کتاب‌ها ‹ جلوه‌های ماندگار

جلوه‌های ماندگار

۳۱۶ صفحه

آقای پورنمازی هم آنجا بود، گفت: خوب من اینها را بر می‌دارم، گفتم: پس به اسم من نباید برداری، من احتیاجی به اینها ندارم؛ بالاخره آقای پورنمازی آنها را برداشت. اتفاقا بعد از یک مدتی از شهربانی آمده بودند به خانه مرحوم پورنمازی که آن رساله ها را که پیش تو بود چه کردی؟ گفته بود: آنها را ساواک به من داده، گفته بودند: الان ما را فرستاده اند که آنها را ببریم!، بعد یک رسید به او داده و رساله ها را گرفته و برده بودند.

۲۸- گفتگوی عیسی (ع) با پیرزنی بی دندان!

روایتی در شرح نهج البلاغه خوئی آمده است: «روی أنَّ عیسی (ع) کوشف بالدنیا فرآها فی صورة عجوزة هتماء، علیها من کل زینة، فقال لها کم تزوّجت؟ قال: لا أحصیهم، قال: فکلّهم مات عنک أو طلّقوک؟ قال: بل کلّهم قتلت، قال عیسی (ع): بؤساً لا زواجک الباقین کیف لا یعتبرون بأزواجک الماضین ! کیف أهلکتهم واحداً واحداً و لا یکونون منک علی حذر» (۱) روایت شده است که دنیا برای حضرت عیسی در قیافه پیرزن بی دندانی ظاهر شد که خودش را به انواع زینتها آرایش کرده بود، حضرت عیسی فرمود: تاکنون چند شوهر کرده ای؟ گفت: نمی‌توانم شماره کنم، حضرت عیسی فرمود: شوهرهای تو مردند یا این که تو را طلاق دادند؟ گفت: همهٔ آنها را کشته ام، حضرت عیسی فرمود:

بدبخت شوهرهای آینده تو که از شوهرهای گذشته تو عبرت نمی‌گیرند که چگونه آنها را یکی پس از دیگری هلاک کردی، و از تو بر حذر نیستند. در اینجا شعری هم نقل شده:

«یا طالب الدنیا یغرّک وجهها و لتندمن اذا رأیت قفاها» (۱)

ای طالب دنیا فریب می‌دهد تو را روی او، و قطعاً پشیمان خواهی شد وقتی که پشت آن را ببینی.

۲۹- امام (ره) در رؤیا

پس از جریانات... یک شب من مرحوم امام را در خواب دیدم که در یک باغ بودیم، در وسط باغ ایوانی بود و در اطاقک کنج این ایوان مرحوم امام به پهلو تکیه داده بودند، قبایشان را پوشیده بودند و یک کلاه سیاه هم که معمولا به هنگام استراحت به سر داشتند سرشان گذاشته بودند و داشتند منظره باغ را تماشا می‌کردند، چند نفر آن طرفتر قدم می‌زدند تا چشمشان به امام افتاد دویدند رفتند دست ایشان را بوسیدند، ایشان هم به صورت نیم خیز با آنها حال و احوال کردند، رفتم خدمت ایشان و یادم نیست دست به دست ایشان دادم یا دست ایشان را بوسیدم، ایشان چشمش که به من افتاد یک آهی کشیده و گفتند: حالا که حال ندارم ولی دلم می‌خواهد یک وقت بیایید اینجا با هم بنشینیم و درباره سوابقمان با هم صحبت بکنیم، من گفتم چشم، هر وقت مایل باشید می‌آیم؛ و از خواب بیدار شدم.

۳۰- منافقین برگردند و توبه کنند

ضرر منافقین از ضرر کفار به مراتب زیادتر است، دشمنی کافر روشن است، و انسان در مقابلش جبهه می‌گیرد و احتیاط می‌کند، اما منافق در داخل از امکانات ملت سوء استفاده می‌کند؛ و ضربه ای که انقلاب و مردم از منافقین می‌خورند سنگین تر از ضربه ای است که از جنگ صدام می‌خورند. شاید در تاریخ کمتر سابقه داشته باشد که انقلابی با بیست الی سی هزار تروریست مواجه شود، این که انقلاب ما بحمد الله سالم مانده، چون ریشهٔ مردمی دارد و خلاصه انقلاب سی و شش می‌لیونی است، و مربوط به اشخاص خاصی نیست. اگر این انقلاب از دل مردم سرچشمه نگرفته بود تا حالا شکست خورده بود، و منافقین هم بدانند که نمی‌توانند این انقلاب را شکست بدهند، و ضرر را از هر کجا برگردانند نفع است، به نفع آنهاست که برگردند و به اسلام و این کشور خدمت کنند و بیش از این ضربه نزنند که هم دنیا و هم آخرتشان را از بین می‌برند، عار نداشته باشند؛ انسان وقتی فهمید در راه باطل می‌رود باید بگوید اشتباه کردم و برگردد، برگردید و توبه کنید ملت پذیرای شما هستند.

۳۱- قانون و بس!

آنچه رابط بین همه قوا و ارگانهای مختلف کشور است و حقوق همه اقشار و ثبات کشور را تضمین می‌کند قانون است و بس. اگر بنا

باشد هر فردی و یا ارگانی بخواهد اراده و فکر خود را در محیط کارش حاکم گرداند جز هرج و مرج و اختلال نظام چیزی عائد کشور نخواهد شد، وقتی که خداوند متعال به خاتم پیمبران با همه مقام و عظمتش دستور می‌دهد: ﴿و ان احکم بینهم بما انزل الله و لا تتبع اهوائهم و احذرهم ان یفتنوک عن بعض ما انزل الله الیک﴾ (۱) یعنی: بر اساس قانون خدا بین مردم حکم کن و از خواسته های آنان پیروی نکن و مواظب باش ترا از قانون خدا منحرف نکنند پس قهرا من و شما در هر مقام و پستی باشیم حق نداریم خود سرانه و یا بر اساس روابط و توصیه های بیجا تصمیم بگیریم و اقدام نمائیم.

۳۲- تولد اولین فرزند، محمد

پس از گذشت چند سال اولین فرزندم مرحوم شهید محمد متولد شد، و آن هم جریان جالبی دارد: شبی در خواب دیدم صفحه اول بیع مکاسب شیخ را مطالعه می‌کنم، یک دفعه چشم راست من از حدقه خارج شد و روی کتاب افتاد و با این حال چشم من می‌بیند، بسیار تعجب کردم، و بعد معلوم شد همان ایام انعقاد نطفه آن مرحوم بوده است که مخفی نماند تناسب خواب با کلمه قره اعین که در آیه شریفه بود. هنگام تولد آن مرحوم خانواده من در نجف آباد و من در بروجرد بودم و از آنجا به مشهد رفتم، پس از مراجعت به نجف آباد مواجه شدم با تولد آن مرحوم. جده ای داشتم بسیار متدینه بود که زمین گیر

شده بود و در ایوان کنار اطاق من بود، به من گفت قدر این فرزند را بدان زیرا من در شب تولد او خواب دیدم که دور اطاق تو که بچه در آن متولد می‌شد چهارده معصوم پاک (سلام الله علیهم اجمعین) حاضرند و دست به دعا برداشته اند و برای بچه و خانواده تو دعا می‌کنند؛ این بود اجمال داستان و چون نقل آن ملازم با تعریف از خود است می‌خواستم نقل نکنم ولی برای آیه های دلگرم کننده قرآن آن را نقل کردم. خداوند درجات همه شهدا و مرحوم شهید محمد را عالی فرماید.

۳۳- دنیا غربال است

اصلاً فلسفهٔ زندگی و این که خداوند ما را به این دنیا آورده همین است که معلوم شود کدام یک از ما آدم حسابی هستیم و استقامت داریم، معلوم شود کدام یک از ما در این دریای متلاطم جهان به دنبال امواج می‌رود و از خود اراده ای ندارد و مثل خس و خاشاک گرفتار امواج می‌شود و به هر طرف که رفتند او هم می‌رود، و کدام یک از ما چون درختی کهن پایداریم و گرفتار امواج نمی‌شویم. دنیا دار امتحان و آزمایش است، خداوند در سوره عنکبوت می‌فرماید: ﴿أحسب الناس أن یترکوا أن یقولوا ء امنا و هم لا یفتنون﴾ (۱) آیا مردم گمان کرده اند که به صرف این که گفتند ایمان آوردیم رها می‌شوند و امتحان و آزمایش نمی‌شوند؟ روایتی از امام صادق (ع) است که می‌فرماید: «لابد للناس من أن یمحصوا و یمیّزوا و یغربلوا، و یستخرج فی الغربال خلق کثیر» (۲)

چاره ای نیست که مردم باید آزمایش شوند، و خوب و بد از هم تمیز داده شوند و غربال گردند، و در این غربال افراد بسیاری خارج می‌شوند.

۳۴- چه کسانی شاهد اجرای حدود باشند؟

صاحب وسائل در مقدمات حدود باب ۲۲ می‌فرماید: «باب کراهة اجتماع الناس للنظر الی المحدود» و در ذیل این عنوان حدیثی را نقل می‌کند بدین مضمون: در حالی که امیرالمؤمنین (ع) در بصره بودند مردی را برای اجرای حد بر او آوردند، وقتی حاضر شدند جماعتی از مردم آمدند، حضرت به قنبر فرمودند: ببین این جماعت کیستند؟ گفت: بر مردی حد جاری می‌شود؛ حضرت نگاهی به آنان کرده و فرمودند: «لا مرحباً بوجوه لاتری الا فی کل سوء، هؤلاء فضول الرجال، امطهم عنّی یا قنبر.» گشایش مباد برای کسانی که جز در بدیها دیده نمی‌شوند، اینان مردان فضول می‌باشند، قنبر آنها را از من دور کن. معلوم می‌شود حضور اقشار مختلف مردم مطلوب نبوده بلکه کراهت دارد. آنچه مطلوب است حضور برخی از مردم مؤمن است تا داستان را به طور صحیح نقل کنند و به گوش مردم برسانند.

۳۵- مواجهه با آقای آذری قمی

یک روز در زندان آقای آذری را برای مواجهه آوردند، هفت هش نفر از بازجوها نشسته بودند، دکتر جوان بود، ظاهرا سرهنگ افضلی

بود، ازغندی بود، گفتند: آقای منتظری شما حق نداری به عقب نگاه کنی، بعد به آقای آذری گفتند جریان را تعریف کن، گفت: بله یک جلسه ای بوده افرادش یازده نفر به این اسامی بودند و ایشان هم جزو این جلسه بود و اساسنامه هم برای این جلسه بود و...، بعد به من گفتند: شما ایشان را می‌شناسی، من هم فوری برگشتم به پشت سرم نگاه کردم، با عتاب و تندی گفتند: چرا نگاه کردی؟ گفتم: آخه تا من کسی را نبینم نمی‌شناسم، گفتند: مگر از صدایش نشناختی؟ گفتم: اتفاقا حدس زدم فرد دیگری باشد!، بالاخره گفتم: بله ایشان آقای آذری هستند، ایشان از فضلای حوزه علمیه قم هستند و حافظ قرآنند، گفت: فرمایشات ایشان را قبول داری؟ گفتم: یک قسمت از آن را بله یک قسمت را نه، گفت: یعنی ایشان دروغ می‌گوید؟ گفتم: البته ایشان معصوم نیست، آدم خوبی است ولی معصوم نیست، ما جلسه داشتیم ولی برای اصلاح حوزه و کتابهای حوزه بوده است، اما این اساسنامه که ایشان می‌گوید من اصلا خبر ندارم، گفتند: چطور در جلسه بوده ای و خبر نداری؟ گفتم: بالاخره خبر ندارم؛ آقای آذری وقتی دید من اصل جلسه را قبول کردم و اساسنامه را قبول نکردم گفت: بله همه اساسنامه در جلسه خوانده نشد، یکی دو ماده اش یکی دو ساعت خوانده شد و رفقا گاهی در جلسه نبودند گاهی دیر می‌آمدند، ممکن است آن وقت که این را می‌خواندیم ایشان غایب بوده یا هنوز نیامده بود، اساسنامه در جلسه خوانده شده اما در وقتی که خوانده شد ایشان هم بوده یا نه، من این را نمی‌توانم بگویم! در اینجا ازغندی

فریاد کشید سر آقای آذری که من در بازجویی از تو اقرار گرفته بودم.

۳۶- حق انسانیت

جابر بن عبدالله نقل می‌کند: «جنازه یک یهودی را از کنار ما عبور می‌دادند، ما جلوس کردیم اما پیامبر (ص) به احترام جنازه قیام کردند. به پیامبر (ص) عرض کردیم آن جنازه از آن یک یهودی بود؛ حضرت فرمودند: هنگامی که جنازه ای را مشاهده کردید قیام نمایید.»(۱)

همچنین نقل شده است که جمعی از اصحاب در منطقه ای وقتی جنازه ای عبور داده شد به احترام آن قیام کردند، در مقابل به آنها گفته شد: جنازه از آن اهل ذمه است. اصحاب در جواب گفتند: چنین ماجرایی برای ما هم پیش آمد و پیامبر در مقابل جنازه قیام کردند و وقتی با اعتراض روبرو شدند فرمودند: «آیا او یک انسان نیست؟!» (۲)

و حضرت امیر (ع) در نامه معروف خود به مالک اشتر در مورد حقوق مردم و برخورد با آنان فرموده اند: «... فانهم صنفان: اما اخُ لَک فی الدین او نَظیر لَک فی الخلق...» (۳)؛ «همانا مردم دو صنف می‌باشند: یا برادران دینی و یا همنوعان تو می‌باشند.»

آن حضرت اخوت در دین یعنی عقیده را در عرض و مساوی با انسانیت و همنوع بودن دانسته و هیچ ترجیحی از نظر حقوق برای صرف عقیده قائل نشده اند.

۳۷- اهمیت حفظ آبرو و اسرار مردم

یکی از اموری که دین مقدس اسلام بسیار به آن اهمیت داده است آبروی مردم است. هویت و شخصیت انسان به آبروی اجتماعی اوست. هر فردی با آبرو و حیثیت اجتماعی خود می‌تواند منشأ برکات و خدماتی در جامعه باشد، و خردکردن شخصیت اجتماعی هر فرد در ردیف اعدام فیزیکی او می‌باشد. و بالاخره تفتیش عقاید مردم و تجسّس و سوءظن و تفحص در زندگی خصوصی و کشف اسرار و افشاگری نسبت به آنان برخلاف عقل و شرع و قانون است. در سورهٔ رات می‌خوانیم: ﴿یا ایها الذین آمنوا اجتنبوا کثیراً من الظن ان بعض الظن اثم، و لا تجسسوا، ولا یغتب بعضکم بعضا﴾ ای کسانی که ایمان آورده اید از بسیاری از گمانها بپرهیزید، برخی گمانها گناه است، جستجو نکنید و غیبت یکدیگر ننمایید و در حدیثی که شیخ انصاری (ع) در کتاب مکاسب در مسألهٔ غیبت از رسول خدا (ص) نقل کرده می‌خوانیم: «ان الدرهم یصیبه الرجل من الربا اعظم من ستة و ثلاثین زنیة، و ان اربی الربا عرض الرجل المسلم» یک درهم از ربا به مردی برسد نزد خدا از سی و شش زنا بزرگتر است، و رباترین رباها آبروی مرد مسلمان است.

۳۸- به رسمیت شناختن اسرائیل توسط شاه و مخالفت طلاب

یکی از مسائلی که در زمان شاه اتفاق افتاد قضیه فلسطین بود، اسرائیلیها در آنجا مسلمانان را شکست دادند و از کشورشان بیرون

راندند، آن وقت صحبت شد که ایران هم می‌خواهد اسرائیل را به رسمیت بشناسد؛ در آن زمان مرحوم آیت‌الله حاج سید محمدتقی خوانساری از کسانی بود که با آیت‌الله کاشانی علیه به رسمیت شناختن اسرائیل همراه بود و آقای حاج آقا رضا صدر هم در همین جهت فعالیت می‌کرد، حاج آقا رضا صدر به آقای سید جواد حسنی که اهل نجف آباد بود و طلبه خوب و متدینی هم بود (رحمة الله علیه) گفته بود که بیاید علیه به رسمیت شناختن اسرائیل صحبت کند. ایشان آمده بود در مدرسه فیضیه روی حجر الانقلاب ایستاده و برای جمعیت زیادی از طلبه ها سخنرانی کرده بود و گفته بود الان یهودیها دارند مسلمانان را می‌کشند و ما ساکت نشسته ایم، از فردا من برای رفتن به فلسطین حرکت می‌کنم هر کس خواست بیاید اسم نویسی کند، در مدرسه فیضیه دفتر گذاشتند و طلبه ها یکی یکی برای حرکت به فلسطین می‌آمدند اسم می‌نوشتند، حالا با چه اسلحه ای! با چه امکاناتی! طلبه ای که پانزده قران شهریه دارد! بالاخره تندتند اسم می‌نوشتند، آن وقت یک جمعیتی را راه انداخته بودند رفته بودند جلوی در خانه آقای بروجردی که مثلا ما می‌خواهیم برویم فلسطین، آقای بروجردی هم فرموده بودند ان شاءالله اقدام می‌کنیم و... بالاخره همین سبب شده بود که دولت هم به دست و پا افتاده بود، و آجودان شهربانی کل کشور تیمسار ابوالقاسم ایزدی - برادر آیت‌الله ایزدی - را فرستاده بودند پیش آقای بروجردی، البته دروغ گفته بودند ولی در ذهن آقای بروجردی القا کرده بودند که ما به رسمیت نشناخته ایم،

بالاخره آقای بروجردی متقاعد شدند که جلوی حرکت و سروصدای طلاب را بگیرند.

۳۹- قضاوت بدون تحقیق!

یکی از علمای تهران آمده بود منزل ما می‌گفت: این شیخ صالحی ملعون در کتابش از امام حسین (ع) تبری کرده! گفتم: شما کتابش را خوانده ای؟ گفت: نه، موثقین گفته اند، گفتم: نه، این درست نیست شما خودتان این کتاب را بخوانید بعد قضاوت کنید. باز داستانی را آقای حاج محمدرضا رجایی نقل می‌کرد می‌گفت: چند نفر از همکاران قالی فروش که اصفهانی بودند از آقای صالحی بدگویی می‌کردند و می‌گفتند مخالف امام حسین (ع) است، روزی از اصفهان آمده بودند نجف آباد، روز هشتم محرم بود و آقای صالحی در مسجد بازار نجف آباد منبر می‌رفت، آنان گفتند برویم روضه، به اتفاق آنها رفتیم روضه ولی به آنها نگفتم چه کسی منبر می‌رود، آقای صالحی منبر رفت و اتفاقا روضه خوبی خواند و خیلی مردم گریه کردند - خودش هم معمولا روی منبرگریه می‌کرد - آنها خیلی از این منبر خوششان آمد گفتند: عجب روضه خوبی خواند! این کی بود منبر رفت؟ گفتم: این همان کسی است که شما لعنتش می‌کنید!.

۴۰- حدود الهی خشونت نیست

در حدیثی وارد شده که امیرالمؤمنین (ع) به غلام خود قنبر دستور دادند بر مردی حدی را جاری نماید و قنبر سه تازیانه بیشتر زد،

حضرت به عنوان قصاص سه تازیانه به قنبر زدند (۱) و بالاخره قصاص که حق الناس است و همچنین حدود الهی که در مواردی معین اجرا می‌گردند خشونت نیست بلکه عدالت و ایجاد امنیت عمومی و حفظ مصالح اجتماعی است، و مجازات عادلانه غیر از خشونت است.

۴۱- راز انقراض ساسانیان

نقل شده است که از حکیمی پرسیدند چرا دولت ساسانیان با آن همه قدرت به انقراض گرائید؟ در پاسخ گفت زیرا افراد کوچک را به کارهای بزرگ گماشتند در نتیجه از عهده آن بر نیامدند، و افراد بزرگ را به کارهای کوچک گماردند در نتیجه بدآنها اعتنا نکردند، پس وحدت آنها به اختلاف و نظام آنان به از هم گسیختگی گرائید. (۲)

۴۲- بودجه خبرگان اوّل

سابقا در سیاست ایران هنگامی که می‌خواستند قانون اساسی را عوض کنند مجلس موسسان تشکیل می‌دادند، لذا پس از پیروزی انقلاب هم که می‌خواستند یک قانون اساسی تدوین بشود همین مجلس موسسان در مغزها بود، بعد کم کم شد مجلس خبرگان قانون اساسی، حالا چه کسی این نام را گذاشت من یادم نیست؛ ظاهرا آقای دکتر حسن حبیبی در همان زمان که در پاریس بودند به دستور

امام یک پیش نویس قانون اساسی نوشته بودند و بنا بود این پیش نویس را خبرگان منتخب مردم مورد بحث و بررسی قرار دهند. مرا از استان تهران کاندیدا کرده بودند، آقای مهندس صباغیان هم وزیر کشور بود که انتخابات را برنامه ریزی می‌کرد، آقایان برنامه ریزی کرده بودند که یک ماهه این برنامه تمام شود، ده میلیون تومان هم برای آن بودجه تصویب کرده بودند؛ از جمله تصمیمات آنها این بود که جلسات در همین مجلس که الان مجلس شورای اسلامی هست برگزار شود و اعضا برای شام و ناهار بروند به یک هتل، و یک هتل برای این منظور رزرو کرده بودند، روز اول به ما گفتند بفرمایید برویم برای ناهار، من گفتم من که از اینجا تکان نمی‌خورم، عبایم را گذاشتم زمین و گفتم اگر بقیه می‌خواهند بروند بروند من همین جا یک نان و پنیری می‌خورم، بالاخره یک عده دیگر هم ماندند، روز اول ده بیست نفر رفتند روزهای بعد همانها هم نرفتند چون در هتل مثل زندانیها محدود بودند، بالاخره در همان جا شام و ناهاری تهیه دیدند، آنها برای یک ماه ده میلیون تومان بودجه پیش بینی کرده بودند و ما با اینکه سه ماه هم طول کشید حدود یک میلیون و هشتصد هزار تومان خرج کرده بودیم، با این کار ما خرج اتوبوس و خرج هتل و مخارج تهیه غذا در هتل و... برداشته شد، برای من یک پتو و بالش از منزلمان آورده بودند شبها همان جا می‌خوابیدم، بقیه هم همین طور بودند، بعضی ها هم که در تهران خانه داشتند شبها به منزل خود می‌رفتند.

۴۳- یک باره عقد مادرش را هم بخوان!!

وقتی بابرخی از آقایان در کوهرنگ بودیم یک نفر تقاضا کرد یکی از

ما برود و عقد دخترش را بخواند، مرحوم آقای ربانی شیرازی قبول کرد و رفت، وقتی که برگشت گفت: پس از خواندن عقد دختر، پدرش گفت: یکباره عقد مادرش را هم بخوان چون تا به حال کسی پیدا نکردیم عقد مادرش را بخواند با وجود چهار بچه!. از اینجا معلوم می‌شود در روستاهای دور دست و عشایر چادر نشین چقدر فقر دینی حکم فرما بود و متاسفانه اکنون نیز وضع خوب نیست.

۴۴- مجتهد باید اعلم به مسایل جامعه باشد

اجتهاد مراتب مختلفی دارد و یکی از چیزهایی که خیلی مهم است این است که مجتهد با وضع جامعه و روند اجتماعی کارهای جامعه آشنا باشد و مسائل و فتاوایی که می‌خواهد اظهار کند با این دید باشد، گاهی می‌شود مجتهد در اثر عدم آشنایی به اوضاع سیاسی، اقتصادی دنیا و نقشه های کفار برای اسلام و مسلمانان و روند امور جاری در سیاستهای دنیا، فتاوایی می‌دهد که اصلا قابل پیاده شدن در جامعه نمی‌باشد. در چند سال پیش با یکی از بزرگان علما با هم به تهران می‌رفتیم و صحبتهایی از اسلام و حکومت آن شد، به ایشان گفتم آقا مگر شما نمی‌گویید اسلام دینی است جهانی که حتی باید آمریکا را هم مثلا اداره کند، آن هم تا روز قیامت، اینطور که شما می‌گویید و برداشتی که شما از اسلام و احکام آن دارید چنین دینی حتی مدرسه فیضیه را هم نمی‌تواند اداره کند. ما اسلامی را می‌خواهیم که دنیا را بتواند اداره کند و قابل پیاده شدن در همه جا و همیشه باشد، و به نظر من این دید نسبت به اسلام که چگونه باید باشد اثر دارد در کیفیت

اجتهاد و فتوا دادن، و مجتهد باید اعلم باشد در تمام مسائل مورد نیاز جامعه از قبیل مسائل سیاسی، اقتصادی و غیره و بداند سیاست جنگی، اقتصادی، نظامی اسلام در هر زمانی چگونه باید باشد.

۴۵- رفتار خوش با مردم

من از همین جا به برادرانی که در دفتر ما هستند توصیه می‌کنم با زبان خوش با مردم برخورد کنند و اگر کاری مربوط به آنها نیست طرف را با زبان خوش رد کنند که «صاحب الحاجة لایری الأحاجته» صاحب حاجت نمی‌بیند مگر حاجت خودش را؛ خیال می‌کند بزرگترین کار در دنیا مشکل و حاجت اوست. خدا به من و به همه برادران و خواهران توفیق بدهد که بتوانیم به خلق خدا، به بندگان خدا و به مردم مستضعف کمک کنیم.

۴۶- بدن مثالی

من بارها این مثال را زده ام که: اگر شما قدرت جمع آوری همه اجزائی را که تاکنون از بدنتان جدا شده داشته باشید و جمع آوری کنید، ممکن است چند بدن مانند این بدن فعلی شما به وجود آید. حال اگر از شما بپرسیم کدام یک از این بدنها مال شماست، جواب می‌دهید: اینها در زمانهای گذشته بدن من بوده و بدن فعلی من همین است که به وسیلهٔ روحم اداره می‌شود. پس سخن ما نیز این است که این بدن فعلی هم پس از خارج شدن روح همین حکم را دارد و همان

گونه که روح شما به مرور زمان با بدنهای گذشته و داع کرده با این بدن هم وداع کرده است، این بدن فعلی هم مانند همان بدنها در زمانهای گذشته جایگاه روح شما بوده، ولی پس از مرگ روح به بدن دیگری که قابل رؤیت با این چشم نیست تعلق گرفته و حساب و سؤال عالم قبر و برزخ هم با همان است نه با این بدن، و روی همین حساب مقصود از نشاندن در قبر هم به همین معناست که آن بدن را در روضه ای از ریاض جنّت می‌نشانند و از همان هم سؤالات حیرت انگیز می‌کنند.

۴۷- شش ماه در سلول انفرادی

در زندان آخر حدود شش ماه مرا در سلول محبوس کردند، تا سه ماه که هیچ چیز به من نمی‌دادند، بیشتر فکر می‌کردم، گاهی هم نماز مستحب می‌خواندم؛ بعد از سه ماه هم یک ورق روزنامه می‌دادند آن هم نه همه روزنامه بلکه بسا صفحه آگهیها، و من حوصله ام که سر می‌رفت می‌نشستم شماره تلفنها را با هم مقایسه می‌کردم؛ تا این که ماه رمضان شد آمدند بازدید، سرهنگ افشار رئیس زندان بود با یک سرهنگ دیگر آمدند، من گفتم ما مسلمانیم حداقل یک قرآن به ما بدهید. بالاخره یک قرآن به من دادند مثل اینکه همه دنیا را به من داده باشند، من دیگر با این قرآن مانوس بودم و قرآن مطالعه می‌کردم، یک دور به طور کامل قرآن را مطالعه کردم، گاهی آیات را با هم مقایسه می‌کردم، سوره نور را حفظ کردم، در آنجا به من ملاقات نمی‌دادند و از خانواده هم چیزی قبول نمی‌کردند، تا این که بعد از سه ماه یک مقدار

پول از آنها قبول کرده بودند، این شش ماه نسبتا سخت گذشت.

۴۸- خدایا قوم مرا هدایت کن اینها نمی‌دانند!

قافله انسانها برای سیر الی الله خلق شده اند، هدف سیر الی الله است: ﴿إنّا لله و إنا إلیه راجعون﴾ (۱) ما از خدا شروع شده ایم و به خدا رجوع می‌کنیم. حال اگر کسی در این قافلهٔ بشری که باید به سوی خدا سیر کند خسته شود و یا پایش بشکند، پیامبر بالای سرش می‌ایستد تا او را راه برد و به قافله برساند. اینها همه تشبیه است برای بیان این مطلب که پیامبراکرم با تمام وجود برای هدایت مردم می‌کوشید، و حتی کسانی را که از روی نادانی و جهالت هدایت نشده بودند پیغمبراکرم (ص) باز آنها را هدایت می‌کرد تا به سرمنزل مقصود برسند. در تاریخ نقل کرده اند وقتی پیامبراکرم (ص) مردم را نصیحت می‌کرد و آنها سنگ زدند و پیشانی حضرت را شکستند و خون جاری شد فرمودند: «اللهم اهد قومی فانّهم لا یعلمون» (۲) خدایا قوم مرا هدایت کن، اینها نمی‌دانند و جاهلاند. پیغمبر رحمة للعالمین است، مظهر رحمت حق است؛ او می‌خواهد همه را هدایت کند حتی معاندین را می‌خواهد از منجلاب و گردابها نجات دهد، مگر آدمی که هلاک شده و خیر در او نیست، یعنی دیگر قابل هدایت نیست، که خدا می‌فرماید: ﴿ذرهم یأکلوا ویتمتعوا ویلههم الأمل فسوف یعلمون﴾ (۳) آنها را رها کن بخورند و لذت ببرند و آنها را آرزوها سرگرم کند که

به زودی عاقبت کار خویش را خواهند دانست.

۴۹- انگلیسیهای مکار!

عده ای از سیاستمدارها همیشه ظاهر امر را رعایت می‌کنند، ولی از پشت سر ضربه خود را می‌زنند. می‌گفتند: انگلیسیها وقتی می‌شنیدند افرادی به آنها فحش می‌دهند، می‌خندیدند و حتی گاهی اوقات پول هم می‌دادند که بعضی روزنامه ها به آنها فحش بدهند، می‌گفتند خوب، چند تا فحش اینها می‌دهند و دیگر کاری به ما ندارند، ما نفت را می‌خواهیم ببریم، بگذار دلشان خوش باشد و چهار تا فحش هم به ما بدهند؛ سیاستمدارها این گونه هستند.

۵۰- دیگر منظومه نگو!

درس منظومه اینجانب خیلی شلوغ می‌شد، یکی از شبستانهای مسجد امام پر می‌شد در حدود چهارصد نفر بودند آن وقت چهارصد نفر خیلی بود، من نشسته روی زمین درس می‌گفتم و مجبور بودم خیلی بلند صحبت کنم که صدا به همه برسد منبر و بلندگو نبود، برای من در آن موقع منظومه گفتن خیلی روان شده بود، یعنی وقتی که می‌خواستم بروم درس به دو دقیقه از بالا تا پایین صفحه را یک نگاه می‌کردم و می‌رفتم، همه مطلب را از خارج می‌گفتم حافظه من آن زمان خیلی قوی بود، من بر اساس شیوه مرحوم امام درس می‌گفتم، عبارت خوانی هفت هشت دقیقه بیشتر طول نمی‌کشید، مرحوم علامه

طباطبایی هم در آن زمان اسفار می‌گفت و می‌گفتند شاید حدود دویست و پنجاه تا سیصد نفر شاگرد دارد، بعضی از بزرگان هم درس اسفار ایشان می‌رفتند، در آن موقع درسهای فلسفه معروف حوزه همین درس منظومه من بود و اسفار ایشان، البته دیگران هم می‌گفتند اما خیلی کم؛ یک روز مرحوم حاج آقا محمد مقدس اصفهانی به من رسید و گفت آشیخ حسینعلی! گفتم بله، گفت آیت‌الله بروجردی به من گفتند به شما بگویم دیگر منظومه درس نگو! گفتم چطور؟! گفت هیچ؛ گفتند شما دیگر منظومه درس نگویید، تعطیل کنید. این گذشت عصر که شد مشهدی حسن گلکار که در خانه مرحوم آیت‌الله بروجردی بود آمد درب خانه من و گفت آقای حاج محمدحسین احسن گفتند شما بیایید منزل آیت‌الله بروجردی، من رفتم منزل آقای بروجردی و در این فکر بودم که چگونه به شاگردهایم بگویم آیت‌الله بروجردی گفته درس را تعطیل کنید، در این مساله مانده بودم، بالاخره رفتم دیدم حاج محمدحسین می‌گوید آقای بروجردی دستور دادند که به فلانی یعنی آشیخ حسینعلی بگو دیگر درس منظومه نگوید و شاگردهای آقای طباطبایی را اسمهایشان را بنویسد تا شهریه آنان را قطع کنیم، من یک دفعه جا خوردم! گفتم این چه حرفی است اصلا این کار مشکلی است، شاگردهای آقای طباطبایی را من چه می‌دانم چه کسانی هستند مگر اینکه من بروم آنجا وقتی ایشان درس می‌گویند دم در بایستم و یکی یکی اسم طلبه ها را بپرسم و بنویسم این خیلی چیز بدی است، بعد گفتم یک کاری بکن برویم خدمت آقای بروجردی ببینیم ایشان چه می‌گویند و منظورشان چیست؟ راه را باز کرد و رفتیم

خدمت آقای بروجردی، گفتم: آقا پیغام حضرتعالی را آقای حاج آقا محمد مقدس رساندند، این چیزی که شما راجع به درس آقای طباطبایی فرمودید اولا من که شاگردهای ایشان را نمی‌شناسم و ثانیا این خیلی بد است، یادم هست آن وقت به مرحوم آیت‌الله بروجردی گفتم آقا از درسهای حوزه آن قسمت که در دانشگاهها و در دنیا یک مقدار روی آن حساب می‌کنند همین فلسفه است و این برای شما هم بد است، فردا می‌گویند آیت‌الله بروجردی فلسفه را تحریم کرده، این چیز خوبی نیست، بعد یک وقت دیدم آقای بروجردی فرمودند: من هم می‌دانم، من خودم در اصفهان فلسفه خوانده ام ولی نمی‌دانید که از مشهد چقدر به ما فشار می‌آورند!

۵۱- تغییر دین

هر انسانی حق دارد عقیده خود را - صحیح یا غلط - بیان کند؛ ولی حق ندارد ضمن بیان اندیشه خود به اندیشه و عقیده دیگران و مقدسات آنان توهین نماید و یا مورد تحریف و افترا قرار دهد. اما صرف بازگشت یا تغییر دین و اندیشه اگر از روی عناد با حق و مستلزم عناوین جزایی و کیفری نباشد، خود مستقلاً نمی‌تواند مجازات کیفری دنیوی در پی داشته باشد.

بنابراین مجرد اندیشه و اعتقاد، یا تغییر آن، و یا ابراز آن، و یا اطلاع از اندیشه و تفکری دیگر، حق هر انسانی است؛ و با هیچ یک از عناوین کیفری نظیر: ارتداد، افساد، توهین، افترا و مانند آن مربوط نیست.

۵۲- شیطان: عوض سجده نکردن، عبادتت می‌کنم!

اشتباه شیطان این بود که بین خاک و آتش مقایسه کرد، و حال آن که محصول خاک نبی اکرم (ص) است و محصول آتش شیطان معاند و متکبر و حسود است؛ که در اثر این اشتباه، روحیه تواضع در مقابل حق را برای همیشه از دست داد. در روایتی از امام صادق (ع) است که شیطان پس از مأمور شدن به سجده برای آدم گفت: خدایا مرا از سجده به آدم معاف کن و در عوض تو را جوری عبادت می‌کنم که هیچ ملک مقرب و پیامبر مرسلی تو را آن جور عبادت نکرده باشد! در جواب آمد که ای شیطان من نیازی به عبادت تو ندارم، من می‌خواهم به شکلی عبادت شوم که خودم می‌خواهم نه آن طور که تو می‌خواهی. (۱) در حقیقت آنچه روح عبادت است انقیاد کامل و تسلیم مطلق در برابر خداوند است، این روحیه موجب کمال و رشد معنوی انسان است؛ و آنچه موجب سقوط و هلاکت ابدی می‌شود، پیدا شدن روحیهٔ طغیان و تکبّر در برابر حق تعالی است.

۵۳- به کوچکترها تحمیل نکنید

وقتی که برای ادامه تحصیل به اصفهان رفتم دوازده سال بیشتر نداشتم، مدتی یک هم مباحثه داشتم که از من خیلی بزرگتر بود و آدم خیلی متدینی بود، هم حجره بودیم، پدرم به اعتبار اینکه من بچه بودم

من را به ایشان سپرده بود که مثلا از من مواظبت کند، ایشان بعد از مباحثه می‌رفت به سراغ نماز جماعت و عبادتش و کارها را می‌گذاشت بر عهده من، من باید غذا بپزم، جارو کنم، کارهای دیگر حجره را انجام بدهم، اینگونه کارها را به من تحمیل می‌کرد، اینها را می‌گویم که بچه طلبه ها مواظب حقوق هم حجره ایهای خود باشند، ایشان گاهی با من دعوا هم می‌کرد شاید سیلی هم به من می‌زد تا جایی که من خیلی دلگیر شده از اصل طلبگی هم سیر می‌شدم، بعد تصادفا یک جوری شد که ایشان را بردند سربازی، من دیگر از این جهت راحت شدم؛ منظور اینکه من گرفتاری این جوری هم داشتم، مربی باید همیشه روحیات و افکار طرف را ملاحظه کند و به خاطر اینکه کوچکتر است کارها را به او تحمیل نکند.

۵۴- عزرائیل هنگام قبض روح

در حدیثی آمده که حضرت ابراهیم خلیل (ع) به عزرائیل گفت: دوست دارم تو را آن گونه که هنگام قبض روح مؤمن می‌آیی ببینم، عزرائیل گفت: رویت را بگردان، وقتی حضرت ابراهیم او را دید مانند یک جوان زیبای نورانی بود، حضرت ابراهیم گفت: اگر مؤمن جز روی تو را نبیند برای راحتی و آسایش او کافی است؛ سپس گفت: می‌خواهم تو را با صفتی که برای قبض روح کافر می‌آیی ببینم، عزرائیل گفت: دوباره رویت را بگردان، و پس از آن وقتی به او نگاه کرد او را با یک قیافهٔ سیاه ترسناک همچون شب تاریک در حالی که آتش و دود از دهان و بینی او بیرون می‌آمد مشاهده کرد؛ حضرت ابراهیم (ع) از وحشت افتاد و غش کرد؛ وقتی به هوش آمد گفت: اگر کافر را هول و

وحشتی نباشد جز آنچه از دیدار تو پیدا می‌شود برای او کافی بود (۱).

۵۵- زندان در اسلام

در اسلام اصولاً سه نوع زندان وجود دارد:

۱- زندان به عنوان حدّ، مانند زندانی نمودن آمر به قتل، دزد در مرتبه سوم دزدی پس از اجرای حد در دو مرتبه قبل، زن مرتد با شرایطی که برای آن گفته شده است.

۲- زندان به عنوان تعزیر نسبت به جرائم خاصی که حاکم شرع واجد شرایط می‌تواند مجرم را با شلاق یا زندان تعزیر نماید؛ که در این گونه موارد همانگونه که تعداد شلاق باید کمتر از حد باشد مقدار زندان نیز باید متناسب با همان تعزیر شلاق باشد که کمتر از حد است.

۳- زندان اکتشافی است، یعنی زندانی نمودن متهم قبل از اثبات جرم برای تحقیق و کشف جرم. آنچه از روایات و فتاوای فقها استفاده می‌شود قدر متیقن از این نوع زندان اتهام مربوط به قتل می‌باشد، آن هم حداکثر کمتر از هفت روز؛ در روایتی از امام صادق (ع) نقل شده است که فرمودند: «شیوهٔ پیامبر (ص) چنین بود که فرد متهم به قتل عمد را شش روز زندانی می‌نمود، اگر در طول این مدت اولیای مقتول دلیل و بینهای برای اثبات قتل اقامه می‌نمودند مطابق موازین عمل می‌شد وگرنه او را آزاد می‌نمود.» (۲) و می‌توان حکم اتهام تجاوز به حقوق مهمهٔ دیگر را نیز از آن استنباط نمود، در صورتی که شبهه فرار

متهم وجود داشته باشد و اما در اتهامات سیاسی شیوه حضرت امیرالمؤمنین (ع) چنین بود که مخالفان سیاسی و منتقدان خود را تحمل می‌نمود و تا زمانی که دست به سلاح نمی‌بردند و در عمل با آن حضرت دشمنی و خصومت نمی‌کردند برخوردی با آنان نداشت.

۵۶- مبارزه با بهائیت

وقتی که در وشنوه در حضور مرحوم آیت‌الله العظمی بروجردی بودم و در نوشتن کتاب رجال به ایشان کمک می‌کردم جمعی از کروگان جاسب خدمت ایشان رسیدند و از تبلیغات و فعالیتهای بهاییها در آنجا شکایت کردند، و بالاخره آقایان حاضرین گفتند آقای منتظری برای این امر متعین می‌باشد چون در رشته بهائیت مطالعاتی دارد، و من به معیت خانواده، با آن جمع به وسیله الاغ به طرف کروگان رفتیم و مدتی در آنجا بودم و رسما بهاییها را دعوت کردم که در مجلس شرکت کنند و با زبان لین و استدلالی از روی کتابهای خود آنان با آنان صحبت می‌کردم، و بیشتر صحبتهای من در آنجا و همچنین قبلا در چادگان و اسکندری فریدن در مبارزه با بهائیت بود، چون بهاییها زیاد نفوذ پیدا کرده و تبلیغ می‌کردند، در چادگان خان بزرگ و ملاک آنجا بهایی شده بود و از مبلغین آنان پذیرایی می‌کرد، من هم در این رشته مطالعات زیادی داشتم؛ و روی این اصل نیز وقتی که آقای حاج عزیزالله روحانی نجف آبادی که از دوستان و مرد متدین و متعهدی می‌باشد بهائیت - دین پدری خود را - ترک کرده بود و محفل تهران

اصرار داشتند او را برگردانند، از من دعوت شد شبی به تهران رفتم و در محفل آنان با سه نفر از مبلغین آنان که خیلی هم پرحافظه و زبردست بودند مواجه شدم و بحث کردم و در همان هنگام نتیجه بحث آن شب را به صورت کتابچه ای به نام مناظره مسلمان و بهایی چاپ و منتشر کردم.

۵۷- اداره مستقل حوزه ها

یکی از دوستان نقل می‌کرد: من رفتم واتیکان، مرکز پاپ.سالنی را دیدم خیلی بزرگ و پرونده های زیادی شاید یک میلیون. گفتم اینها چیست؟ گفتند: هر چه روحانی، کشیش، کاردینال واسقف در جهان مسیحیت هست اینجا پرونده دارند، مشخصات و خصوصیات در پرونده ها ثبت است. سؤال کردم در فریدن اصفهان اگر کشیشی باشد اسمش هست؟ گفتند: در آنجا دو نفر هستند. سن آنها، مقدار معلومات، حقوق، نحوه بیان و فعالیت برای مسیحیان آنجا همگی ثبت شده است.ماباید درس بگیریم. البته لازم است در درجه اول یک اداره مستقل باشد. آنجا یک اداره مستقل بود که اگر پاپ از دنیارفت و یک پاپ دیگر آمد، بیاید بالای همان تشکیلات. باید اداره مستقلی برای روحانیت باشد که هر مرجعی آمد آنرازیر نظر بگیرد.

۵۸- اسبهای میدان ریاضت

اسبهایی را که برای مسابقه استفاده می‌شود در میدان

مخصوصی ریاضت می‌دهند و لاغر می‌کنند، حال اگر اعتراض کنند که چرا ما را اذیت می‌کنید، می‌گویند که این اذیت برای این است که ساخته شوید و مفید واقع شوید. اگر ما می‌خواهیم در میدان مسابقه آخرت سبقت داشته باشیم، و با اولیاء و بزرگان محشور شویم، باید همین زجر و شکنجه و نقص اموال و گرفتاریها را در دنیا داشته باشیم، در حدیث می‌فرماید: «البلاء للولاء» بلا و گرفتاری مال دوستان است؛ هر که را خدا بیشتر دوست دارد بیشتر مبتلا می‌کند. انسان اگر روزی وضعش خوب بود نباید مغرور شود، و اگر روزگار بر او سخت گرفت نباید ناسپاسی کند، باید همیشه اعتمادش به خدا باشد، و راضی به رضای او باشد و بگوید خدایا من راضی هستم به آنچه که برای من می‌پسندی.

۵۹- حق کسب و کار و انتخاب مسکن

داشتن شغل مناسب و مشروع حق هر انسان است، و همه در انتخاب شغل خود آزادند؛ دولت و مسئولان جامعه نیز موظف اند زمینه اشتغال کسانی را که قادر به کار هستند فراهم نمایند.

هر انسانی بر حسب فطرت و شرع مقدس حق انتخاب مکان برای سکونت یا اشتغال و یا اقامت در داخل یا خارج کشورش را دارد؛ همچنین حق دارد بدون فریب و احتکار و زیان رساندن به خود یا دیگران مشغول کسب مشروع شود؛ و نیز می‌تواند از حقوق مالکیت به گونه ای که به خود یا دیگران و یا جامعه ضرر نرساند برخوردار باشد. و مالکیت شرعی را نمی‌توان از افراد سلب کرد؛ مگر به حکم

محکمه صالح و بنابر ضرورتِ حفظ منافع عمومی و در مقابل پرداخت غرامت فوری و عادلانه. به سند معتبر از رسول خدا (ص) نقل شده که فرمودند: «احترام مال مؤمن همچون احترام خون اوست.»(۱)

هر کارگری در هر رشته - چه در خدمت دولت باشد یا مؤسسات و یا اشخاص - حق دارد از امنیت و سلامت و دیگر تأمینهای اجتماعی برخوردار باشد؛ و نباید او را به کاری که توانش را ندارد و اداشت یا به کاری اکراه نمود و یا به او زیان رساند.

هر کارگری - زن باشد یا مرد - حق دارد در مقابل کاری که انجام می‌دهد دستمزد عادلانه دریافت نماید؛ و نیز حق دارد از مرخصی ها، پاداشها و ترفیعات قانونی استفاده کند. ولی در عین حال موظف است در کار خود دقت نماید و کاری را که به او محول شده به بهترین شکل انجام دهد، و حق مالک و کارفرما را مطابق با موازین شرعی و قانونی محترم شمارد.

۶۰- حذف نیروهای ارزشی، پس از پیامبر

حضرت زهراء (ع) درباره حوادث پس از رحلت پیامبر در خطبه معروفشان فرموده اند: «إِسْتَبْدَلُوا وَ الله»: به خدا قسم اینان بدل گرفته اند، «الذنابی»: بالهایی را که در قسمت دم قرار گرفته، «بِالْقَوَادِم»: به جای بالهای جلو؛ «ذنابی» به معنای دم می‌باشد، منتهی در

حیوانات دیگر «ذنب» می‌گویند، مثلاً به دم گوسفند می‌گویند: ذنب؛ اما در پرندگان معمولاً به جای «ذنب» می‌گویند: «ذنابی». یعنی بالهای جلو را داده اند و بالهای عقب را که محل کثافت و فضله است گرفته اند؛ به افراد پست و بی شخصیت هم که معمولاً پیرو دیگران هستند و از خود اراده ندارند، «ذنابی» گفته می‌شود؛ کنایه از این است که اینان آدمهایی را که با ارزش هستند و جلودار و شجاع بوده و وسیلهٔ پرش و ترقی و تکامل جامعه می‌باشند کنار گذاشته و افراد پست و بی هویت را انتخاب کرده اند؛ تاریخ هم نشان داده است که در خیلی از جنگهای سخت مانند جنگ خیبر، اوّلی و دومی همیشه عقبگرد می‌کردند و اهل جنگ و مبارزه نبودند، اما امیرالمؤمنین (ع) که در همه صحنه ها بر همگان مقدم بود و جلو می‌رفت و وسیله پیروزی و پیشروی مسلمانان بود را کنار گذاشتند.

۶۱- حفظ روحانیت، حفظ مردم

مقدم رئیس ساواک شاه می‌گفت: من سابقا طلبه بوده ام، از صحبتهایش هم پیدا بود که مقداری درس طلبگی خوانده، یک عرق مذهبی هم داشت، با کمونیستها خیلی بد بود و برای روحانیت احترام قائل بود؛ یک داستان را آقای قاضی خرم آبادی نقل می‌کرد و می‌گفت: قبل از انقلاب که من در خرم آباد بودم یکی از علمای لرستان که نفوذ محلی هم داشت مقداری در رابطه با ترویج از امام و مسائل انقلاب فعالیت می‌کرد و با ما همراه بود، ساواک لرستان از طریق شنود

تلفنهای او کشف کرده بود که گویا با زنی مربوط است او را صیغه کرده یا بنا بوده صیغه کند، خلاصه ساواک خرم آباد برای مقدم که رئیس ساواک بود گزارش کرده بود که این سوژه خوبی است و ما می‌توانیم با افشای این قضیه آبروی فلانی را ببریم، مقدم گفته بود نه این کار را نکنید، برای اینکه اصل روحانیت که محفوظ باشد ما مردم را حفظ کرده ایم، اگر در امور دینی بدبینی در جامعه درست شود این به ضرر است و باعث می‌شود که مارکسیستها و کمونیستها در منطقه تقویت شوند؛ بالاخره بعضی از آنها که افراد فهمیده ای بودند روی این مسائل حساب می‌کردند، خود مقدم در زندان هم که با ما صحبت می‌کرد می‌گفت من با مشی نصیری و پاکروان مخالفم.

۶۲- شعار، وسیله یا هدف؟

شعار با واقع نگری در تضاد نیست، شعار بیدار کننده عواطف و احساسات افراد و نشان دهندهٔ مسیر حرکت جامعه است تا به سوی واقعیات بروند و برای رسیدن به آنها تلاش کنند؛ به اصطلاح: شعار مقدمه رسیدن به واقعیات است و هیچگاه مقدمه با ذی المقدمه در تضاد نیست بلکه هماهنگ می‌باشند. ولی باید این نکته را به افراد تذکر داد که شعار وسیله است نه هدف، تا مبادا به شعار تنها قناعت کرده و به آن دلخوش باشند، و تهیه کنندگان و تنظیم کنندگان شعار نیز باید واقع گرا باشند و از شعارهای خیالی که امکان تحقق آن نیست پرهیز نمایند. البته عالم طبیعت عالم تدرّج و زمان بندی است؛ آرمانها

با زمان بندی صحیح و برنامه ریزی درست بتدریج به واقعیت نزدیک می‌شوند و به اصطلاح: نردبان را باید پله پله طی کرد و طفره محال است، ولی بالاخره استقامت و همت انسان را به بالاترین پله هم خواهد رساند.

۶۳- حقوق اجتماعی اهل سنت

مسلمانان اهل سنّت اگر صلاحیتهای لازم را دارا باشند از دیدگاه اسلام شایستگی تصدی مناصب و مشاغل مختلف را دارا می‌باشند؛ مگر اینکه در قراردادی که مورد توافق باشد (همچون قانون اساسی) پیش بینی دیگری شده باشد، و جنبه اکثریت ملت را در نظر گرفته باشند.

۶۴- باید از مظلوم دفاع کرد

واقعا این اعمال مستحب خوب است کسانی که می‌توانند حتی المقدور انجام دهند. ولی باید اینطور هم نباشد که فقط اعمال مستحب و اینجور اعمال ظاهری را انجام بدهیم اما واقعیات و حقایق زیر پا گذاشته بشود. وظایف بالاتری هم انسانها دارند. این آدمهایی که نوعا به ظواهر خودشان را خیلی ملتزم می‌گیرند - ذکر و دعا و زیارت عاشورا، نماز شب و اینها خدای ناکرده نمی‌گویم اینها بد است، خوب است اما یک وظایف مهمتری هم هست. مثلا فرض بگیرید مساله امر به معروف و نهی از منکر یکی از وظایف مهم اسلامی است " و بها تقام الفرائض " اصلا فرائض دیگر وابسته به امر به معروف است. امر به معروف هم فقط امر به معروف جزئی نیست؛ امر به معروف و

نهی از منکر به طوری که هر منکری در جامعه یا در حوزه، هرجا هست این منکر مورد توجه باشد و به اندازه قدرت انسان از اسلام، از دین، از حق، از مظلوم دفاع کند. نه اینکه انسان همه جا خفقان بگیرد و هیچ نگوید؛ بگوید من ذکرم را می‌گویم و دعایم را می‌خوانم. این واقعا جای تاسف است که چیزهای مهم مثلا اساس اسلام در خطر باشد یا مثلا حقوقی پایمال شود و به یک عده ظلم و تعدی شود. انسان باید از حق، از دین، از علم دفاع کند.

۶۵- چرا خانه خدا در جای سبز خرم نیست؟

خدای تبارک و تعالی حج را در جایی قرار داده است که استفاده های دنیایی و تفریحی کمتر داشته باشد و عمداً این کار شده است.حضرت مولی امیرالمؤمنین (ع) در خطبه قاصعه نهج البلاغه که ظاهراً بزرگترین خطبه نهج البلاغه است می‌فرماید: خدای تبارک و تعالی اگر می‌خواست خانه خودش را در یک جایی که باغهای سرسبز و خرّم و زمینهای صاف و پر درخت و پر نعمت دارد قرار بدهد می‌توانست، ولی خدا عمداً خانه خودش را در میان سنگلاخها و زمینهایی که در آن کشت و زرع نیست و از سبزه و درخت و همه چیز خالی است، و در منطقه گرم که معمولاً به آن رغبت نمی‌کنند قرار داده است، برای این که هدف آزمایش و امتحان مردم بوده است.خانه خدا اگر در یک جای باصفا و سبز و خرم بود، مردم به هر نحوی گرچه برای تفریح و خوشگذرانی هم که شده بود یک مرتبه به آنجا می‌رفتند، اما

عمداً در جایی قرار داده شده است که هوای آن گرم، آب کم، زمین لم یزرع و بی درخت و سنگلاخی و کوهستانی است، آن هم کوهستانی که هیچ سبزی و خرمیندارد، و این بدان جهت است که مردم به وسیلهٔ این مسافرت امتحان و آزمایش بشوند. «ولکن الله یختبر عباده بانواع الشدائد، و یتعبدهم بانواع المجاهد، و یبتلیهم بضروب المکاره» خداوند عمداً می‌خواهد بندگانش را به انواع سختیها آزمایش کند، یکی از سختیها این است که انسان پول و مالش را صرف کند و جانش را به مخاطره بیندازد و در هوای گرم و در سنگلاخها برای اجابت دعوت «حق» حرکت کند. بنابراین خصوصیتی داشته است که خداوند حج را در چنین جایی قرار داده است.

۶۶- انحراف سازمان مجاهدین

در مبارزات سیاسی فعالیتهای فردی کمتر به نتیجه می‌رسد و لازم است نیروهای مختلف متراکم و متمرکز شوند و فعالیتها به صورت جمعی و تشکیلاتی انجام شود؛ و چنانچه فعالیتها بر اساس ایدئولوژی خاصی متکی باشد قهرا باید متخصصین آن ایدئولوژی بر آن تشکیلات نظارت کامل داشته باشند، وگرنه ممکن است تشکیلات از مسیر صحیح منحرف شود. سازمان مجاهدین خلق در ابتدا بر اساس اسلام و مذهب تشیع تشکیل یافت، ولی نه آنان به سراغ اهل علم و متخصصین مسائل اسلامی رفتند و نه اهل علم به آنان توجه کردند و قهرا کار به دست افراد فرصت طلب و ناوارد افتاد و به انحراف

کشیده شد و بسیاری از نیروهای جوان و فعال کشور متاسفانه به هدر رفت. در اوین به جوانی برخورد کردم به نام آخوندی گفتم: تو هم از خانواده علم هستی و هم برحسب آنچه از بچه های نجف آباد شنیدم - دم از قرآن و نهج البلاغه می‌زدی، حالا چرا یکدفعه مارکسیست شده ای؟! گفت: ما صد درصد تابع سازمانیم و چون سازمان تصمیم به تغییر ایدئولوژی گرفت من هم قهرا پیروی کردم!.

۶۷- کلمه حزب وارداتی نیست

در صدر اسلام تشکل ها و همبستگی عشیره ای و قبیله ای مخصوصاً در بلاد عربی یک نحو تحزب و همبستگی محسوب می‌شد؛ و پیامبر (ص) و امیرالمؤمنین (ع) و سایر حکام از همان تشکل ها برای تشکیل حکومت و ثبات و استقرار آن استفاده می‌کردند؛ ولی در جهان امروز با رشد علمی و فکری و ارتباطات همگانی - همانگونه که در کشورهای پیشرفته تجربه شده - بهترین راه دخالت مردم در تشکیل حکومت صالح و کنترل حکام و تقویت مسؤولین امین و خدمتگزار، و جلوگیری از تجاوزات و تبعیض های ناروا و ظالمانه، و به طور کلی اجرای دو فریضه اجتماعی امر به معروف و نهی از منکر در سطح جامعه و ادارات و مؤسسات، تأسیس احزاب سیاسی آزاد و خودجوش است تا برحسب سلیقه ها و اندیشه های گوناگون و برداشتهای مختلف که طبیعی انسانهاست و بر اساس پذیرش موازین عقلی و اسلامی وظایف اجتماعی و سیاسی

خود را انجام دهند؛ کلمهٔ «حزب» واژهٔ وارداتی نیست تا از آن وحشت شود، بلکه کلمهٔ اسلامی و قرآنی است؛ در قرآن کریم می‌خوانیم: ﴿فان حزب الله هم الغالبون﴾ (۱) حتماً غلبه با حزب خداست. ﴿ألا ان حزب الله هم المفلحون﴾ (۲) آگاه باشید حتماً حزب خدا رستگارند. و چقدر هماهنگ است این آیه با آیه امر به معروف و نهی از منکر: ﴿ولتکن منکم امة یدعون الی الخیر و یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنکر و اولئک هم المفلحون﴾ (۳) باید باشند از شما جمعی که امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند و آنان هستند رستگاران.

۶۸- ازدواج و تشکیل خانواده

من چون به تحصیل علم علاقه داشتم و با وضع بد اقتصادی که داشتیم ازدواج را مانع از تحصیل می‌پنداشتم لذا به طور کلی ذهن خود را از آن منصرف می‌کردم تا اینکه پس از آشنایی و رفاقت کامل با رحوم شهید مطهری، برای گذراندن تعطیلی تابستان به اصفهان رفتیم و در مدرسه نیم آورد یک حجره گرفتیم و علاوه بر بحثهای رایج حوزوی، در درس نهج البلاغه مرحوم حاج میرزا علی آقا شیرازی شرکت می‌کردیم. یک روز مرحوم مطهری صحبت از ازدواج کرد - ایشان دو سه سال از من بزرگتر بود - و گفت تجرد امر غلطی است، تصمیم بگیریم برای سال تحصیلی هر دو ازدواج کرده وارد قم شویم، من وضع بد اقتصادی را به عنوان مانع ذکر کردم، ولی ایشان گفتند

خدا رزاق است. بالاخره یک صبح جمعه در مدرسه نیم آورد من به قرآن تفال زدم، این آیه آمد: ﴿والذین یقولون ربنا هب لنا من أزواجنا و ذریاتنا قره اعین و اجعلنا للمتقین اماما﴾ (۱)، بعد تفال زدم که آیا مانع از تحصیل من نمی‌شود، این آیه از سوره یوسف آمد: ﴿و کذلک یجتبیک ربک و یعلمک من تاویل الاحادیث و یتم نعمته علیک﴾ (۲)، تفال زدم برای موردی در اصفهان این آیه آمد: ﴿فجعلنا عالیها سافلها﴾ (۳) و برای مورد دیگری در نجف آباد این آیه آمد: ﴿تلک الجنه التی نورث من عبادنا من کان تقیا﴾ (۴) که آیه ها همه دلگرم کننده بودند. بالاخره من به طرف نجف آباد و مرحوم مطهری به طرف مشهد و هر دو به قصد ازدواج حرکت کردیم، من به قرارداد عمل کردم ولی ایشان عمل نکردند و عذرهایی ذکر کردند. من پس از تاخیری دوماهه از سال تحصیلی با همسر به قم آمدم و با زحمت زیاد یک اطاق کوچک اجاره ای به ماهی سه تومان با زندگی خیلی ساده به سختی تهیه نمودم - اصلا همه شهریه من در ماه چهل و پنج ریال بود - مرحوم مطهری می‌گفت تو همیشه سعی می‌کنی در اردا (بدترین) نقاط قم اطاق اجاره کنی، و من می‌گفتم با کمبود بودجه چاره ای جز این نیست.

۶۹- نقش دکتر شریعتی در احیای نقش دین در بیداری جامعه

در مقطعی که مرحوم دکتر شریعتی زندگی می‌کرد دو ویژگی وجود داشت:

۱- خفقان حاکم بر جامعه بخصوص دانشگاهها از ناحیه رژیم.

۲- انزوای مذهب در رشد فکری و حرکتهای سیاسی و در جو مجامع فرهنگی و دانشگاهی.

در آن مقطع که بسیاری از روشنفکران مذهبی ساکت و خاموش بودند نقش شخصیتهائی همچون دکتر شریعتی در شکستن خفقان موجود و احیای نقش دین و مذهب در بیداری جامعه و جوانان دانشجو بسیار قابل تقدیر است. آن مرحوم با استعداد خاص و قریحه ای که داشت و با تلاشی که نمود توانست بسیاری از جوانان مسلمان را که در معرض سقوط در دامن مارکسیسم و بی دینی بودند نجات دهد و مذهب را از گوشه های مساجد و منابر به عمق دانشگاهها جذب نماید، و اتهام ارتجاع و حمایت مذهب و روحانیت از قدرتها و حکومتهای مستبد را از آنها بزداید.

البته هرکس جز معصومین (ع) از خطا و اشتباه صددرصد مصون و محفوظ نیست؛ و در هر نوشته ای جز قرآن کریم و کلمات معصومین (ع) ممکن است اشتباهاتی وجود داشته باشد که باید با نقد علمی و منصفانه مورد بررسی قرار گیرد.

۷۰- روحیه انقلابی آنروزها

افراد در آن زمان عموما روحیه انقلابی داشتند یعنی جو عمومی جامعه به این شکل بود، مثلا امام آن روزها فرموده بودند نمایندگان مجلس سابق حقوقی که از دستگاه گرفته اند برای آنها حلال نیست و باید بیاورند تحویل بدهند، یک نفر هم در مجلس پولهای آنها را

تحویل می‌گرفت، آقایی یک روز آمد به من گفت صد و هفتاد میلیون تومان پول پیش من جمع شده است من اینها را به چه کسی بدهم، گفتم من نمی‌دانم برو خدمت امام و به ایشان بده، البته اگر من می‌گفتم پولها را به من بده به تو رسید می‌دهم اشکالی نداشت، از این طور چیزها در آن زمان فراوان بود، ماشینهای زیادی آنجا در مجلس بود که گرد و خاک و آفتاب می‌خورد، یک ماشین کوچک لوکس بود که می‌گفتند این را نیک پی شهردار تهران خریده برای ولیعهد، می‌گفتند چقدر طلا در آن به کار رفته است، که هنوز به دست ولیعهد نرسیده بوده است، از این چیزها خیلی آن وقت گفته می‌شد، کسی گوشش بدهکار نبود، به امام هم گاهی می‌گفتند امام هم به اطرافیان محول می‌کردند چون کارها خیلی زیاد بود و به این مسائل توجهی نمی‌شد.

۷۱- غصب فدک با هدف تضعیف ولایت

فدک یک باغ و قریه آبادی بوده در حجاز، حوالی مدینه؛ و در بعضی از روایات آمده است که یک چشمه ای هم داشته که آب از آن می‌جوشیده است؛ تقریباً تا آنجا نزدیک به سه روز راه بوده و سه منزل از مدینه فاصله داشته که حدود ۲۴ فرسخ می‌شود. حال ابوبکر که خلیفه مسلمانان شده و همه چیز ظاهراً در دست اوست، چطور یک دفعه به فکر می‌افتد که فدک را از حضرت زهرا (ع) بگیرد و آن را غصب نماید؟ دلیل آن روشن است: به خاطر این بوده که فدک به عنوان یک منبع مالی مهم برای مولا امیرالمؤمنین (ع) و بیت امامت

محسود می‌شده و وقتی چنین منبع مالی در اختیار حضرت باشد، به طور طبیعی چند نفر هم اطراف ایشان جمع می‌شوند و ممکن است در آینده برای حکومت آنها خطر داشته باشند؛ ابوبکر و عمر می‌خواستند موقعیت امیرالمؤمنین (ع) و حضرت زهرا (ع) را تا جایی که امکان داشت در جامعه تضعیف نمایند تا هیچگاه توان مبارزه با حاکمیت آنان را نداشته باشند؛ این است که ابوبکر وقتی به خلافت رسید، «بَعَثَ إِلی فَدَک مَن أَخْرَجَ وَ کیلَ فَاطِمَةٍ بِنْتَ رَسُولِ اللهِ (ص) منها»: «کسی را به فدک فرستاد و آن شخص، وکیل حضرت فاطمه (ع) - دختر رسول خدا (ص) - را از آنجا اخراج کرد»(۱)

۷۲- ساواکی بقچه به دست

موتلفه اسلامی که منصور را هم آنها ترور کردند، آن وقت ماه رمضان بود و من در نجف آباد بودم، وقتی آقایان را دستگیر کردند من در مسجد یک صحبت کلی و جامع و تندی کردم، بعد که آمدم بیرون جمعی به دنبال من تا در خانه آمدند، بیرون خانه یک کسی ایستاده بود، یک بقچه بسته هم دستش بود، تا مرا دید گفت: آقا من با شما کاری دارم، گفتم: خوب بفرما، گفت: نه می‌خواهم تنها بیایم، جمعیت هم از مسجد تا دم خانه دنبال من آمده بودند، دیدم اصرار می‌کند بردمش در دالان خانه، شروع کرد به گریه کردن، مثل باران اشک می‌ریخت، نمی‌دانم این اشکها را از کجا ذخیره کرده بود، گفت: آقا

فکری بکنید یک کاری بکنید، یک سگ را ما کشتیم حالا پنج شش نفر از بچه های ما را گرفتند، اینها را می‌کشند، گفتم: چه کسی را کشتند؟ گفت: همین سگ، همین منصور را کشتند، گفتم: من نه منصور را می‌شناسم نه اینها را که تو می‌گویی، گفت: آخر بچه های خودمانند، گفتم: من که آنها را نمی‌شناسم. البته من می‌دانستم چه کسانی را گرفته اند، خبرش آمده بود، اما تقریبا مطمئن شدم که این مامور است و می‌خواهد از من حرف بکشد که آیا من هم جزو آن پرونده هستم یا نه! من گفتم: من اطلاعی ندارم، گفت: آخه اینها از بچه های خوب هستند، گفتم: از بچه های خوب هستند به جای خود ولی من آنها را نمی‌شناسم، من اینجا در نجف آبادم، منصور در تهران بوده است، من خبر ندارم، هر چه ور رفت چیزی عایدش نشد. فردی به نام نوری نژاد مامور اطلاعات در شهربانی نجف آباد بود من به کسی گفتم به نوری نژاد بگو اگر می‌خواهید یک نفر را بفرستید یک نفر آدم عاقل را بفرستید این بقچه به دست کی بود فرستاده بودید؟ من حدس زدم این بقچه که دستش است یک ضبط صوتی در آن گذاشته است.

۷۳- رعایت شرایط در اجرای احکام

در حدیث معتبر از رسول خدا (ص) نقل شده: «لولا انی اکره ان یقال: ان محمّداً استعان بقوم حتی اذا ظفر بعدوه قتلهم لضربت اعناق قوم کثیر»(۱)

اگر نبود اینکه خوش ندارم گفته شود: محمد از کسانی - در جنگ با دشمن - کمک گرفت ولی پس از پیروزی بر دشمن خود، آنان را کشت به طور قطع جمع کثیری را گردن می‌زدم. لابد نظر پیامبر (ص) به کسانی بوده که از روی سیاستهای روز به حضرت کمک می‌کرده اند ولی کافر و یا مفسد بوده اند و بالاخره مستحق قتل بوده اند ولی حضرت در آن شرایط قتل آنان را صلاح نمی‌دانسته اند. از این حدیث شریف استفاده می‌شود که در اجرای حدود الهی شرایط خاص زمانی و مکانی باید مورد توجه قرار گیرد، زیرا اصل اجرای حدود برای سالم ساختن محیط اجتماعی است نه انتقام جویی از بزهکاران. چنانکه به طور کلی اجرای حدود اسلامی باید در محیط اسلامی برای تنبه مسلمین انجام شود نه در محیط کفر.

۷۴- تشویش اذهان عمومی

صرف تشویش اذهان از عناوین محرم شرعی و دارای کیفر نیست؛ بلکه اگر مصداق یکی از عناوین محرم مانند تضییع حقوق دیگران قرار گیرد حرام است و حاکم شرع واجد شرایط در صورت احراز آن با بینه و یا اقرار متهم در محیط آزاد، و در مورد اضرار به غیر احراز داشتن قصد اضرار به غیر - که قهراً جز اقرار راهی وجود ندارد - می‌توا اند در حد معقول و متناسب با گناه تعزیر نماید؛ و در صورتی که متهم ادعای غیر عمدی یا عدم آگاهی از حرمت آن را نمود، و یا مدعی شد که نسبت مربوطه به نظر او صدق و مطابق با حقیقت و واقعیت بوده،