یک زمان دکترها زیاد بشوند آیا باید وسایلشان را در یک زنبیل بگذارند و راه بیفتند مانند دستفروشان که ایها الناس ما کار دکتری می‌کنیم؟! حالا ما راه بیفتیم بگوییم با مرجعیت کار دارید یا نه؟! ما مشغول درس و بحثمان هستیم، کسی هم مساله پرسید جواب می‌دهیم، ما داعی نداریم که خودمان را در معرض این مسائل قرار بدهیم؛ منظور این است که اینگونه کارها غیر از مسئولیت و گرفتاری و اینکه در روز قیامت انسان باید جواب بدهد فایده ای ندارد.

۱۵۳- تدریس توام با تحصیل

در اصفهان شروع کردم به درس گفتن، گاهی سیوطی درس می‌گفتم گاهی جامع المقدمات بخصوص صرف می‌ر؛ بیست الی سی شاگرد داشتم، و این انگیزه بسیار مهمی بود برای من در مطالعه این درسها، و لذا من توصیه می‌کنم آقایان از درس گفتن غفلت نکنند، درس گفتن انسان را وادار می‌کند که مطلب را خوب درک کند، چون بالاخره می‌خواهد پیش شاگردها روسفید باشد و آبرویش نرود؛ این انگیزه می‌شود برای اینکه مطالعه کند، فکر کند؛ خلاصه اگر من چیزی یاد گرفته ام به واسطه همین درس گفتنها بوده است، از صرف می‌ر شروع کردم بعد انموذج و صمدیه و بعد هم سیوطی، بیانم هم خیلی ساده بود، به همین جهت افراد از درس من استقبال می‌کردند

۱۵۴- دکتر عبدالکریم سروش

دکتر سروش آدم متدین و فاضلی است و اهل مطالعه است، هم دکتر شریعتی قصد خیر داشت و هم ایشان قصد خدمت دارد، دکتر سروش از طرف مرحوم امام در ستاد انقلاب فرهنگی بود؛ یک وقت ایشان با سه نفر دیگر اعضای ستاد انقلاب فرهنگی در قم پیش من آمدند و گفتند امام به شما محول کرده که نمایندگانی روحانی در دانشگاهها داشته باشید و من افرادی از روحانیون را به دانشگاهها می‌فرستادم و همه اینها با زمینه سازی و تلاشهای این آقایان بود که هنوز هم این برنامه به عنوان نمایندگان ولی فقیه در دانشگاهها ادامه دارد، آقای دکتر سروش اهل وجوهات و متعبد به موازین اسلامی است، به نظر من باید به اینگونه شخصیتها احترام گذاشت، از نظراتشان استفاده کرد در عین حال اگر اشکال و اشتباهی هم به نظر می‌رسد باید با آنها مطرح کرد و حتی در روزنامه ها و مجلات و کتابها نوشت، اما تکفیر و تفسیق و برخورد فیزیکی و به هم زدن جلسات به هیچ وجه کار عاقلانه ای نیست بلکه بر خلاف شرع است، برخوردهای تند سبب می‌شود که قشر دانشجو از روحانیت زده شود و روحانیت هم از دانشجو جدا شود؛ مخصوصا در این زمان که زمان فرهنگ و منطق است، افراد درس خوانده و با سواد هستند و با چماق نمی‌شود با جامعه برخورد کرد. اینکه یک عده جوان احساساتی خام را تحریک کنیم که علیه بزرگان و دانشمندان شعار بدهند یا برخورد

فیزیکی انجام دهند علاوه بر اینکه خلاف شرع بین است، این همان فتنه و هرج و مرج است که همه عقلای جهان از آن بیزارند، از امیرالمومنین (ع) نقل شده: «اسد حطوم خیر من سلطان ظلوم، و سلطان ظلوم خیر من فتن تدوم» (۱) شیری درنده بهتر است از حاکم ستمگر، و حاکم ستمگر بهتر است از فتنه و هرج و مرج.

۱۵۵- یادی از هم بندیها

یک روز من در سلول بودم، دکتر پیمان و آشیخ مصطفی رهنما بیرون غذا می‌خوردند، من گفتم: یک پیاز به من بدهید، آشیخ مصطفی گفت: به خیالت اینجا خانه خالته، قزل قلعه است، پیاز کجا بود؟ آدم خوشمزه ای بود می‌گفت: این دفعه شانزدهم است که من را آورده اند اینجا. بعد که آمدم بند عمومی با آقای دکتر پیمان هم غذا شدیم، گاهی چند تا کلمه انگلیسی هم با هم صحبت می‌کردیم و من کمی انگلیسی نزد او خواندم، خیلی اهل مطالعه بود تا ساعت یازده شب می‌نشست مطالعه می‌کرد، انگلیسی می‌خواند، عربی می‌خواند، تاریخ مطالعه می‌کرد، فقه مطالعه می‌کرد با اینکه ایشان طلبه نبود، من طلبه ای ندیدم این قدر مطالعه کند، خیلی آدم متعبدی بود. در همان زمان آقای داریوش فروهر هم آنجا در بند عمومی بود، آقای فروهر نیز در مسائل اسلامی خیلی مقید و متعبد بود، در نجاست و پاکی وسواس هم داشت.

