جلوههای ماندگار
۳۱۶ صفحهتعزیر او جایز نیست، زیرا «الحدود تدرأ بالشبهات»، بلی اگر عمل او موجب خسارت و ضرر مادی یا معنوی بر شخص حقوقی یا حقیقی شده باشد باید به هر حال جبران نماید.
۷۵- فدائیان اسلام
یادم هست که مرحوم مطهری خودش برای من نقل کرد و گفت: من بیش از یک ساعت رفتم با آقای نواب دنبال رودخانه راه رفتیم و صحبت کردیم، گفتم درست است که شما حرفهای حقی دارید اما بالاخره آقای بروجردی الان رئیس مذهب است، رئیس حوزه است، باید قداست ایشان را حفظ کرد و در پرتو ریاست ایشان کار کرد نه اینکه بیاییم همه اینها را با این تندیها بشکنیم و به آنان اهانت کنیم، با این شکل نتیجه ای نمیگیریم، این را آقای مطهری برای من نقل کرد، و صحبتهای مرحوم مطهری برای این بود که آقای نواب صفوی را از آن حالت تندی یک قدری بیرون بیاورد. حتی آیتالله خمینی من یادم هست که در خانه ایشان ما پنج شش نفر هم بیشتر نبودیم، تازه پیش ایشان زکات شروع کرده بودیم، آقای مطهری هم بود، صحبت فدائیان اسلام شد، ایشان گفتند آخر این چه برنامه ای است که اینها دارند، چهارتا بچه حوزه را به هم ریخته اند، به همه اهانت میکنند، باید شهربانی دخالت کند، کنترل کند، آخه این تندیها یعنی چه! حتی ایشان هم نظرشان در آن شرایط اینگونه بود؛ آن وقت کسانی مثل مرحوم ربانی شیرازی، آشیخ علی لر و آقای حاج شیخ اسماعیل
ملایری مبعوث شدند که به این غائله خاتمه بدهند و بالاخره به این جریان در حوزه علمیه قم خاتمه دادند، البته ما ته دلمان از حرکت فدائیان اسلام برای مبارزه با رژیم شاهنشاهی و پیاده شدن دستورات اسلام خوشحال بودیم و حرفهای آنها را حرفهای حقی میدانستیم، منتها شیوه های آنها در حوزه شیوه های تندی بود.
۷۶- اقسام صبر
«صبر» طبق آنچه که در بعضی از روایات ما آمده، بر سه قسم است (۱):
اوّل: صبر در برابر «مصیبت»؛ یعنی وقتی مصیبتی به انسان رسید، فرزندش یا عزیز دیگرش از دست رفت، بیتابی نکند، به زمین و زمان فحش ندهد، منکر خدا و پیغمبر (ص) ه نشود، بلکه صبر پیشه کند؛ و اصلاً مگر چاره ای جز صبر کردن هم وجود دارد؟ مثلاً اگر انسان بی تابی کند و خودش را بزند و داد و فریاد سر دهد، آیا چیزی به دست میآورد؟ پس بهتر است صبر کند و امورش را به خدا بسپارد و خدا نیز پاداش بزرگی به خاطر این صبرش خواهد داد.
قسم دوّم: صبر در راه «طاعت» است؛ یعنی در راه اطاعت خدا و بجا آوردن واجبات و دستورات او، سختیها را به جان و دل بخرد، بالاخره بهشت را که همین طوری به من و شما نمیدهند، بهشت را به بهاء میدهند؛ این طور نیست که بدون زحمت و تحمل مشقت در راه دین بتوان به بهشت داخل شد.
قسم سوم: که از دو قسم دیگر بالاتر است، صبر در مقابل «معصیت» میباشد؛ یعنی زمینه و وسیلهٔ معصیت برای کسی فراهم شود، ولی به خاطر خدا از آن چشم بپوشد؛ این قسم از صبر از همه مهمتر و اجرش هم بیشتر است.
۷۷- جمع آوری قرآن در زمان پیامبر
جمع قرآن و تقسیم آن به سوره ها و آیه ها در زمان حیات پیامبر (ص) و به دستور خود آن حضرت انجام شد؛ آن حضرت علاوه بر ترغیب به حفظ قرآن و بیان فضائل و خواص برای سور و آیات آن، عده ای از افراد را به عنوان «کتاب وحی» مأمور به نوشتن قرآن کرده بودند، و هنگام نزول آیه جدید میفرمودند این آیه را در کجای فلان سوره قرار دهید. البته برخی از کلمات به ویژه در زمان عثمان به قرائتهای مختلفی قرائت میشد که عثمان برای جلوگیری از تشتت و پراکندگی قرائتهای غیر مشهور را کنار گذاشت و دستور داد قرآن برحسب قرائتهای مشهور نوشته شود، ولی اصل سوره بندی و آیه بندی قرآن در حیات خود پیامبر انجام شده بود.
۷۸- تشکیل هیات حاکمه برای رسیدگی به تخلفات روحانیون
اگر یک وقت طلبه ای از ناحیه دولتیها تحت تعقیب قرار میگرفت آقای بروجردی خیلی ناراحت میشد، به همین جهت خود ایشان یک هیات حاکمهای مرکب از پنج شش نفر درست کرده بود و در مدرسه فیضیه مستقر بودند که اگر از طلبه ای گزارشی رسید که تخلفی
انجام داده آن هیات حاکمه او را بخواهد و در درجه اول نصیحتش کند و اگر موثر واقع نشد آن وقت در نهایت به قطع شهریه هم برسد. ایشان معتقد بود که دولتیها نباید در کار روحانیت دخالت کنند، باید حیثیت روحانیت محفوظ باشد و تخلفات صنفی آنها را خودشان رسیدگی کنند.
۷۹- اطاعت اهل معاصی
مرحوم خوئی در شرح نهج البلاغه حدیثی را نقل میکند: زمانی حضرت عیسی و حواریین از قریهای عبور میکردند، مشاهده کردند که تمام اهلش مرده اند و قریه هم در شُرف خراب شدن است، حضرت از خدا سؤال کرد چه شده که اینها همه به این صورت کشته شده اند؟ خطاب شد از خودشان سؤال کن. حضرت عیسی روی یک بلندی رفت و گفت: ای مردم قریه چه شده است که شما این گونه گرفتار عذاب شده اید؟ یکی از آنها زنده شد و عرض کرد: کار ما این بوده که عبادت طاغوت میکردیم و حب دنیا داشتیم «مع خوف قلیل و عمل بعید و غفلة فی لهو و لعب» ترس و عملمان کم و در حال غفلت در لهو و لعب به سر میبردیم، حضرت عیسی فرمود: چگونه شما عبادت طاغوت میکردید؟ گفت: اطاعت اهل معاصی میکردیم، رهبران ما اهل معصیت بودند ما هم همراهی آنان میکردیم، حضرت فرمود: چرا از بین این همه فقط تو جواب دادی؟ گفت: آنها همه گرفتارند و نمیتوانند حرف بزنند، دهانه های آتشین به دهان و گردن آنهاست و گرفتار عذابند، و من اهل گناه نبودم، ولی همین که
سکوت کرده و بی تفاوت بودم خداوند مرا هم به وسیله آنها عذاب کرد.(۱)
۸۰- نامه به قذافی رئیس جمهور لیبی در باره امام موسی صدر
هنگامی که در پاریس خدمت امام بودم پسر مرحوم آقای حاج آقا موسی صدر که نام ایشان صدرالدین است خدمت امام رسیدند و از ایشان استمداد میکردند که قضیه پدرشان پیگیری شود، امام هم از ایشان دلجویی کردند و به ایشان وعده دادند که این قضیه را ان شاء الله پیگیری میکنند. بعد که آمدیم به ایران و انقلاب پیروز شد آقای صادق طباطبایی (پسر مرحوم آیتالله آقای سلطانی) خیلی علیه لیبی فعالیت میکرد، مرحوم محمد ما هم با قذافی از زمان مبارزات در خارج کشور مربوط بود و او را یک فرد انقلابی و ضد آمریکا میدانست و معتقد به گسترش ارتباط با لیبی بود، ما میگفتیم حالا که تازه انقلاب به پیروزی رسیده در سیاست خارجی کمک میخواهیم، دولت عربستان و سران بسیاری از کشورها که با ما مخالفند ولی قذافی از اینکه انقلاب اسلامی در ایران به پیروزی رسیده ابراز خوشحالی میکند، عقیده من این بود که قضیه ناپدید شدن آقای صدر را باید اقدام کرد ولی باید دوستانه از قذافی خواست و چگونگی ماجرا را جویا شد نه اینکه در رادیو و تلویزیون و سخنرانیها علیه قذافی سخنرانی بکنیم، آقای صادق طباطبایی که از قوم و خویشهای آقای
صدر بود در بیروت سخنرانی و یا مصاحبه کرده بود و علیه قذافی حرفهایی زده بود که ما با این معنا مخالف بودیم و میگفتیم نباید مرتب علیه خود و انقلاب جوانمان دشمن تراشی بکنیم؛ البته من با آقای حاج آقا موسی صدر سابقه آشنایی و رفاقت داشتم و ایشان مدتی هم پیش من درس خوانده است، در درس مطول و قوانین من شرکت میکرد، آدم فاضل و خوش فکر و با استعدادی بود، ایشان به همراه مرحوم آقای بهشتی و آقای حاج آقا موسی زنجانی از شاگردان خوب مرحوم آقای داماد بودند و گویا با هم مباحثه هم میکردند. بعد از این حادثه ای که برای ایشان اتفاق افتاد یک بار حاج احمدآقا خمینی آمد پیش من که مادر آقاموسی بی تابی میکند و شما یک نامه ای به قذافی بنویسید که این قضیه را پیگیری کند، من یک نامه مفصلی به زبان عربی به قذافی نوشتم و شخصیت آقا موسی و ارزش او را برای جهان اسلام یادآور شدم و اینکه ایشان به لیبی آمده و در آنجا مفقود شده است مقتضی است که شما به صورت جدی پیگیری کنید و این مشکل را حل کنید، و نامه را به حاج احمدآقا دادم و نمیدانم ایشان آن را فرستادند یا نه، متاسفانه من از آن نامه کپی نگرفتم ولی شاید خود نامه در آرشیو حاج احمد آقا موجود باشد؛ مرحوم امام هم گویا اقدام کرده بودند ولی عاقبت قضیه مشخص نشد که چگونه بوده است. خلاصه من با اقدام در این زمینه مخالف نبودم ولی با دشمن تراشی در آن جو و شرایط که انقلاب نوپای ما دشمنان زیادی داشت مخالف بودم.
۸۱- قوس نزول و قوس صعود در خلقت
به اصطلاح فلاسفه خداوند متعال در قوس نزول، خلقت را از عقل شروع میکند: «اوّل ما خلق الله العقل» (۱) اوّلین مخلوق خدا عقل است، که به آن عالم «جبروت» میگویند، و پس از عالم عقل عالم مثال قرار دارد که عالم «ملکوت» نام دارد و متوسط بین عالم عقل و عالم ماده است، و بعد از عالم ملکوت عالم «ناسوت» که عالم مادّه است قرار دارد. در قوس نزول به اصطلاح فیض حق تعالی از عقل به ناسوت میرسد. یک قوس صعودی هم هست که در مقام تکامل، خاک که پست ترین موجود عالم ماده است تکامل پیدا میکند تا به مرحلهٔ مثال میرسد. همان قوای ظاهری و باطنی که ما داریم نمونه عالم مثال است، و سپس ارتقاء پیدا میکند به عقل با همه مراتبی که دارد. بنابراین فیض خدا هیچ گاه منقطع نمیشود؛ چنانچه قوس نزولی هست و به ناسوت میرسد، ناسوت هم قابل ارتقاء و تکامل است تا به عقل برسد. این حرکت تکاملی هم دائماً وجود دارد. این عالم ماده در اثر حرکت جوهری ذاتی که دارد این ارتقاء و تکامل را پیدا میکند که ماده تبدیل به عقل میشود.
۸۲- هندل میرزا!
در اصفهان همین اندازه یادم هست که پاسبانها طلبه ها را اذیت میکردند، یک پاسبانی بود خیلی بدخو و خشن، و نمیدانم روی چه جهتی طلبه ها اسم او را گذاشته بودند هندل میرزا، او هم فهمیده بود که آخوندها به او میگویند هندل میرزا، از آن دور که اینها را میدید میگفت: آشیخ وایسا هندل میرزا آمد!، این شخص عمامه خیلیها را برداشت، فحش میداد، اذیت میکرد.
۸۳- اصول متورم
نقل شده است مرحوم حاج میرزا حبیب الله رشتی (رحمة الله علیه) چهار سال مساله مقدمه واجب را درس گفتند، بعد از چهارسال گفته بودند: ظاهرا مساله ثمره عملی ندارد! یکی از طلبه ها گفته بود: آقا چهارسال وقت ما را تضییع کردید برای یک مساله ای که ثمره عملی ندارد؟! ایشان گفته بود: بنشین سر جایت، من در این چهارسال علم اولین و آخرین را برایت گفتم! خوب این مقدمه واجب را در چند جلسه میتوان بحث کرد. حالا ما بیاییم چهار سال وقت صرف کنیم، این همان چیزی است که مرحوم آیتالله بروجردی میفرمودند اصول متورم شده است. بعضیها میگویند این مباحث ذهن انسان را باز میکند، اما وقتی که ما از ذی المقدمه باز میمانیم و همه وقتمان را باید در مقدمات صرف کنیم این چه فایده ای دارد.
۸۴- خود را به ملت پیوند زنید
شبی مادر رضاییها که سه فرزندش به نامهای احمد، حسین و مهدی رضایی در اثر درگیری با رژیم شاه شهید شده بودند - - با چند نفر از طرف سازمان مجاهدین خلق آمدند، در همان جا من یک نصیحتی دوستانه به آنها کردم که خوششان نیامد، من به آنها گفتم: دوستانه یک حرف به شما بزنم و آن اینکه الان در شرایط کنونی صحبت از سازمان و گروه کردن در جامعه بردی ندارد، شما بیایید خودتان را با ملت و نهضت امام خمینی پیوند بزنید، اگر بخواهید خودتان را به عنوان یک گروه و دسته جدا کنید جامعه شما را نمیپذیرد، چون تندیهایی شده که این تندیها افراد را زده کرده و هضم شدن در جامعه به نفع شماست، یکدفعه مادر رضاییها ناراحت شد و گفت: شما دارید خون بچه های ما را پایمال میکنید!، گفتم: من از راه خیرخواهی دارم این نصیحت را به شما میکنم، با توجه به اینکه یک تعداد از افراد سازمان کمونیست شده اند و جوی که در جامعه علیه گروه و سازمان به وجود آمده برای مردم جاذبه ندارد، اگر به انقلاب عمومی ملت بپیوندید به نفع شماست.
۸۵- فلسطین از آن فلسطینی هاست
از روز نخست این اسرائیل بود که زمینهٔ خشونت و خونریزی را فراهم نمود؛ اگر سرزمین فلسطین غصب نمیشد هرگز آنان دست به جهاد و مبارزه نمیزدند و ساکنین اراضی اعم از مسلمان و مسیحی و
یهودی مانند گذشته با صلح و صفا در کنار هم زندگی میکردند. امروز نیز با اعمال سیاستهای محافظه کارانه و آمد و شدهای سیاسی و مذاکرات دیپلماسی بیروح بدون توجه به علت و ریشه اصلی بحران - همانگونه که تجربه تا حال نشان داده - مشکل حل نمیشود، و تنها راه نجات از بحران احقاق حقوق ملت فلسطین و بازگشت آوارگان به خانه و کاشانه خویش است، و هیچگاه زور و گذشت زمان حق را محو و ناحق را حق نمیسازد. به حکم خدا و عقل و وجدان املاک و اموال غصب شده را باید به صاحبان اصلی آنها برگرداند؛ زور حرکت قسری است و به قول فلاسفه: «حرکت قسری دوام ندارد». سرزمین فلسطین متعلق به ملت فلسطین است نه صهیونیستهای جمع آوری شده از کشورهای جهان.
اورشلیم و مسجد الاقصی و سایر اماکن مقدسه همه متعلق به خداست و ملک شخصی هیچ فرد یا گروهی نیست، یک روز در اختیار حضرت داود و سلیمان بود و بعد از آنان باید در اختیار همهٔ بندگان موحد و مطیع خدا باشد.
۸۶- مراتب سه گانه دعوت
قرآن سه مرتبه برای دعوت بیان میکند ﴿أُدْعُ إِلَی سَبیلِ رَبِّکَ بِالحِکْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَن (۱)﴾ یعنی: «راه پروردگارت - توحید - را با حکمت و موعظه نیکو و مجادله به وسیلهٔ
بهترین شیوه ها تبلیغ نما.»
۱- مرتبهٔ حکمت و استدلال: کسانی که اهل منطق و حکمت هستند و اگر برای آنها استدلال شود به راه راست میآیند، باید از این راه دعوت به خدا شوند.
۲- مرتبه موعظه: بعضیها هستند که با منطق نمیتوان با آنها صحبت کرد، بلکه عقلشان به چشمشان است، مثل کسانی که امام رضا (ع) را به گنبد طلا میشناسند - بر خلاف کسانی که اهل علم و فضل و منطق هستند و امام رضا (ع) را به کمالات آن حضرت میشناسند - این گونه افراد را باید از طریق موعظه هدایت نمود؛ چر که مو عظه جنبهٔ خطابی دارد و ظنیات و چیزهایی که در طرف مقابل تأثیر دارد، در آن به کار میرود.
۳- مرتبه مجادله: بعضیها هستند که آدمهای لجبازی میباشند، نه اهل منطق و استدلالند و نه موعظه در آنها تأثیر دارد، با این گونه افراد باید از طریق مجادله وارد شد و چیزهایی را که خودشان قبول دارند به رخشان کشید. و از این طریق آنها را محکوم و مغلوب کرده و به راه راست دعوت نمود.
۸۷- ملاقات و گفتگو با آقای حسنین هیکل
آقای حسنین هیکل نویسنده و روزنامه نگار برجسته مصری آمد پاریس ملاقات امام و به انگلیسی صحبت میکرد، من به هیکل گفتم: شما عرب هستی، آقای خمینی هم که عربی میفهمند، چه داعی داری که اینجا با امام به انگلیسی صحبت بکنی؟ اینجا مترجم
عرب هم هست، چرا ا ما باید این قدر غربزده باشیم! گفتم: زبان عربی زبان اسلام است، چرا زبان عربی را ترویج نمیکنید؟ چرا در کشورهای عربی تاریخ مسیحی رواج دارد و از تاریخ اسلامی کمتر استفاده میشود؟ ایشان هم این مطلب را تایید میکرد؛ من گفتم: چرا بعضی از کشورهای اسلامی تعطیلی هایشان روزهای یکشنبه است؟ شما باید تاریخ اسلام را زنده کنید، روز جمعه را زنده کنید، و این ننگ است که در مصر تاریخ مسیحی رواج داشته باشد.
۸۸- مقام شامخ امامت
امامت نه مانند سلطنت یک پست و مقام اعتباری موروثی است و نه یک صلاحیت اکتسابی، بلکه مقام معنوی الهی و حد اعلای قرب به خداوند است که زمینه های آن مربوط به قبل از تولد است؛ بدینگونه که اصلاب شامخه و ارحام مطهره در تکون او دخالت دارند، و دارای استعداد خدادادی ویژه ای است که خداوند با حکمت بالغه خود در افراد خاصی برای وساطت در فیض الهی و راهنمائی انسانها به عنوان برترین محصول عالم خلقت قرار داده است؛ و راهنمائی آنان منحصر در طرق معهود و متعارف نیست، و چه بسا آنان در حال غیبت و پنهانی از طرق غیر متعارف و محسوس به راهنمائی انسانها و حل برخی مشکلات بپردازند، همانگونه که خضر نبی (ع) در حال اختفا برای حضرت موسی (ع) که یکی از انبیای الهی بود سمت معلمی داشت ﴿قال له موسی هل اتبعک علی ان تعلّمن مما علمت
رشداً (۱)﴾. در بسیاری از روایات وارد شده که مثل آن حضرت در زمان غیبت مثل خورشید در پس ابر است که با مخفی بودن آن از دید چشمها نور آن به زمین میره رسد.
۸۹- به نفس اماره فرصت ندهید
نفس اماره هنگام کنترل شدن از انسان رخصت میخواهد، شما میخواهید توبه کنید ولی او میگوید: فعلاً جوان هستید صبر کنید در اواخر عمر توبه میکنید، میخواهد حقوق دیگران را مسترد کند میگوید: باشد برای فلان وقت، همین طور امروز را به فردا و این هفته را به هفته دیگر و امسال را به سال دیگر، اجازه و مرخصی میخواهد؛ حضرت امیر (ع) فرموده است: به نفس امّاره خود مهلت نده؛ برای این که «فتذهب بکم الرخص فیها مذاهب الظلمة» (۲) اگر به نفس اماره اجازه و فرصت بدهید، این فرصتها موجب میشود شما را در راههای ظالمین قرار دهد؛ یعنی اگر فرصت دادی و توبه نکردی، گناه میکنی و با گناه کردنهای پی در پی در راه ظالمین و کسانی که همواره گناه میکنند قرار میگیری.
۹۰- بالاخره امروز هم نان گیرمان نیامد!
یادم هست یک وقت با مرحوم شهید مطهری مباحثه میکردیم
نزدیک ظهر شد ایشان گفتند: بالاخره ما امروز نان گیرمان نیامد، ما در آن وقت پول نداشتیم حتی نان تهیه کنیم، به ما طلبه های ناآشنا نسیه نمیدادند، من رفتم تا حدود مسجد امام حسن (ع) که یک طلبه ای را پیدا کنم از او دوریال و ده شاهی قرض بگیرم یک نان تهیه کنم، کسی را پیدا نکردم، یک نان سنگک را میدادند دوریال و ده شاهی، برگشتم در مدرسه فیضیه دیدم مرحوم حاج آقافخر طاهری قهدریجانی -آدم شوخ و خوشمزه ای بود پای درخت توت مدرسه فیضیه ایستاده، گفتم حاج آقا دو ریال و ده شاهی نداری به ما بدهی! گفت والله من نیاز به حمام پیدا کرده ام آمدم از یکی دوریال و ده شاهی بگیرم بروم حمام کسی را پیدا نکرده ام! وضع طلبه ها به این شکل بود اما ما در عین حال مباحثه مان را میکردیم، در سمان را میخواندیم و هیچ از وضعمان دلسرد نبودیم؛ و لذا توصیه میکنم به آقایان که به تحصیل اهمیت بدهند و بدانند در این طریقی که هستند مرضی خداوند است، پیغمبر اکرم (ص) فرمودند: «طلب العلم فریضة علی کل مسلم، الا و ان الله یحب بغاة العلم»، خداوند طالبین علم را دوست دارد، آنها مورد محبت خدا هستند؛ بزرگان و مشایخ ما با فقر و فلاکت درس میخواندند و همانها توانستند به اسلام و تشیع خدمت بکنند، اصلا کسانی که در زرق و برق دنیا و مقام و تشریفات وارد بشوند ناچار میشوند از مسیر روحانیت و حقیقت یک قدری منحرف شوند، البته من نمیخواهم بگویم همه اینگونه اند اما دنیا خیلی فریبنده است.
۹۱- شخصیت خود را به پول نفروشید
اگر چنانچه زبان گویایی دارید و بیان خوبی دارید محرم و صفر برای ارشاد و تبلیغ بروید و واقعا هم برای ارشاد و تبلیغ بروید؛ به قصد پول نروید، خدا روزی را میرساند. من میدانم که وضع آقایان خوب نیست من خودم در وقت طلبگی خیلی وضعم از حالای طلبه ها بدتر بود. با مرحوم آیتالله مطهری مباحثه میکردیم، نزدیک ظهر شد و نان نداشتیم بخوریم. آقای مطهری گفت دیگر طاقت نداریم برو ببین میتوانی دو ریال و نیم یک جایی قرض کنی، یک نان بگیری بیاوری بخوریم و من از مدرسه فیضیه تا درب مسجد امام رفتم، یک قیافه ای که دو ریال و نیم از او قرض کنم پیدا نکردم و برگشتم مدرسه فیضیه. آن وقت وضع طلبه ها اینطور بود. ولی مع ذلک درسشان را میخواندند و به درس اهمیت میدادند. بنابراین من میدانم که وضع آقایان طلاب خوب نیست، اما روزی را خدا میرساند. هیچ وقت مقام و شخصیت و روحانیت خودتان را به پول نفروشید، جوری نباشد که برای پول خودتان را کوچک کنید و تملق بگویید، به کم بسازید و قناعت داشته باشید. من خودم در زمان مرحوم آیتالله العظمی بروجردی چون ایشان به من علاقه داشتند چه بسا میرفتم سه چهار هزار تومان از ایشان برای عده ای میگرفتم. واقعا به یک قرانش احتیاج داشتم اما به ایشان نمیفهماندم که من نیاز دارم و خودم به سختی میگذراندم. آخرش الحمدلله روز به روز بهتر شد. بنابراین شخصیت خودتان را حفظ کنید.
۹۲- مدح و مذمت از شهرها
مدح یا مذمتی که ائمه (ع) از شهرهای مختلف فرموده اند موسمی بوده است؛ زیرا مطالبی که حضرت راجع به اهل بصره فرموده نسبت به مردمی است که در آن زمان مواجه با حضرت بوده اند و معنایش این نیست که مردم بصره تا قیامت منافق هستند؛ به طور کلی مطالبی که ائمه ما راجع به بلدان و شهرها فرموده اند موسمی است؛ مثلاً ائمه ما از ساوه مذمت و از آوه که در چند فرسخی ساوه است مدح و تعریف کرده اند، و این روی این جهت بوده که مردم آوه در آن زمان از دوستان اهل بیت بوده اند و مردم ساوه از دوستان نبوده اند؛ و یا مثلاً از اصفهان مذمت و از قم مدح نموده اند، برای این که مردم اصفهان در آن زمان با اهل بیت سر و کار نداشتند و اهل قم محب اهل بیت بودند.
۹۳- حافظه قوی آنروزها
این سبک نوشتن که من الان میبینم آقایان طلبه ها در درسها قلم به دست میگیرند و مینویسند آن زمان متداول نبود، شاید بعضیها بودند ولی من هیچ وقت یک روز هم در درس قلم و کاغذ به دست نگرفتم، من آن روزها حافظه ام خیلی قوی بود درسها را گوش میکردم حتی اسامی روات را که ایشان میگفتند فلانی از طبقه چندم است در ذهنم میماند، بعد خودم میرفتم مطالب را تنظیم میکردم و مینوشتم، چون ایشان زیاد تکرار میکردند من وقتی مساله تمام
میشد مینشستم مینوشتم، مثلا بحث نماز جمعه را من یادم هست ایشان گفتند من رفتم نجف آباد نوشتم، همین که الان چاپ شده است تحت عنوان البدر الزاهر فی صلات الجمعه و المسافر یا مثلا مساله اجتماع امر و نهی را یادم هست خیلی طول کشید ایشان روز اول مبنای خودش را گفت بعد جوانب مساله را مورد بحث قرار داد، بعد که تمام شد و رفت سراغ مساله بعدی من یک پنج شنبه و جمعه به خودم فشار آوردم مطالب را جمع و جور کردم و نوشتم، سبک نوشتن من به این شکل بود.
۹۴- ماندگاری و یادگیری در کودکی
در سابق به بچه های کوچک اصول دین و فروع دین یاد میدادند، ائمه را به آنها میشناساندند، چون چیزی را که در بچگی انسان یاد بگیرد تا آخر عمرش باقی میماند؛ من یادم هست بچه که بودم - خدایش رحمت کند - یک جدّه ای داشتم که مادر پدرم بود و پای منبرها زیاد رفته بود، داستانهای پیغمبران را زیاد شنیده بود، آن داستانها را برای من میگفت، هنوز آنهایی که جده ام برایم گفته بود در خاطرم هست. در صورتی که بعدش مطالعات زیاد داشتم و کتابهای زیادی خوانده ام اما بسیاری از آن مطالب از یادم رفته، چیزی را که انسان در بچگی بیاموزد در خاطرش میماند: «العلم فی الصغر کالنقش فی الحجر» (۱) ۱ علمی که در بچگی انسان یاد بگیرد مثل نقش و نگاری
است که در سنگ حک شده است، که میماند؛ اما علمی که در بزرگی یاد بگیری «کالنقش فی الماء» است، مانند خط نوشتن روی آب است که همان وقت جای آن نوشته پر میشود. بنابراین مطالعه ها و زحمت ها در سن بالا فقط باید برای این باشد که انسان مطالبی را که قبلاً خوانده یادش بماند، و وقتی به سنین کهولت رسید دیگر بعید است چیزی برایش اضافه شود، و هرچه انسان بیشتر پیش میرود معلوماتش را هم از دست میدهد؛ بعضی از بزرگان را ما دیدیم که در آخر عمر حتی بچه هایشان را نمیشناختند. ﴿و من نعمره ننگسه فی الخلق ۶﴾ (۱) کسی که عمرش را زیاد میکنیم پایینش میآوریم در خلقت. پس در وقت بچگی پدر و مادرها سعی کنند عقاید اسلامی و معارف اسلامی را به بچه ها یاد بدهند؛ وقتی که بچه به مدرسه میرود مدیر مدرسه، معلم مدرسه و رفیق بچه را زیر نظر بگیرید.
۹۵- I CAN NOT ANSWER THIS QUESTION
از طرف صلیب سرخ و سازمان عفو بین الملل همیشه افرادی به قسمتهای مختلف زندان میآمدند، منتها گاهی با مامورین زندان میآمدند گاهی تنها بودند، آن وقتهایی که تنها میآمدند و مامورین دنبالشان نبودند ما خیلی چیزها را به آنان میگفتیم، من یک مقدار انگلیسی هم یاد گرفته بودم گاهی به انگلیسی چیزهایی به آنها میگفتم، البته بعضیها میگفتند اینها از خودشان هستند و مطالب را
میروند به آنها میگویند و لذا چیزی به آنها نمیگفتند ولی من و آقای هاشمی و دیگران مطالب و شکنجه ها و مسائل زندان را به آنها میگفتیم.
یک بار با من شخصا ملاقات داشتند که جریان آن به این صورت بود که ازغندی مرا خواست و گفت: افرادی از عفو بین الملل یا حقوق بشر (تردید از من است) آمده اند پیش اعلیحضرت و گفته اند ما با دونفر از زندانیان میخواهیم مصاحبه کنیم، یکی گویا - یوسفی از کمونیستهای کردستان و دیگری شما از مذهبی ها، بالاخره مواظب باشید حیثیت کشور را حفظ کنید، مصلحت کشور را رعایت کنید و...، خیلی هم با خوشرویی و با التماس میگفت. من گفتم: من دروغ نمیتوانم بگویم، شما بگویید آنها با فردی دیگر مصاحبه کنند، گفت: نه آنها دو نفر را مشخص کرده اند و اعلیحضرت خودش دستور داده با این دونفر صحبت کنند و من از طرف اعلیحضرت برای شما پیام آورده ام؛ البته آنها خودشان از خارج کشور اسم ما دونفر را داشتند و عنایت داشتند که با ما مصاحبه کنند.
در ابتدا من فکر کردم اینها خودشان تنها میآیند ولی فردای آن روز که مرا خواستند دیدم ازغندی، دکتر جوان، ثابتی و چند نفر دیگر از کله گندههای ساواک نشسته اند، همه جلوی پای من بلند شدند، فردی هم که از خارج آمده بود اهل بلژیک بود، او یکی یکی سئوال میکرد -مترجم هم داشت - مثلا شما را برای چی گرفتند؟ من جواب گفتم، آیا این اتهامات مورد قبول شما بوده یا نه؟ ...، یکی یکی
همه مسائل را پرسید تا بالاخره رسید به این سؤال که در بازجوییها آیا شکنجه هم وجود دارد یا نه؟ من به انگلیسی گفتم: I can not answer this question (من این سئوال را نمیتوانم جواب بدهم)، یکدفعه او و بقیه خندیدند، ازغندی گفت: آقای منتظری شما انگلیسی بلد بودید؟ چطور ما نمیدانستیم! گفتم: حالا من یک کلمه گفتم، گفت: چرا به انگلیسی گفتی؟، گفتم: برای اینکه به مترجم اعتماد نداشتم، احتمال دادم مترجم یک جور دیگر ترجمه کند، بعد هم به آنها گفتم: من که پرده دری نکردم چیزی نگفتم!؛ بالاخره این آخرین سؤال او بود.
البته یک بار دیگر هم از صلیب سرخ آمدند در زندان سؤالهایی کردند، این بار تنها آمده بودند و مسئولین زندان همراه آنان نبودند، بعد که آنها رفتند آمدند ما را بردند بازجویی که آنها چه سؤالهایی میکردند و شما چه جواب دادید؟ ما هم گفتیم آن چیزهایی را که میدانستیم گفتیم.
۹۶- انحراف بعضی از اصحاب پس از پیامبر
در روایات شیعه و سنی - از جمله در کتاب صحیح بخاری - آمده است:
پیامبر (ص) در روز قیامت مشاهده میکنند که اصحابشان را به طرف شمال (جهنّم) میبرند، دست به دعا برداشته و میفرمایند: «یا ربّ صیحابی»: خدایا! اصحاب من را نجات بده، خدا میفرماید: «انک لا تَدْرِی مَا أَحَدَثوا بعدک»: نمیدانی اینها بعد از تو چه کردند! بعد
پیامبر (ص) ه میفرماید: «و کُنْتُ عَلَیْهِم شَهِیداً مَادُمْتُ فیهم، فَلَمّا توفّیْتَنی کُنْتَ أَنْتَ الرَّقِیبَ عَلَیْهِم»(۱): من تا در میان آنان بودم، بر آنان گواه بودم؛ پس زمانی که تو جان مرا گرفتی، تو خود بر آنان مراقب و نگهبان بودی.
این حدیث هم در «صحیح بخاری» (۲) آمده است و هم «سنن ترمذی» (۳) آن را نقل کرده است و دلالت دارد بر این که عده زیادی از اصحاب پیامبر (ص)، بعد از رحلت آن حضرت، عوض شدند و از راه و شیوه پیامبر (ص) دست برداشتند؛ با این حال تعجب میکنم که چرا اهل سنت این همه روی اصحاب پیامبر (ص) ه مانور میدهند و میگویند قول آنها حجّت است! در همین صحیح بخاری و سنن ترمذی که از کتابهای معتبر خودشان است، روایتی نقل شده که صراحت دارد بر این که عده زیادی از اصحاب پیامبر (ص) بعد از رحلت آن حضرت تغییر کردند و به جهنّم خواهند رفت؛ حالا چگونه اهل سنت، قول آنها را حجت میدانند و همانند قول پیامبر (ص) مورد استناد قرار میدهند؟
۹۷- نه کاپیتالیزم نه سوسیالیزم
اسلام با هر دو روش مخالف است، اسلام اجازه نمیدهد افراد از هر راهی که بخواهند تحصیل ثروت کنند، اجازه نمیدهد کسی از ربا تحصیل ثروت کند، اجازه نمیدهد کسی اموالی را که خدا برای همه مردم خلق کرده به خودش اختصاص دهد؛ جنگلها، معادن، بیابانها،
مراتع، دریاها، رودخانه ها، اینها اموالی است که خداوند برای همه خلق کرده است، باید در اختیار حکومت اسلام باشد و به مصلحت مسلمین مورد استفاده واقع شود، هیچ سرمایه داری، هیچ قدرتمندی از نظر اسلام حق ندارد جنگلها و مراتع و بیابانها را به خودش اختصاص دهد و به مردم بفروشد.
در تجارت اسلام اجازه احتکار و انحصار طلبی را نمیدهد، تحصیل ثروت از راه ظلم و غصب حقوق دیگران جایز نیست، بنابراین اسلام آن آزادی که کاپیتالیزم در راه تحصیل ثروت به افراد میدهد نمیدهد و به آن معتقد نیست. در مصرف ثروت هم اسلام محدودیتهایی قائل شده است، اسلام میگوید: مالت را گرچه به زحمت خود به دست آورده باشی حق نداری در راه حرام، مشروب خواری و عیاشی مصرف کنی، حق نداری اسراف و تبذیرکنی، خداوند در قرآن میفرماید: ﴿کلوا واشربوا و لا تسرفوا إنّه لا یحب المسرفین﴾ (۱) بخورید و بیاشامید و اسراف نکنید خداوند اسراف کنندگان را دوست ندارد؛ و در مورد تبذیر میفرماید: ﴿إنّ المبذرین کانوا إخوان الشیاطین﴾ (۲) به درستی که تبذیرکنندگان برادران شیاطین هستند. بنابراین اسلام در اقتصاد روشش روش کاپیتالیزم نیست که آزادی مطلق هم در تولید و تحصیل ثروت و هم در مصرف قائل باشد. اسلام با روش سوسیالیزم- هم - که میگوید افراد چیزی را مالک نباشند، مالک فقط دولت است، تولید و توزیع هم به دست دولت باشد - مخالف است، اسلام برای اشخاص مالکیت قائل است، میگوید اگر کسی با زحمت و تلاش و با به کارگیری هوش و استعداد
خود ثروتی تحصیل کرد، به شرط آن که از راه حرام نباشد و از اموال عمومی نباشد، مالک است؛ اگر کسی در زمین کشت کرد و ثروتی به دست آورد مالک است، اگر کسی با تجارت و بازرگانی درآمدی کسب کرد مالک است؛ چون با به کار انداختن توان و هوش و استعداد خودش این ثروت را به دست آورده است.
۹۸- دیوار گوشتی!
قاعده اش این است که بزرگان تحت تاثیر هر حرفی واقع نشوند یا اقلا اگر حرفها را میخواهند بشنوند فقط از اطرافیها یا از آنهایی که دائما با آنان تماس میگیرند نشنوند. من خدمت امام هم این اواخ عرض کردم، شما در گزارشها فقط به گزارشهای مسئولین قناعت نکنید، افراد دیگری هم داشته باشید به صورت ناشناس، که حتی احمد آقا پسر شما هم آنها را نشناسد احمدآقا هم نشسته بود- همیشه طیفی دور مراجع و بزرگان هستند که اصطلاحا به آنها میگویند دیوار گوشتی که جریانات را مطابق اهداف و سیاست خودشان گزارش میدهند و کنترل میکنند، و این واقعیت چه نسبت به مراجع و چه نسبت به مسئولین بزرگ ضرر دارد.
۹۹- هر روز مرد دیگری!
به یاد دارم استاد بزرگوار مرحوم آیتالله العظمی بروجردی میفرمودند: «انا کل یوم رجل» من هر روز مرد دیگری هستم، و این
سخن بیانگر این نکته است که انسان نمیتواند ادعا کند که به حقیقت مطلق رسیده است، و همواره باید در تصحیح مواضع و دیدگاههای خود در جهت دستیابی به حقیقت برتر کوشا باشد. البته آنچه را که با به کارگیری همه تلاش خود به دست آورده و بدان رسیده است برای وی حجت است و وظیفه دارد تا رسیدن به حقیقت برتر و یا کشف اشتباه خود به آن پایبند باشد.
۱۰۰- این تندروها!
در جامعه ما افراد متقدّسی (خود را به مقدسی میزنند) که خیلی تند هستند و انقلابیهای خیلی تند، همه از راه حق منحرف شده اند و ضربه میزنند. همان طور که دشمن ضربه میزند دوست نادان هم ضربه میزند، باید انسان معتدل باشد، متأسفانه افرادی که اصلاً بوی انقلاب به مشام آنها نرسیده حالا از انقلابی ها هم انقلابی تر شده اند، تندرویهای آنها سبب میشود عناصر مفید را کنار بزنند، هر روز معرکه درست میکنند، روح یأس در مردم ایجاد میکنند، وبال جامعه میشوند. مقدستر از پیغمبر نشوید، پیغمبراکرم (ص) قوه جاذبه اش بیش از قوه دافعه اش بود، نیروها را جذب میکرد، آدمهایی را که خیلی انقلابی نبودند نیز نگه میداشت و طرد نمیکرد.
حضرت امیر همان طور که گرفتار قاسطین و مردم صفین بود همان طور گرفتار خوارج هم بود، خوارج مردمی بودند که میخواستند مقدستر از حضرت علی (ع) بشوند، اوّل حضرت علی را مجبور کردند حکمیت را قبول کند، بعد گفتند، «لا حکم الا لله»(غیر از خدا هیچ
کس حق حکم ندارد). خوارج مردمی بودند قاری قرآن، اهل تهجد و نماز شب، و به خیال خود مخلص! اما مخلصی که خلیفه خدا و حضرت علی را تنها گذاشتند و حتی با او جنگ کردند! مثل بچه هایی که میگویند ما طالب اسلام راستین هستیم! عمل اینها در کشور ما ضررش خیلی زیادتر از ضد انقلابهایی است که اصلاً انقلاب ما را باور نکرده اند. در هر کاری افراط و تفریط غلط است. تفریط یعنی کوتاهی کردن، و افراط یعنی تندروی.
۱۰۱- جوسازی علیه امام خمینی در نجف
یادم میآید در نجف درباره امام سه ربع ساعت با آقای حکیم صحبت کردم و ایشان هم دقیقا گوش میداد، بعد آقای حکیم بلند شد رفت، آقایی آنجا گفت خیلی خوب شد که شما صحبت کردید، بالاخره آقای خمینی را در ذهن آقای حکیم جا انداختیم و به او شناساندیم.
چند دقیقه بعد یک سیدی که از علما و از حواریون آیتالله حکیم بود آمد نشست، ایشان آقازاده یکی از علما بود و از اطرافیان آقای حکیم به حساب میآمد، آقای عمید من را به او معرفی کرد که بله ایشان آقای منتظری از شاگردان آقای بروجردی و آقای خمینی هستند، یکدفعه دیدم سید گفت: خدا لعنت کند انگلیسیها را خدا لعنت کند انگلیسیها را، یک روز یک سید جمال الدین افغانی درست میکنند میاندازند جلو، یک روز هم یک سید خمینی میآید و
روحانیت و دین و اینها را ...، من گفتم سید این چه حرفهایی است که میزنی؟! گفت نخیر شما نمیدانید، بالاخره دیدیم اصلا نمیشود با او مباحثه کرد، به آقای عمید گفتم پاشو برویم.
این جور افراد پیش آقای حکیم بودند و ذهن ایشان را مشوب میکردند، بالاخره دستهای مختلف اینگونه جوسازی میکردند.
۱۰۲- اهانت از عناوین قصدیه
هر گفتار یا کرداری که جنبه تحقیر و مسخره کردن و تجاوز به حریم انسان داشته باشد اهانت محسوب است. اگر کسی بگوید - مثلاً - امام علی (ع) نفهمیده یا اشتباه کرده و منظورش بدگوئی و تحقیر آن حضرت باشد اهانت است؛ ولی اگر برای آن حضرت احترام قائل است لیکن در اثر عدم شناخت و ضعف عقیده خیال میکند آن بزرگوار نیز مانند مجتهدین خطا و اشتباه داشته اند، و یا چون زمان و مقتضیات آن تغییر کرده نمیتوانیم روش آن حضرت را برای این زمان الگو قرار دهیم اهانت محسوب نمیشود، بلکه اشتباه کرده است و باید او را ارشاد نمود. اهانت هر چند در بعضی موارد امر قصدی نیست - مانند اینکه کسی نعوذ بالله از روی عمد به قرآن لگد بزند - ولی در بسیاری از موارد امری قصدی است و در جایی صادق است که گوینده قصد تحقیر داشته باشد، و قصد او برای قاضی احراز شود، و قهراً راهی جز اقرار در محیط آزاد وجود ندارد، و در صورت شک «الحدود تدرأ بالشبهات»؛ و خلاصه اینکه هر عمل یا گفتار انسان که امکان وجود و یا عدم اهانت در آن باشد، مصداق اهانت بودنش
منوط به قصد میباشد.
۱۰۳- ابوبکر اگر فدک را پس میداد...
«ابن ابی الحدید» گفته است: از «علی بن الفارقی» که مدرّس مدرسه غربی در بغداد بود، (و احتمالاً استاد ابن ابی الحدید هم بوده) سؤال شد که راستی اینجا ابوبکر به حضرت زهرا (ع) میگوید: «تو راست میگویی»؛ اگر آن حضرت راست میگفت، پس باید ابوبکر فدک را به او میداد؛ چون حضرت میفرماید: «فدک از آن من است»؛ آن استاد در جواب گفت: علت این که ابوبکر فدک را به آن حضرت باز نگرداند، این بود که اگر به ایشان میداد، فردا حضرت زهرا (ع) میآمد و میگفت: پدرم، علی (ع) را خلیفه مسلمانها قرار داده و در غدیرخم و جاهای دیگر او را معرفی کرده است؛ ابوبکر دید اگر چنانچه امروز بخواهد فدک را واگذار کند، فردا هم باید خلافت را به علی (ع) بدهد؛ از اوّل، خواست ناامیدشان کند (۱).
۱۰۴- من ائمه جماعات هستم
روزی به مرحوم امام خمینی عرض کردم آقا! شما به علمای بلاد بها داده احترام کنید. در این اثنا شیخ پیرمردی از یکی شهرهای (...) وارد شد امام از او پرسید: شما کجا هستید؟ گفت: آقا تهران هستم. امام پرسید: چکار میکنید؟ آن آقا با لهجه خاصی گفت: آقا! ائمه جماعاتم!! امام گفت: شما به تنهایی ائمه
جماعاتید؟ گفت: بله آقا. بعد امام با مزاح به من گفتند: لابد ایشان یکی از همانهاست که شما سفارشش را میکنید.
۱۰۵- دوری کردن از شبهات
از پیامبراکرم (ص) روایتی است که میفرماید: «حلال بین، و حرام بین، و شبهات بین ذلک، فمن ترک الشبهات نجا من المحرمات» (۱) چیزهای حلال روشن است، و چیزهای حرام روشن، و چیزهای مشتبه بین این دو، کسی که شبهات را ترک کند از حرامها نجات پیدا میکند. در روایت دیگر میفرماید: «لو آن راعیاً رعی الی جانب الحمی لم یثبت غنمه ان تقع فی وسطه» (۲) هر کس گوسفندانش را در اطراف قرقگاه بچراند کمکم وارد قرقگاه میشود. اگر انجام شبهات برای انسان عادت شد کم کم محرمات هم برای او عادی میشود. لذا آدم متقی باید حتی از شبهه ناک خودداری کند تا گرفتار محرمات نشود.حضرت میفرماید: کسی که از تاریخ درس عبرت بگیرد، در او حالت تقوی پیدا میشود و این تقوی مانع از این میشود که در چیزهای شبهه ناک فرو رود، پس به طریق اولی در محرّمات هم وارد نمیشود.
۱۰۶- امام خمینی: مرجعیت و رهبری، توأمان
امام در عین اشتغال به مبارزات و کارهای سیاسی هیچگاه از
کارهای درسی و علمی خود کم نمیگذاشتند، یک روز یادم است در اوایل مبارزه با لوایح ششگانه شاه، روزی خدمت ایشان رسیدم و در حالی که منزل ایشان در قم از مردم تهران و شهرستانها پر شده بود و منتظر دیدار با ایشان بودند، من دیدم امام به نوشتن درس خود که از تدریس آمده بودند مشغولند. من با تعجب گفتم آقا الان مردم در بیت شما منتظر صحبت و دیدار شما میباشند، وقت نوشتن درس حالا نیست، که ایشان فرمودند: نه، ما نباید از کارهای علمی و درسی خود کم بکنیم، ما باید کار آخوندی خود را کاملا انجام دهیم و این همان بحثهای فقه ایشان بود که به قلم ایشان میباشد و چاپ شده است و به نظر من این نکته را باید آقایان اهل علم و فضلاء از امام یاد بگیرند و هیچگاه کارهای سیاسی و انقلابی آنها مانع کارهای درسی و علمی شان نشود؛ و اهمیت کار آقای خمینی که توانستند پیروز شوند این بود که ایشان از نظر علمی جا افتاده و غنی و شاخص بودند، یعنی از نظر علمی ایشان مرجع تقلید و مورد توجه فضلاء و علماء بودند و همین معنا پشتوانه شد برای کارهای سیاسی و مبارزاتی ایشان که مردم به ایشان رو آوردند و رمز و سر پیروزی ایشان علاوه بر قاطعیت و پشتکار و استقامت، عامل مهمی که در راس همه عوامل میباشد همین بود که از نظر علمی ایشان قوی و غنی و مورد توجه همه بودند.
۱۰۷- ملت به گروههای ضد انقلاب خارج از کشور ایمان ندارد
به گروهها و اقلیتهایی که در خارج از کشور علاوه بر فعالیت
علمی و سیاسی که حق طبیعی همهٔ افراد است از کارهای خشونت بار و خرابکاریها و قتل نفوس دریغ ندارند و جوانهای خام را در مسیر اهداف تند خود به دام میاندازند دوستانه تذکر میدهم که زیربنای حکومت ملت است و ملت ما به شما هم با ادامه روش فعلی ایمان ندارند، لذا بجاست محترمانه به ملّت اسلامی ایران بپیوندید و از گروه بازیهای سیاسی آمیخته با خشونت و تندی پرهیز نمایید.
۱۰۸- این فتنه گران!
آقای مطهری ناچار شد برود تهران، بیشتر به جهت مخارج زندگی، چون واقعا از جهت زندگی بر ما سخت میگذشت، ایشان میگفت بنا نیست همیشه ما با فقر زندگی کنیم؛ به من گفت بروم به آقای بروجردی قضیه رفتنش را بگویم، و از طرف ایشان خداحافظی کنم؛ میگفت اگر خودم برای خداحافظی پیش آقای بروجردی بروم ممکن است بگویند چرا و بی اعتنایی شود، بعد یک نامه نوشتند خدمت ایشان هم به عنوان عذرخواهی و هم تقدیر و تشکر از زحمات ایشان که در این مدت از شما استفاده کردیم و...، این نامه را نوشته بود و گفت شما این نامه را به آقای بروجردی بدهید؛ روز پانزده شعبان بود آقای بروجردی نشسته بود و جمعیت زیادی هم اطراف ایشان بودند من رفتم خدمت ایشان و گفتم آقای مطهری این نامه را دادند خدمت شما و خداحافظی هم کردند، آقای بروجردی نامه را نگرفت؛ گفتم: بالاخره ایشان...، ایشان گفته...، با ناراحتی نامه را کنار زد، من پیش دیگران خجالت زده شدم. آقای حاج میرزا ابوالحسن به من گفت: مگر
نمیدانی به آقای بروجردی گفته شده که آقای مطهری و آقای خمینی هستند که فدائیان و نواب را علیه شما تحریک میکردند، آن وقت تو آمده ای نامه اینها را میدهی به آقای بروجردی! بعد من جریان را به آقای مطهری گفتم، ایشان خیلی متاثر شد. تا آن وقت من نمیدانستم که پیش آقای بروجردی تا این حد تفتین شده است و تا این اندازه ممکن است در ذهن بزرگان اثر گذاشت، در صورتی که خود آقای مطهری به من گفت که من رفتم با نواب صحبت کردم و گفتم با این تندی که شما دارید نتیجه نمیگیرید و حوزه را به هم میزنید و بایستی کاری کرد، حالا که یک مرجع هست ایشان را تا اندازه ای همراه کنید تا نتیجه بهتری به دست آید و...؛ خلاصه آنها کار خودشان را کردند، از این قضیه معلوم میشود کسانی که اهداف سوئی دارند گاهی ممکن است شرایطی را فراهم کنند که نظر بزرگان را راجع به شخصی یا مساله ای برگردانند.
۱۰۹- حکومت عدل برای ظالمین هم مفید است!
در حکومت عدل حتی ظالمین هم بهتر میتوانند زندگی کنند، برای این که اگر ظلم و جنایت باشد ظالم ظلم و تعدی میکند و همیشه با مردم مظلوم درگیری دارد و بین آنها کینه و جدایی هست، مردم همیشه با نظر دشمنی و بغض به ظالمین نگاه میکنند و منتظر فرصتی برای انتقام هستند؛ و اگر آنها نتوانستند انتقام بگیرند فرزندان آنها و نسلهای بعد، از فرزندان و بازماندگان ظالمین انتقام خواهند گرفت؛ طبیعی است که عقده ظلم بالاخره زمانی سر باز میکند و
انقلاب و تحوّلی میشود و مردم به حساب ظالمین میرسند. بنابراین اگر عدالت حکم فرما شود و حق هر کس به او داده شود، تمامی افراد جامعه در صفا و دوستی و محبت زندگی میکنند.
۱۱۰- کمک به خانواده زندانیان سیاسی
یکی از اتهامات بنده این بود که به خانواده های زندانیان و تبعیدیان کمک میکردم، روی این جهت به من خیلی فشار میآوردند که تو چرا کمک میکنی؟ یک بار به ازغندی (بازجوی ساواک) در این ارتباط گفتم: شما به زندانی نان میدهید؟ گفت: بله، گفتم: چرا میدهید؟ گفت: برای اینکه بالاخره یک بشر است، گفتم: خوب زن و بچه زندانی بشر نیست؟ حالا یک کسی را گرفتید و بردید زندان، زن و بچه او نان نمیخواهند؟ اگر به نظر شما خود آن فرد مجرم است زن و بچه او که گناه نکرده اند. من در آن زمان به خانواده بعضی از مجاهدین خلق هم کمک میکردم، در آن وقت اینها هنوز راهشان جدا نشده بود و جزو مبارزین مسلمان به حساب میآمدند.
کمکها را بیشتر همان کسانی که به آنها کمک شده بود لو داده بودند، هنگام بازجویی و در زیر کتک و شکنجه میگفتند از طرف فلانی به ما کمک میشده است. همانگونه که گفتم من نوعا هم به خانواده های زندانیان و هم تبعیدیان کمک میکردم، من با اینکه خودم تبعیدی بودم عده ای را میفرستادم از تبعیدیها دلجویی کنند، میگفتم برایشان گز ببرند، عسل ببرند، برای خانواده هایشان پول ببرند،
کمکشان بکنند، مثلا رفته بودند به ایرانشهر دیده بودند یکی از آقایان فرش ندارد برایش یک فرش خریده بودند و از این کارها، پولش را من میدادم، در بازجویی منکر هم نمیشدم، میگفتم من به فقرا، طلاب و هر بیچاره ای که نیازمند باشد در حد امکاناتم کمک میکنم. اخبار و جریانات هم توسط ملاقاتیها رد و بدل میشد و نمونه اش جریان نامه ای است که گفتم در زندان قزل قلعه توسط آشیخ حسن ابراهیمی که آن وقت بچه بود و همراه با خانواده ما به ملاقات آمده بود بیرون فرستادم.
۱۱۱- شکمبارگی معاویه
معاویه این اندازه معروف است که خیلی پرخوربوده، گلویش گشاد بود و شکمش خیلی بزرگ و آویزان بود، آنقدر شکمش بزرگ بود که وقتی مینشست تمام زانوهایش را میگرفت، گفته اند سر این که نماز جمعه را نشسته میخواند این بود که وقتی میایستاد شکمش آویزان بود و مثل این که شکمش جدای از او بود. پرخوری او در تاریخ معروف و مشهور بود، و ابن ابی الحدید هم این موضوع را مطرح کرده که روزی رسول الله (ص) او را خواست، گفتند مشغول غذا خوردن است، وقت دیگری او را خواست، گفتند مشغول غذا خوردن است، حضرت در مورد او فرمودند: «اللهم لاتشبع بطنه» خدایا شکمش را سیر نگردان. شاعر عرب نیز در این مورد گفته است:
«و صاحب لی بطنه کالهاویة کان فی احشائه معاویة»(۱)
یعنی من یک دوست و یاری دارم شکمش همانند بیابان است و مثل این است که در شکم آن دوستم معاویه جا داده شده است!
شاعر فارسی زبان نیز در وصف شکم کسی میگوید:
از دور بدیدم شکمی میآید
بعد از دو سه روز صاحبش پیدا شد.
۱۱۲- نیکوئی مال حلال
حضرت امام علی (ع) میفرماید (۱): اگر دیدید که خداوند به کسی فرزندان زیادی داده است یا مالش زیاد است خودش هم آدم قوی و نیرومندی است، زمینهای زیادی را کشت میکند، توان اداره یک کارخانه را دارد و درآمدش زیاد است، این زیادی مال او و این توان و قدرت، از برای شما فتنه نباشد، حسود نشوید، نگویید چرا او دارد باید کاری کنیم که دیگر نتواند درآمدی پیدا کند، اگر از راه حلال است بگذار باشد، تولید میکند، به نفع جامعه است، تولیدات او در این کشور مصرف میشود، و اگر خدمتی میکند همه مردم از خدمات او بهره مند میشوند. در حقیقت حضرت علی (ع) میخواهد نهی کند از آن تنگ نظری که در بعضی از ماها هم هست، که میگوییم چرا باید عده ای پولدار و ثروتمند شوند؟! اگر پول و ثروت از راه مشروع و حلال باشد چه مانعی دارد؟ اگر ثروت از راه ظلم و احتکار نباشد و در اختیار افراد عادل و متدین و خیرخواه باشد چه مانعی دارد؟
۱۱۳- بی ضابطه بودن تبلیغ
در سالی اربعین، از یکی آقایان سیتومان قرض گرفتم و رفتم پیشوای ورامین البته با سفارش یکی از آقایان، در آنجا به یکی از آقایان قم برخوردم و از وضع مجالس آنجا سئوال کردم، گفت: فعلا اینجا یک مجلس هست و حدود بیست نفر طلبه از قم آمده اند و همه در آن مجلس شرکت میکنند و هر کس نوبتش نشد صاحب مجلس از باب ضرورت دوتومان به او میدهد و در حقیقت عذر او را میخواهد ولی فردا باز همه شرکت میکنند، گفتم پس خیلی محترمانه است!! در نتیجه من اصلا در مجلس روضه شرکت نکردم و بالاخره پس از مشاوره با آقای محقق نیشابوری اثاثیه و کتابها را به دوش گرفتیم و پیاده به جوادآباد رفتیم. در آنجا در منزل سید پیرمرد محترمی به نام آقای حاج سیداسماعیل وارد شدیم که روضه داشتند و هر دو در روز اربعین منبر رفتیم و پیدا بود که منبر ما مطلوب واقع شد و مردم هم خیلی احترام کردند، ولی پس از ما سید پیرمردی که پیدا بود معلوماتی ندارد و روضه خوان حرفه ای است منبر رفت و در منبر صحبت از خمس و زکات کرد و بعد گفت همین دو شیخ را میبینید، هر کدام مستحق بیست تومان زکاتند که به آنها بدهید و از اینجا بروند! این جمله را که گفت یک دفعه مثل اینکه طاق اطاق را بر سر من کوفتند و از همان جا تصمیم به بازگشت گرفتم، و هر چند مردم و صاحبخانه به سید اعتراض کردند ولی بالاخره من از ماندن در آنجا ابا کردم و در حقیقت
وداع من بود با مسافرتهای تبلیغی با آن وضع ناهنجار و بی ضابطه.
۱۱۴- حکومت در نظر امامان
حکومت در نظر امامان بزرگوار وسیله بود نه هدف آنان خود و حکومت ساده بدون تشریفات ظاهری خود را برای پیاده شدن ارزشهای اسلامی و تربیت صحیح انسانها و اقامه قسط و عدل در جامعه میخواستند نه اینکه اسلام را برای تقویت حاکمیت و قدرت خود بخواهند. همین نگرش به ارزشهای اسلامی فلسفه و علت اساسی همه فعالیتها و برخوردهای آن بزرگواران با دوست و دشمن بود؛ و براساس همین نگرش، آنان در مقام تزاحم و تعارض بین قدرت و حکومت خود و بین ارزشهای اسلامی قدرت را فدای ارزشها مینمودند. رمز الگو ماندن حکومت ساده پیامبر (ص) و امیرالمؤمنین (ع) برای همیشه تاریخ و همه زمانها و مکانها در همین نکته مهم نهفته است.
۱۱۵- ارجاع مسائل فقهی و سیاسی از سوی امام خمینی (ره) (۱)
سوال: حضرت امام در مسائل سیاسی و اجرایی کشور ارجاعاتی را به حضرتعالی داشتند، همانگونه که در مسائل فقهی احتیاطات و بعض مسائل مشخص فقهی را به حضرتعالی ارجاع فرموده بودند؛ اگر
مواردی از آنها را در نظر دارید بفرمایید
جواب: البته چون فاصله زمانی زیاد شده بعضی از آنها در نظرم نیست ولی اجمالا آنچه یادم هست یکی مساله شورای انقلاب بود؛ آن وقت که من برای شرکت در مجلس خبرگان در تهران بودم ایشان پیغام داده بودند که من هم در شورای انقلاب شرکت کنم، آن زمان ده یازده نفر از جمله آیتالله بهشتی، آقای هاشمی، آقای مهندس بازرگان و دیگران در شورای انقلاب بودند؛ و من به ایشان نوشتم چون در تهران به صورت موقت هستم و میخواهم برگردم به سراغ درس و بحثم، نمیتوانم عضو باشم اما تا وقتی که در تهران باشم شرکت میکنم، به همین جهت تا وقتی که در تهران بودم در جلسات شورای انقلاب شرکت میکردم.
مورد دیگر در مساله احتکار بود؛ فتوای ایشان در تحریر این است که فقط در همان پنج شش چیز یعنی گندم و جو و مویز و خرما و روغن و زیتون احتکار حرام است ولی نظر من مطلق بود، و من نظر خودم را پیش از اینکه کتاب ولایت فقیه چاپ شود به صورت جدا چاپ کرده بودم، ایشان آن را خوانده بودند، بعد حاج احمدآقا به من گفت از آقای محمدی گیلانی هم شنیدم که ایشان گفته بودند: نظر ایشان از ما اوسع است و مجلس میتواند طبق نظر ایشان عمل کند
مورد دیگر در مساله تعزیرات بود؛ تعزیرات را میگویند به نظر حاکم شرع بستگی دارد، بعد اینها در مجلس مشکل داشتند که ما چه بکنیم آیا بنویسیم که هر حاکم شرعی هر کار دلش خواست بکند و هرگونه به نظرش آمد تعزیر کند؟ به این شکل یک نوع هرج و مرجی
لازم میآید، از طرف دیگر حاکم شرعهای ما اغلب مجتهد نبودند، به همین جهت خواسته بودند یک حدودی برای آن معین بکنند، این مساله را هم ایشان به من ارجاع داده بودند، مدتی آقای یزدی و دیگران برای تنظیم قانون آن پیش من میآمدند و از نظریات من در آن کمیسیونی که مربوط به این کار بود نوشته هایی را در این زمینه تنظیم کردند، و نوشته و امضای مرا گرفتند.
باز در مناسک حج که مسائلی پیش آمده بود، آقای حاج سید جعفر کریمی به من گفتند: ما این مسائل را از امام پرسیده ایم و ایشان گفته اند نظر شما را بپرسیم و هر چه نظر شما باشد بر طبق آن عمل کنیم.
یکی هم راجع به حکم مفسد فی الارض بود؛ که به نظر من نفس مفسد فی الارض بودن در حکم اعدام موضوعیت دارد و ایشان این را کافی نمیدانستند، به همین جهت گفته بودند این مساله را طبق فتوای فلانی عمل کنید؛ من عقیده ام این است که محارب هم از مصادیق مفسد است، منتها مفسد نه به این وسعت که هرکس هر کار خلافی کرد بگوییم مفسد فی الارض است، بلکه مفسد کسی است که به طور کلی وضع اجتماعی جامعه را به هم میزند، بالاخره در این مورد هم گفته بودند به فلانی مراجعه کنید.
اوایل انقلاب هم رسیدگی به اموال جزیره کیش را که میگفتند دارد حیف و میل میشود ایشان به من محول کردند؛ و همین باعث شد که ما یک سفر به جزیره کیش برویم و بعد چند نفر را برای رسیدگی به کارهای آنجا گذاشتیم.
دیگر مساله تعیین قضات بود؛ که به طور کلی به من و آقای
مشکینی واگذار کرده بودند، فقط آقای خلخالی را در اول انقلاب ایشان خودشان نصب کردند ولی بعدا که در مجلس خبرگان قانون اساسی بودیم و سراسر کشور به قاضی نیاز داشتند مرحوم امام آقای قدوسی را به عنوان دادستان انقلاب نصب کرده بودند و در رابطه با تعیین قضات فرموده بودند فلانی و آقای مشکینی هر کس را تعیین کردند کافی است؛ ما هم آقای مومن و آقای شرعی را مسئول شناسایی طلاب در قم قرار دادیم، اینها شناسایی میکردند و به ما مینوشتند که به نظر ما آقای فلانی برای این منصب صلاحیت دارد، ما هم بر اساس گواهی آنان حکم آنها را امضا میکردیم؛ بعد برای اینکه کار دقیق تر شود بنا شد از آنها امتحان بگیریم و آقای حاج شیخ یحیی سلطانی برای این کار معین شد تا اینکه بتدریج کار قضاوت سیستم مشخصی به خودش گرفت.
تعیین صلاحیت اعضای شورای عالی قضایی را هم امام به من محول کرده بودند، من هم پنج شش نفر از جمله آقای مشکینی، آقای سید جعفر کریمی، آقای فاضل لنکرانی و آقای خاتم یزدی را معین کرده بودم که قضاتی را که میخواهند برای عضویت در شورای عالی قضایی کاندیدا شوند امتحان کنند و در صورت قبولی میتوانستند برای شرکت در این شورا کاندیدا بشوند و سایر قضات به آنها رای بدهند، چون طبق قانون رئیس دیوان عالی کشور و دادستان کل کشور را امام نصب میکردند و سه نفر دیگر از میان قضات و بر اساس رای آنان مشخص میشدند و نتیجه هم از طریق رادیو و تلویزیون و مطبوعات اعلام میشد.
تعیین صلاحیت ائمه جمعه را هم به من ارجاع داده بودند؛ چون از همان اول روی تشکیل نماز جمعه من عنایت داشتم و تاکید داشتم که ایشان برای شهرستانهای مختلف امام جمعه نصب کنند، و ایشان فرمودند: خود شما این کار را انجام بدهید، من به ایشان عرض کردم تعیین امام جمعه از شئون رهبری است و خود حضرتعالی اقدام فرمایید، ولی بالاخره من از طرف ایشان تعیین میکردم.
مورد دیگر تعیین نماینده ولی فقیه در سپاه بود که این مساله هم از سوی ایشان به من محول شد؛ من اول آقای طاهری خرم آبادی را برای این کار معین کردم، بعد از مدتی ایشان آقای محمد رضا فاکر را به جای خودش معین کرده بود.
باز تعیین ائمه جمعه و قضات خارج از کشور را به من محول کرده بودند؛ که تا این آخر هم به عهده من بود، مثلا برای شیعیان افغانستان من از طرف ایشان امام جمعه و قاضی معین میکردم.
مورد دیگر مساله عفو زندانیان بود؛ که برای این منظور از طرف من چهارنفر معین شده بودند: آقایان سید محمد ابطحی کاشانی، محمدی گیلانی، قاضی خرم آبادی و سید محمد موسوی بجنوردی، این چهار نفر افرادی را در زندانها داشتند که تحقیق میکردند و به آقایان گزارش میشد که فلانی صلاحیت عفو دارد و اینها نتیجه را به من مینوشتند و من مینوشتم که از طرف حضرت آیتالله العظمی امام خمینی مورد عفو واقع شد، این کار خیلی مفید بود و بسیاری از افراد از همین طریق از زندان نجات پیدا کردند.
در مورد تعیین نمایندگان ولی فقیه در دانشگاهها هم با امام صحبت