۱۵۶- خمینی باید برگردد

پس از اینکه مدتی از تبعید امام گذشت کمکم نام و یاد ایشان هم داشت متروک می‌شد، ما برای زنده نگاه داشتن قضیه و نیز به عنوان اعتراض به دستگاه پیشنهاد کردیم یک جلسه ای در مدرسه فیضیه گرفته شود، در آن جلسه اول بنا بود بعضی از فضلا منبر بروند که گویا رای آنها را زدند، در نتیجه آقای حسین نوری و آقای مشکینی و من منبر رفتیم. تا آن موقع من مدرس بودم و در حوزه کسی مرا به عنوان منبری نمی‌شناخت، جمعیت زیادی هم جمع شده بودند و در تایید صلوات می‌فرستادند، پشت بام مدرسه فیضیه هم از نیروهای شهربانی پر شده بود، اسلحه های خود را طوری گرفته بودند مثل اینکه می‌خواستند الان ما را به رگبار ببندند، (...) بعد من رفتم منبر و خطبه امام حسین (ع) در تحف العقول را خواندم، گفتم من منبری نیستم اما به عنوان وظیفه این خطبه را برای شما می‌خوانم، آن وقت به مناسبت مضامین خطبه راجع به امر به معروف و نهی از منکر صحبت کردم و گفتم: حوزه علمیه قم که روح الله در آن نباشد روح ندارد، اکنون حوزه یک پیکر بی روح است، روح خدا باید در حوزه باشد، چرا ساکت نشسته اید، خمینی باید برگردد! جمعیت هم صلوات می‌فرستادند؛ بعد گفتم: وظیفه همه است که ساکت نمانند، مجاری الامور بید العلماء بالله الامناء علی حرامه و حلاله و شما وظیفه خود را ترک کرده اید و برای همین است که شکست می‌خورید.

خلاصه منبر را تمام کردم و آمدم پایین، جمعیت اطراف مراگرفت و از طریق کتابخانه مدرسه فیضیه مرا فراری دادند؛ چند شب هم به منزل نرفتم تا بعدا آبها از آسیاب افتاد. البته آن وقت مرا نگرفتند ولی این منبر جزو پرونده من شد و بعدا که مرا بازداشت کردند از انگیزه تشکیل این جلسه و مطالب آن سخنرانی بازجویی می‌کردند.

۱۵۷- انجیل برنابا

در مقدمه ای که بر ترجمه انجیل برنابا (۱) به قلم مرحوم سردار کابلی نوشته شده مطلبی را از جلد دوم دائرة المعارف انگلیسی - چاپ سیزدهم، صفحه ۱۸۰ - ذیل لغت Apocryphal» - «literature که در لغت انگلیسی به معنای ادبیات و نوشتجات مجعول می‌باشد، نقل می‌کند که پاپ چلاسیوس اوّل که در سنه ۴۹۲ می‌لادی، یعنی ۱۳۰ سال قبل از بعثت پیامبراکرم و (ص) پاپ شد، خواندن چند انجیل از جمله انجیل برنابا را نهی کرد؛ و بعد در همان جلد دوم در لغت Apocryphal» - «literature ۲۴ انجیل را نقل می‌کند که همه اینها منسوب به حواریون حضرت عیسی (ع) بوده اند؛ یعنی غیر از این چهار انجیل که در دست است بیست و چهار انجیل دیگر بوده که یکی از آنها انجیل برنابا است. پس انجیلهایی که ولادت، صعود و کلمات حکمت آمیز حضرت عیسی (ع) را ضبط کرده اند، مطابق این تاریخ ۲۸

عدد بوده است که ۴ تای آنها همین انجیلهای فعلی است و ۲۴ عددش را - Apocryphal» - «literature ادبیات و نوشتجات مجعول - شمرده اند، و انجیل برنابا جزء آنها بوده است، و در آن انجیل در چندین مورد از پیامبر ما با نام محمد (ص) یاد شده است. از جمله مطالبی که در انجیل برنابا وجود دارد و با انجیلهای دیگر تفاوت دارد این است که آن انجیل ها می‌گویند حضرت عیسی را به دار زدند، ولی انجیل برنابا می‌گوید که حضرت مسیح (ع) به دار زده نشد و «یهودا اسخریوطی» که شیطنت کرده بود به صورت حضرت در آمد و وقتی که برای بازداشت آن حضرت آمدند یهودا را گرفتند و به دار زده شد. در اینجا یک قسمت از آن را می‌خوانیم: «پس چون که مرا مردم خدا و پسر خدا خواندند با این که من در جهان بیزار بودم خدا خواست که مردم مرا استهزاء کنند در این جهان به مرگ یهودا (۱) در حالتی که معتقد باشند به این که من همانم که بر دار مرده، تا شیاطین به من استهزاء نکنند در روز جزا، و این - اشتباه - باقی خواهد بود تا بیاید محمد پیغمبر خدا، آن که چون بیاید این فریب را کشف خواهد فرمود برای کسانی که به شریعت خدا ایمان دارند» (۲). برنابا از قول حضرت (ع) می‌گوید: وقتی که محمد پیامبر خدا بیاید این مطلب را برای مردم مؤمن کشف می‌کند که من به دار زده نشدم و یهودای اسخریوطی به دار زده شد، و این همان مفادی است که در قرآن آمده: